Câu hỏi mở trong lớp mầm non là câu không có một đáp án đúng định sẵn, mời trẻ đoán, giải thích, so sánh hoặc tưởng tượng: "Con nghĩ vì sao cái lá này khô?", "Nếu mình đổ nước vào thì sao?", "Còn cách nào khác không?". Câu hỏi mở chỉ có tác dụng khi người lớn chờ đủ lâu, nghe thật câu trả lời và hỏi tiếp từ chính điều trẻ nói.
Nhiều phụ huynh nghe trường nói "cô dùng câu hỏi mở" mà không rõ nó khác câu cô vẫn hỏi ở mọi lớp ra sao. Khác biệt nằm ở mục đích: câu hỏi đóng kiểm tra trẻ đã biết gì, câu hỏi mở mời trẻ nghĩ thêm. Bài dưới đây đi qua các loại câu hỏi, cách cô dùng chúng trong ngày, và cái bẫy khiến câu hỏi mở thành câu đố có đáp án ngầm.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở khác nhau thế nào
Câu hỏi đóng không xấu. Trẻ cần được hỏi "đây là màu gì" để học tên gọi. Vấn đề chỉ đến khi cả ngày trẻ chỉ nghe loại câu ấy. Bảng dưới so cùng một tình huống với hai cách hỏi:
| Tình huống | Câu hỏi đóng | Câu hỏi mở | Trẻ phải làm gì để trả lời câu mở |
|---|---|---|---|
| Xem một con ốc sên | Con ốc có mấy cái râu? | Con thấy con ốc làm gì với cái râu? | Quan sát, mô tả hành vi, có khi đoán chức năng |
| Tháp khối vừa đổ | Tháp đổ rồi à? | Theo con, vì sao tháp đổ? | Nhớ lại, nêu nguyên nhân, thử giả thuyết |
| Đọc truyện Ba chú heo con | Nhà nào không bị thổi bay? | Nếu con là chú heo thứ ba, con làm nhà bằng gì? | Tưởng tượng, so sánh vật liệu, nêu lý do |
| Chia bánh cho bạn | Có đủ bánh không? | Mình làm sao để ai cũng có phần? | Tìm nhiều lời giải, thương lượng |
| Bữa trưa có canh bí | Con thích canh không? | Bí sống và bí trong canh khác nhau chỗ nào? | So sánh trạng thái, dùng giác quan |
Để ý cột cuối: câu hỏi mở bắt trẻ làm một việc trí tuệ cụ thể. Một câu hỏi được gọi là mở chỉ khi nó đòi trẻ làm việc đó, không phải chỉ vì nó bắt đầu bằng "vì sao".
Năm loại câu hỏi mở cô hay dùng
Câu hỏi quan sát: "Con thấy gì?", "Con nghe thấy gì?" Loại dễ nhất, hợp với trẻ từ hai tuổi. Nó dạy trẻ dừng lại nhìn kỹ trước khi kết luận. Câu trả lời nào cũng được nhận, vì trẻ chỉ đang nói điều mình thấy.
Câu hỏi dự đoán: "Con đoán chuyện gì sẽ xảy ra?" Dùng trước một thí nghiệm nhỏ hay trước khi lật trang truyện. Giá trị của nó nằm ở bước sau: so điều đoán với điều xảy ra, rồi hỏi tiếp vì sao khác.
Câu hỏi giải thích: "Vì sao con nghĩ vậy?", "Làm sao con biết?" Đây là câu nuôi tư duy phản biện sơ khai. Trẻ bốn, năm tuổi bắt đầu nói được lý do, dù lý do thường rất trẻ con. Cô không sửa lý do ngay, mà để trẻ kiểm bằng cách thử.
Câu hỏi nhiều cách: "Còn cách nào khác không?" Câu hỏi trung tâm của tư duy đa chiều. Nó chỉ có tác dụng khi cách đầu tiên của trẻ được ghi nhận trước, nếu không trẻ hiểu ngầm là cách của mình sai.
Câu hỏi đặt mình vào chỗ người khác: "Bạn ấy cảm thấy thế nào?" Mở chiều góc nhìn. Dùng nhiều trong giờ kể chuyện và khi giải quyết mâu thuẫn giữa các bạn, nhất là với trẻ từ bốn tuổi, khi khả năng hiểu người khác nghĩ khác mình đã rõ hơn.
Thời gian chờ: chi tiết nhỏ quyết định tất cả
Từ những năm 1970, nhà nghiên cứu giáo dục Mary Budd Rowe quan sát các lớp học và nhận ra giáo viên thường chờ chưa tới một giây sau khi hỏi đã gọi người khác, gợi ý hoặc tự trả lời. Khi giáo viên tập chờ lâu hơn, chừng ba giây trở lên, học sinh trả lời dài hơn, nhiều em ít nói cũng tham gia và câu trả lời có lý do hơn. Nghiên cứu ấy làm ở lớp lớn hơn mầm non, nhưng điều nó chỉ ra càng đúng với trẻ nhỏ, vì trẻ cần thời gian lâu hơn để tìm từ.
Trong lớp mầm non song ngữ, thời gian chờ còn cần dài hơn khi câu hỏi bằng ngôn ngữ thứ hai. Trẻ phải hiểu câu hỏi, nghĩ câu trả lời, rồi chọn nói bằng tiếng nào. Một cô giáo vội sẽ vô tình dạy trẻ rằng chỉ những bạn nói nhanh mới được nghe.
Chờ cũng có kỹ thuật. Cô hạ người ngang tầm mắt trẻ, im lặng có chủ ý, gật đầu khuyến khích, và nếu trẻ vẫn bí thì thu hẹp câu hỏi thay vì trả lời hộ: từ "vì sao tháp đổ" sang "con nhìn khối dưới cùng xem nó thế nào". Trẻ vẫn là người tìm ra, chỉ là được đưa thêm một bậc thang.
Từ câu hỏi mở tới tư duy chung bền vững
Một câu hỏi mở lẻ loi chưa làm nên nhiều. Dự án nghiên cứu EPPE ở Anh, theo dõi hàng nghìn trẻ từ mẫu giáo, cùng nghiên cứu đi kèm do Iram Siraj-Blatchford dẫn dắt đầu những năm 2000, mô tả một kiểu tương tác mà họ gọi là tư duy chung bền vững (sustained shared thinking): người lớn và trẻ cùng theo một vấn đề qua nhiều lượt nói, mỗi bên đóng góp và đẩy suy nghĩ đi xa thêm. Các tác giả ghi nhận kiểu tương tác này xuất hiện thường hơn ở những cơ sở mà trẻ tiến bộ tốt hơn.
Trong thực tế, nó trông như sau. Trẻ nói: "Con ốc chui vào vỏ." Cô hỏi: "Con nghĩ vì sao nó chui vào?" Trẻ: "Vì nó sợ." Cô: "Nó sợ cái gì nhỉ?" Trẻ: "Sợ tay con." Cô: "Vậy mình làm sao để nó dám ra?" Trẻ thử để yên, thử để xa, rồi kể lại. Năm lượt nói, không có lượt nào cô giảng bài, nhưng trẻ đã quan sát, suy luận, đặt giả thuyết và thử nghiệm.
Điều kiện để có những cuộc trò chuyện như vậy là sĩ số và nhịp lớp cho phép cô ngồi lâu với một hai bạn. Đây là lý do ba mẹ nên quan tâm tới cách tổ chức nhóm nhỏ trong lớp, chứ không chỉ tổng số trẻ trên một cô.
Một câu hỏi mở đi qua năm nhịp
Giáo viên được đào tạo bài bản thường đi theo nhịp sau, dù không phải lúc nào cũng đủ cả năm. Ba mẹ đọc để hiểu, cũng để dùng ở nhà khi con kể chuyện:
- Nhận ra điều trẻ đang chú ý, thay vì kéo trẻ sang điều người lớn muốn dạy. Câu hỏi tốt nhất thường nảy ra từ thứ trẻ đang cầm trên tay.
- Hỏi một câu ngắn, một ý, bằng từ trẻ hiểu. "Con nghĩ sao về cái này?" tốt hơn một câu dài có ba vế.
- Chờ, im lặng thật, ít nhất vài giây. Nếu trẻ chưa đáp, nhắc lại câu hỏi bằng cách khác hoặc thu hẹp nó.
- Nhận câu trả lời bằng cách nhắc lại lời trẻ, không khen chung chung. "Con nói nó chui vào vì sợ" cho trẻ biết mình được nghe.
- Hỏi tiếp từ đúng câu trả lời ấy, hoặc mời trẻ thử để kiểm. Cuộc trò chuyện dừng khi trẻ hết hứng, không phải khi người lớn đã nói xong điều định nói.
Nhịp này dễ đọc mà khó làm, vì phản xạ của người lớn là sửa và giảng. Cô giáo giỏi là người đã tập kìm phản xạ ấy đủ lâu để nó thành thói quen.
Câu hỏi mở theo từng độ tuổi
Câu hỏi mở không chỉ dành cho trẻ đã nói giỏi. Điều thay đổi theo tuổi là độ dài câu hỏi, loại việc trí tuệ mà câu hỏi đòi hỏi, và cách trẻ được phép trả lời. Một vài ví dụ theo nhóm tuổi thường gặp ở lớp mầm non:
- Khoảng 18–24 tháng: câu hỏi ngắn kèm đồ vật, chủ yếu là quan sát và lựa chọn: "Cái nào kêu to?", "Con muốn thử cái gì?". Trẻ trả lời bằng cách chỉ, cầm lên, lắc thử. Người lớn nói hộ thành lời: "À, con chọn cái hộp, nó kêu to."
- Khoảng 2–3 tuổi: thêm câu hỏi "cái gì xảy ra": "Đổ nước vào cát thì cát làm sao?". Trẻ trả lời bằng một hai từ hoặc bằng việc làm luôn. Đây là tuổi của thí nghiệm bằng tay.
- Khoảng 3–4 tuổi: câu hỏi dự đoán và so sánh: "Con đoán cái nào chìm?", "Hai bông hoa này khác nhau chỗ nào?". Trẻ bắt đầu nói câu có lý do dù lý do còn ngộ nghĩnh.
- Khoảng 4–5 tuổi: câu hỏi nhiều cách và góc nhìn: "Còn cách nào để qua sông không?", "Bạn sói nghĩ gì khi bị đuổi?". Trẻ có thể tranh luận nhỏ với bạn.
- Khoảng 5–6 tuổi: câu hỏi kế hoạch và tự đánh giá: "Mình cần những gì để làm cái cầu này?", "Lần sau con sẽ làm khác chỗ nào?". Trẻ bắt đầu nhìn lại cách mình đã nghĩ.
Các mốc tuổi chỉ là khoảng ước lượng. Trong một lớp ghép hay một lớp song ngữ, cô thường hỏi cùng một chủ đề ở nhiều mức khác nhau, để bạn nhỏ và bạn lớn đều có phần mình trả lời được.
Những cái bẫy làm câu hỏi mở mất tác dụng
Câu hỏi mở có đáp án ngầm. Cô hỏi "con nghĩ cây cần gì để lớn" nhưng chỉ chờ nghe đúng chữ "ánh nắng, nước". Trẻ đoán ra rất nhanh rằng đây là trò đoán ý cô, và thôi nghĩ thật.
Hỏi dồn nhiều câu một lúc. Ba câu hỏi liên tiếp không chờ khiến trẻ chỉ kịp nghe câu cuối, hoặc im lặng hẳn. Một câu, chờ, rồi mới hỏi câu sau.
Khen câu trả lời thay vì đáp lại nó. "Giỏi quá" kết thúc cuộc trò chuyện. "Ồ, vậy nếu mình thử thì sao?" kéo nó đi tiếp.
Chỉ hỏi những bạn hay nói. Trong vòng tròn đông, câu hỏi mở dễ thành sân khấu của hai ba bạn nhanh nhảu. Cô cần chia nhóm nhỏ, hỏi riêng từng bạn khi chơi góc, và chấp nhận câu trả lời bằng cử chỉ ở trẻ còn ít lời.
Biến câu hỏi mở thành bài kiểm tra cuối giờ. Có lớp hỏi "hôm nay các con học được gì về con ốc" rồi chờ cả lớp đồng thanh đọc lại bài cô giảng. Câu hỏi mang hình thức mở nhưng chức năng là kiểm tra trí nhớ. Một câu hỏi tổng kết tốt hơn là "điều gì về con ốc làm con thấy lạ nhất", vì mỗi bạn có một câu trả lời riêng và cô nghe được trẻ đã thật sự chú ý tới đâu.
Hỏi khi trẻ đang mệt hoặc đang say chơi. Không phải lúc nào cũng nên hỏi. Có khi điều đúng nhất là ngồi cạnh và để trẻ chơi tiếp, hỏi sau khi trẻ tự quay sang kể.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì trẻ trả lời được câu hỏi mở?
Trẻ hai tuổi đã trả lời được câu hỏi quan sát đơn giản, bằng một hai từ hoặc bằng cách chỉ tay. Câu hỏi giải thích lý do thường có câu trả lời rõ hơn từ khoảng bốn tuổi. Không cần chờ trẻ nói giỏi mới hỏi; chính việc được hỏi giúp ngôn ngữ phát triển.
Con hay trả lời "con không biết", phải làm sao?
Nhiều khi "con không biết" nghĩa là câu hỏi quá rộng, trẻ mệt hoặc sợ trả lời sai. Người lớn có thể thu hẹp câu hỏi, đưa hai lựa chọn, hoặc tự đoán một cách vui để trẻ thấy đoán sai cũng không sao. Đừng ép, và đừng để chữ không biết thành lý do kết thúc chuyện.
Câu hỏi mở bằng tiếng Anh có khó với trẻ quá không?
Với trẻ mới làm quen ngôn ngữ thứ hai, câu hỏi mở bằng tiếng Anh nên đi kèm đồ vật thật, cử chỉ và thời gian chờ dài hơn. Trẻ được trả lời bằng tiếng Việt, bằng hành động hoặc trộn hai thứ tiếng. Điều quan trọng là trẻ hiểu ý và nghĩ thật, không phải câu trả lời đúng ngữ pháp.
Ở nhà ba mẹ nên hỏi gì khi đón con về?
Thay cho "hôm nay con học gì", vốn rất khó trả lời, ba mẹ thử hỏi về một chi tiết cụ thể: "Hôm nay ai làm con cười?", "Ở góc khối con xây gì?", "Có cái gì làm con ngạc nhiên không?". Hỏi một câu, chờ, và chấp nhận nếu con chưa muốn kể ngay.
Đặt câu hỏi mở có làm lớp ồn và mất trật tự không?
Lớp có nhiều câu hỏi mở thường rộn ràng hơn lớp chỉ nghe giảng, nhưng ồn có nội dung khác với hỗn loạn. Giáo viên quản lý bằng nhóm nhỏ, luật lượt nói và những dấu hiệu quen như giơ tay hay cầm vật nói. Ba mẹ đi tham quan nên nghe xem trẻ đang ồn về chuyện gì.