Trong một lớp mầm non dạy tư duy, cô giáo thường không sửa ngay khi trẻ làm sai: tháp xếp ngược, đếm thiếu, đoán nhầm vật chìm vật nổi. Đó là chủ ý. Khi được tự nhận ra chỗ sai và thử lại, trẻ hiểu sâu hơn, nhớ lâu hơn và học được rằng sai là một bước của việc nghĩ, không phải điều đáng xấu hổ. Cô chỉ can thiệp ngay khi có nguy cơ an toàn hoặc trẻ đã quá nản.
Phụ huynh đôi khi bất ngờ khi thấy bức tranh con mang về có mặt trời màu xanh, hay nghe con kể "con đếm được mười bốn cái nhưng thật ra có mười ba" mà cô không sửa. Bài dưới đây giải thích cơ chế đằng sau, các nghiên cứu liên quan đến sai lầm và cách khen, ranh giới giữa để sai có ích và bỏ mặc, và việc ba mẹ có thể làm để con không sợ sai.
Vì sao tự nhận ra chỗ sai hiệu quả hơn được sửa
Khi người lớn sửa ngay, trẻ nhận được đáp án nhưng bỏ qua bước quan trọng nhất: tự phát hiện có điều gì không khớp. Các nhà tâm lý học nhận thức từ Piaget trở đi đều mô tả việc học như quá trình điều chỉnh hiểu biết khi gặp điều trái với mong đợi. Tháp đổ là thông tin trái mong đợi. Trẻ tự nhìn tháp đổ, tự đoán vì sao, tự xây lại khác đi, thì hiểu biết về cân bằng được xây trong đầu trẻ, chứ không chỉ nằm trong lời cô.
Ở người lớn, giới nghiên cứu về trí nhớ đã ghi nhận nhiều lần rằng thông tin đến sau một lần cố gắng tự tìm, kể cả khi lần cố gắng ấy sai, thường được nhớ tốt hơn thông tin được đưa sẵn. Với trẻ mầm non, các nghiên cứu ít hơn và khó làm hơn, nhưng hướng chung tương tự: việc tự hành động, tự thử, kể cả thử sai, giúp trẻ nắm chắc hơn.
Nói vậy không có nghĩa là sai càng nhiều càng tốt. Sai có ích khi trẻ nhận ra được và có cơ hội thử lại. Sai mà không ai giúp nhìn lại, hoặc sai liên tục ở việc quá khó, chỉ để lại cảm giác thất bại. Vai trò của cô là chọn việc vừa sức, để sai ở mức trẻ tự sửa được, và ở cạnh khi trẻ cần.
Khi nào để trẻ sai, khi nào can thiệp ngay
Không phải lỗi nào cũng nên để yên. Bảng dưới gom các tình huống thường gặp theo cách giáo viên mầm non hay phân loại:
| Loại tình huống | Ví dụ | Cô làm gì |
|---|---|---|
| Sai trong khám phá, không nguy hiểm | Đoán quả chanh chìm, xếp khối to lên trên | Để trẻ thử, rồi hỏi điều trẻ thấy |
| Sai trong biểu đạt nghệ thuật | Vẽ mặt trời xanh, con mèo sáu chân | Không coi là sai, hỏi trẻ kể về bức tranh |
| Sai trong đếm, gọi tên | Đếm sót, gọi hình vuông là hình chữ nhật | Không chỉnh ngay, mời đếm lại cùng, nói lại từ đúng một cách tự nhiên |
| Sai có nguy cơ an toàn | Leo lên kệ cao, cầm kéo chạy | Can thiệp ngay, bình tĩnh, giải thích lý do |
| Sai làm tổn thương bạn | Giật đồ, nói lời làm bạn buồn | Can thiệp ngay, sau đó cùng trẻ tìm cách sửa |
| Sai lặp lại và trẻ đã rất nản | Thử lần thứ năm vẫn không được, bắt đầu khóc | Lên một bậc giúp đỡ, hoặc đổi sang việc dễ hơn |
Hai dòng giữa bảng thường gây thắc mắc nhất. Trong nghệ thuật, con mèo sáu chân không phải lỗi mà là một lựa chọn. Trong gọi tên, cô nhắc lại từ đúng bằng giọng tự nhiên, như "à, cái hình chữ nhật dài này", để trẻ nghe mà không cảm thấy bị sửa.
Nghiên cứu về lời khen và cách trẻ nhìn sai lầm
Khen trí thông minh có thể làm trẻ sợ thử. Trong loạt thí nghiệm năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck cho trẻ lớp năm làm bài, rồi khen một nhóm "con thông minh quá" và một nhóm "con đã cố gắng nhiều". Sau một bài khó, nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ, ít thích thú hơn và kém kiên trì hơn nhóm được khen nỗ lực. Nghiên cứu làm ở trẻ lớn hơn mầm non, nhưng được nhắc nhiều trong giáo dục sớm.
Kiểu khen của cha mẹ từ sớm có liên quan. Một nghiên cứu theo dõi của Elizabeth Gunderson và cộng sự, công bố năm 2013, ghi lại lời khen của cha mẹ khi trẻ từ một đến ba tuổi, và thấy tỉ lệ khen quá trình, như cách làm, sự cố gắng, liên quan tới việc trẻ thích thử thách hơn khi lên bảy, tám tuổi.
Tư duy phát triển không phải phép màu. Các nghiên cứu lớn về sau cho thấy can thiệp dạy tư duy phát triển có tác dụng khiêm tốn và không đều, tùy bối cảnh. Ba mẹ nên coi đây là một thói quen nói chuyện hợp lý, không phải công thức đảm bảo kết quả.
Mô tả cụ thể tốt hơn nhãn chung. Điểm chung của các nghiên cứu là trẻ hưởng lợi khi người lớn mô tả điều trẻ đã làm thay vì dán nhãn cho trẻ. "Con thử ba cách" cho trẻ biết điều gì đáng làm tiếp.
Một lần thử sai ở góc khám phá, kể từ đầu tới cuối
Một buổi sáng, nhóm bốn tuổi được giao một chậu đất, vài hạt đậu và một bình tưới. Một bạn nhỏ quyết định tưới thật nhiều để "cây mọc nhanh", tới khi nước tràn khỏi chậu. Cô ngồi cạnh, không ngăn, chỉ nói: "Nước chảy ra ngoài rồi kìa." Bạn nhỏ cười, tưới thêm.
Vài ngày sau, chậu của bạn ấy có mùi lạ, hạt đậu mềm nhũn, trong khi chậu của bạn bên cạnh, tưới ít hơn, đã nhú mầm. Cô gọi cả hai bạn lại so. "Hai chậu khác nhau chỗ nào nhỉ?". Bạn tưới ít nói: "Con tưới một chút thôi." Bạn tưới nhiều im lặng nhìn, rồi nói: "Chắc tại con tưới nhiều quá, hạt bị ướt."
Cô không kết luận thay. Cô hỏi: "Lần này con muốn trồng lại thế nào?". Bạn nhỏ chọn tưới bằng một cái cốc nhỏ, và tự đặt ra quy ước "mỗi sáng một cốc". Hai tuần sau, chậu mới có cây. Khi được ba mẹ hỏi ở nhà, bạn ấy kể lại cả câu chuyện, kể cả phần mình làm sai.
Nếu ngay hôm đầu cô nói "đừng tưới nhiều thế, cây sẽ úng", bạn nhỏ có lẽ đã ngừng tưới, nhưng chưa chắc đã hiểu vì sao, và chắc chắn không có câu chuyện để kể. Cái giá của cách làm này là vài hạt đậu và vài ngày chờ, một cái giá rất rẻ cho một bài học tự tìm ra.
Lớp học an toàn để sai trông thế nào
Một lớp mà trẻ dám sai có vài dấu hiệu dễ nhận ra. Trẻ nói "con nghĩ là..." mà không nhìn sang cô dò ý. Khi một bạn đoán sai trong vòng tròn, các bạn khác không cười chê, vì cô đã làm mẫu cách đón nhận một câu trả lời sai: "Ồ, một ý hay để thử đấy." Trên tường không chỉ có những bức tranh đẹp nhất, mà có cả những bản nháp, những lần thử.
Cách cô nói về chính sai lầm của mình cũng quan trọng. Khi cô làm đổ nước, quên tên một bài hát, cô nói to: "Ôi, cô nhầm rồi, để cô thử lại." Trẻ thấy người lớn sai và sửa một cách bình thản, và bắt chước thái độ đó.
Nhịp lớp cũng góp phần. Khi mọi hoạt động phải xong trong mười phút để kịp chuyển sang hoạt động sau, không ai có thời gian để sai và thử lại. Lớp có những khoảng chơi dài, có chỗ để giữ công trình dang dở, cho trẻ quyền quay lại sửa vào hôm sau.
Lớp an toàn để sai cũng là lớp không xếp hạng trẻ. Chương trình mầm non tử tế không chấm điểm, không thi đua xem ai giỏi nhất, không dán sao cho bạn làm đúng nhanh nhất. Khi không có bảng xếp hạng, trẻ không phải giữ thể diện, nên sẵn lòng thử cái mình chưa chắc.
Khi con mang về một sản phẩm "sai": ba mẹ phản hồi thế nào
Phụ huynh là người thứ hai mà trẻ đưa sản phẩm cho xem sau cô. Cách ba mẹ phản hồi có thể nối dài hoặc phá đi điều lớp đang làm. Một trình tự gợi ý:
- Nhìn kỹ một lúc trước khi nói, để con thấy ba mẹ quan tâm thật.
- Mời con kể: "Con kể cho mẹ nghe về cái này đi." Con có thể giải thích vì sao mặt trời màu xanh, và lý do thường rất thú vị.
- Mô tả điều mình thấy, không phán xét: "Con dùng nhiều màu xanh quá, và cái cây cao hơn cả ngôi nhà."
- Hỏi về quá trình: "Phần nào con làm lâu nhất?", "Có chỗ nào khó không?".
- Nếu muốn góp ý, hỏi trước: "Con có muốn nghe mẹ nghĩ gì không?". Nhiều khi con chưa muốn, và điều đó cũng được.
- Giữ sản phẩm ở một chỗ con thấy, cho dù nó không đẹp theo mắt người lớn.
Điều cần tránh nhất là sửa lại sản phẩm của con khi con không nhờ, như tô lại, nắn lại. Lời nhắn mà con nhận được từ hành động ấy là cách của con chưa đủ tốt, và lần sau con sẽ dè dặt hơn khi thử.
Với những sản phẩm có thể dùng được, như một chiếc thuyền giấy, ba mẹ có thể rủ con thử nó cùng: thả vào chậu nước xem thuyền có nổi không. Nếu thuyền chìm, đó lại là một lần thử sai mới, và con có lý do để làm chiếc thứ hai.
Khi con sợ sai: dấu hiệu và cách giúp
Có những trẻ rất sợ sai. Con không chịu vẽ vì "con vẽ không đẹp", không trả lời vì sợ nói sai, khóc khi tháp đổ, hoặc chỉ chơi đúng những trò đã chắc làm được. Tính cách cẩn trọng là một phần lý do, nhưng môi trường cũng góp vào: được khen nhiều vì đúng, bị phản ứng mạnh khi sai, hay thường bị so với anh chị.
Cách giúp thường bắt đầu bằng việc hạ thấp tầm quan trọng của đúng sai trong những việc không quan trọng. Chơi những trò không có đúng sai, như vẽ nguệch ngoạc, nặn đất tự do, xây khối không cần mẫu. Làm hỏng cùng con một cách vui: người lớn cố tình xây tháp đổ, cười, rồi xây lại.
Khi con thử việc mới, khen việc con đã thử, không khen kết quả. Kể cho con nghe những lần ba mẹ làm sai và sửa được. Nếu nỗi sợ ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, như con từ chối hầu hết hoạt động mới ở lớp, nên trao đổi với giáo viên để cùng có một cách phản hồi nhất quán ở nhà và ở lớp.
Câu hỏi thường gặp
Cô không sửa lỗi con đếm sai, vậy bao giờ con mới đếm đúng?
Cô vẫn giúp con đếm đúng, chỉ là bằng cách khác: mời đếm lại cùng, chỉ tay từng vật, đếm trong nhiều tình huống. Trẻ đếm đúng vững hơn khi tự phát hiện "ơ, con đếm cái này hai lần" thay vì nghe "sai rồi, mười ba chứ". Theo thời gian, lỗi đếm giảm dần tự nhiên.
Có phải lớp như vậy là dễ dãi, không đòi hỏi gì ở trẻ?
Không. Lớp vẫn đòi hỏi trẻ cố gắng, kiên trì, thử lại, tôn trọng bạn và giữ an toàn. Điều khác là đòi hỏi tập trung vào quá trình thay vì vào việc làm đúng ngay lần đầu. Với nhiều trẻ, thử lại lần thứ ba khó hơn nhiều so với chép đúng mẫu của cô.
Con khóc mỗi khi làm sai, có nên tránh cho con làm việc khó?
Không nên tránh hẳn, nhưng nên chọn việc chỉ khó hơn một chút so với sức con, để con có nhiều lần thành công sau vài lần thử. Ngồi cạnh, gọi tên cảm xúc của con, và giúp con quay lại sau khi bình tĩnh. Sức chịu đựng thất vọng lớn dần qua những lần như vậy.
Khen con giỏi có hại không?
Một lời khen giỏi không làm hại con. Vấn đề là khi lời khen nhắm vào trí thông minh trở thành thói quen chính, trẻ có thể sợ làm hỏng hình ảnh ấy. Ba mẹ có thể thêm vào những lời mô tả cụ thể cách con làm, sự cố gắng, chiến lược con dùng, để con biết điều gì đáng làm tiếp.
Ở lớp song ngữ, cô có sửa lỗi phát âm tiếng Anh của con ngay không?
Thường cô không sửa trực tiếp, mà nhắc lại câu của con bằng phát âm đúng một cách tự nhiên, như một phần của cuộc trò chuyện. Cách này giúp con nghe mẫu đúng mà không ngại nói. Sửa quá nhiều dễ khiến trẻ im lặng, nhất là ở giai đoạn mới làm quen ngôn ngữ.
Làm sao biết lớp có thật sự cho trẻ thử sai không?
Khi tham quan, nhìn tường lớp có sản phẩm khác nhau của từng trẻ hay giống hệt nhau, nghe cô phản hồi thế nào khi một bạn trả lời sai, và hỏi cô làm gì khi trẻ dựng hỏng. Ba câu trả lời ấy cho biết nhiều hơn những dòng mô tả phương pháp trên giấy.