Đánh giá tiến bộ song ngữ của trẻ mầm non nên nhìn vào cả hai ngôn ngữ cùng lúc, vào những gì trẻ hiểu chứ không chỉ những gì trẻ nói ra, và vào việc trẻ dùng ngôn ngữ để làm gì: xin, từ chối, kể, hỏi, giải thích, chơi đùa. Đếm số từ tiếng Anh con nói được, hay bắt con "nói cho cô nghe" trước khách, cho ra bức tranh méo.
Cách đánh giá phù hợp với tuổi này là quan sát trong sinh hoạt thật, ghi lại bằng ví dụ cụ thể, và so con với chính con theo thời gian thay vì so với bạn. Bài này giải thích vì sao đếm từ là thước đo kém, bốn chiều nên nhìn, cách giáo viên ghi hồ sơ quan sát, những lỗi thật ra là dấu hiệu tiến bộ, và cách phụ huynh trao đổi với cô để nhận được thông tin có ích.
Vì sao đếm từ tiếng Anh là thước đo kém
Lý do thứ nhất: trẻ hiểu nhiều hơn trẻ nói, và với ngôn ngữ thứ hai khoảng cách này rất lớn. Một bé có thể làm đúng hàng chục hiệu lệnh tiếng Anh trong ngày, hiểu câu chuyện cô kể, nhưng chỉ nói ra vài từ. Đếm những gì bé nói là bỏ qua phần lớn những gì bé đã học.
Lý do thứ hai: lời nói của trẻ nhỏ gắn chặt với ngữ cảnh. Bé nói "my turn" rất tự nhiên khi chơi với bạn ở lớp nhưng không nói khi ba mẹ hỏi "con biết nói gì bằng tiếng Anh". Câu hỏi kiểu kiểm tra ấy đặt trẻ vào một tình huống lạ, không có lý do thật để nói, và nhiều trẻ phản ứng bằng cách im lặng hay lắc đầu.
Lý do thứ ba: đếm từ chỉ nhìn một ngôn ngữ. Như các nghiên cứu về vốn từ của trẻ song ngữ đã cho thấy, nhìn riêng một bên dễ đánh giá thấp trẻ. Và một chương trình song ngữ khai phóng có mục tiêu là trẻ dùng được hai ngôn ngữ để suy nghĩ và làm việc, nên thước đo cũng phải nhìn vào việc sử dụng, không chỉ vào số lượng.
Cuối cùng, việc đếm và trình diễn dễ biến ngôn ngữ thành bài thi. Trẻ nhận ra người lớn đang chấm điểm, và một số trẻ bắt đầu né tránh tiếng Anh để khỏi sai.
Bốn chiều nên nhìn khi theo dõi ngôn ngữ của con
Hiểu. Con có làm theo chỉ dẫn quen thuộc bằng tiếng Anh không? Có phản ứng đúng khi nghe một câu chuyện, cười đúng chỗ, chỉ đúng tranh không? Ở tiếng Việt, con hiểu những câu hỏi dài, có từ ít gặp không? Hiểu là chiều đi trước, và thường cho thấy tiến bộ sớm nhất.
Nói. Con dùng những gì ở mỗi ngôn ngữ: từ đơn, cụm cố định như "thank you", câu ngắn tự tạo, hay câu dài có từ nối? Câu tự tạo, dù sai, là bước tiến lớn hơn so với câu học thuộc.
Chức năng. Con dùng ngôn ngữ để làm gì: xin đồ, từ chối, chào, kể chuyện, hỏi, giải thích, đùa? Một trẻ chỉ có vài chục từ tiếng Anh nhưng dùng được để xin, từ chối và đùa với bạn đang dùng ngôn ngữ thật.
Thái độ và sự chủ động. Con có chủ động dùng tiếng Anh khi không ai yêu cầu không, có hát lại bài hát ở nhà, có tò mò hỏi "tiếng Anh gọi là gì" không? Con có thoải mái khi nghe tiếng Anh hay căng thẳng? Thái độ dự báo việc con có tiếp tục học bền hay không.
Hình ảnh thường gặp theo nhóm tuổi trong môi trường hai ngôn ngữ
Bảng dưới đây không phải chuẩn để chấm, mà là gợi ý về những biểu hiện hay thấy ở trẻ nói tiếng Việt ở nhà và học song ngữ ở trường khoảng một năm trở lên. Trẻ mới vào lớp hoặc ít nói có thể chậm hơn một bậc mà vẫn bình thường.
| Nhóm tuổi | Hiểu tiếng Anh | Dùng tiếng Anh | Tiếng Việt cần có |
|---|---|---|---|
| 18–24 tháng | Phản ứng với bài hát quen, vài từ gắn với nếp sinh hoạt | Bắt chước âm, động tác của bài hát | Từ đơn, bắt đầu ghép hai từ |
| 2–3 tuổi | Hiểu hiệu lệnh quen như rửa tay, xếp hàng | Từ đơn, cụm cố định, có khi chen vào câu tiếng Việt | Câu ba, bốn từ, hỏi "cái gì" |
| 3–4 tuổi | Theo được câu chuyện ngắn có tranh | Câu ngắn trong trò chơi, xin, từ chối | Kể việc vừa làm, hỏi "tại sao" |
| 4–5 tuổi | Hiểu phần lớn lời cô trong hoạt động quen | Mô tả việc mình làm, hỏi câu đơn giản | Kể chuyện có trình tự, dùng "vì", "nếu" |
| 5–6 tuổi | Hiểu chỉ dẫn nhiều bước, câu chuyện dài hơn | Câu có "because", kể ngắn về một việc | Giải thích, so sánh, kể chuyện tưởng tượng |
Cột cuối có mặt trong bảng vì đánh giá song ngữ mà quên tiếng Việt là đánh giá thiếu một nửa. Nếu tiếng Việt của con phát triển đúng nhịp, tiếng Anh chậm hơn bảng một chút thường không đáng lo.
Lỗi là dấu hiệu của tiến bộ
Năm 1958, Jean Berko (về sau mang tên Berko Gleason) làm một thí nghiệm nổi tiếng với trẻ nói tiếng Anh: cho trẻ xem hình một con vật tưởng tượng gọi là "wug", rồi hình hai con và hỏi "đây là hai con…?". Trẻ bốn, năm tuổi trả lời "wugs", dù chưa bao giờ nghe từ ấy. Thí nghiệm cho thấy trẻ không chỉ nhắc lại những gì nghe được mà đã rút ra quy tắc và áp dụng cho từ mới.
Mặt trái của khả năng ấy là những lỗi rất đặc trưng. Trẻ bản ngữ tiếng Anh nói "goed" thay cho "went", "mouses" thay cho "mice", sau khi đã từng nói đúng "went". Các nhà nghiên cứu gọi đó là quá khái quát hoá: trẻ vừa học được quy tắc thêm "-ed", "-s" và áp nó cả vào những từ ngoại lệ. Lỗi này là dấu hiệu trẻ đang nắm hệ thống, không phải đang thụt lùi.
Trẻ học tiếng Anh ở Việt Nam cũng có những lỗi tương tự, cùng với những lỗi do ảnh hưởng của tiếng Việt như bỏ số nhiều hay đặt tính từ sau danh từ. Khi một bé nói "I eated two apple", bé đang cho thấy đã biết quá khứ cần thay đổi động từ, đã biết đếm bằng tiếng Anh, chỉ còn thiếu phần ngoại lệ và số nhiều. Ghi lại những câu như vậy theo thời gian cho thấy rõ ngữ pháp của con đang hình thành ra sao, rõ hơn mọi danh sách từ.
Hồ sơ quan sát: giáo viên ghi lại tiến bộ như thế nào
Ở nhiều chương trình mầm non chất lượng, tiến bộ của trẻ được ghi bằng hồ sơ quan sát thay cho bài kiểm tra. Hồ sơ gồm những ghi chép ngắn về một tình huống cụ thể, mẫu lời nói của trẻ được ghi nguyên văn, ảnh sản phẩm của trẻ, đôi khi là đoạn ghi âm trẻ kể chuyện. Mỗi ghi chép trả lời: trẻ đã làm gì, nói gì, trong bối cảnh nào.
Ở New Zealand, nhà nghiên cứu Margaret Carr phát triển cách ghi chép gọi là câu chuyện học tập (Learning Stories), gắn với khung chương trình mầm non quốc gia Te Whāriki. Mỗi câu chuyện mô tả một khoảnh khắc học của trẻ bằng lời kể, nêu điều giáo viên nhận thấy và gợi ý bước tiếp theo. Cách làm này nhấn mạnh vào điều trẻ làm được và đang hướng tới, không chấm điểm.
Với ngôn ngữ, một hồ sơ tốt cho phép so sánh con với chính con. Ví dụ giả định: tháng chín, ghi chép cho thấy bé chỉ nói "bye bye" khi về; tháng mười hai, bé nói "teacher, look!" khi khoe tranh; tháng ba, bé kể "con làm con cá, it is big". Ba dòng đó kể câu chuyện tiến bộ rõ hơn bất kỳ con số nào. Global Nexus mô tả mỗi bé có một biểu đồ phát triển riêng, không so sánh với bạn; phụ huynh có thể hỏi khi tham quan về hình thức ghi nhận cụ thể.
Trao đổi với cô về ngôn ngữ của con: các bước để nhận thông tin có ích
Một buổi gặp giáo viên mười lăm phút có thể rất có ích nếu được chuẩn bị. Các bước dưới đây giúp cuộc trao đổi đi vào cụ thể:
- Trước buổi gặp, ghi lại vài ví dụ ở nhà: con nói câu tiếng Anh nào, hát bài nào, kể chuyện tiếng Việt ra sao, có điều gì làm mình băn khoăn.
- Mở đầu bằng câu hỏi mở về ngày của con ở lớp, như "con thường chơi với ai, nói chuyện với bạn bằng gì", thay vì hỏi ngay "con biết bao nhiêu từ".
- Đề nghị cô cho một hai ví dụ cụ thể về lời nói của con gần đây, ở cả hai ngôn ngữ.
- Hỏi về chiều hiểu: con theo được hoạt động bằng tiếng Anh tới mức nào, có lúc nào con có vẻ lạc không.
- Chia sẻ ví dụ ở nhà để cô có thêm thông tin, nhất là về tiếng Việt và về những gì con kể lại.
- Thống nhất một hai việc nhỏ cả nhà và lớp cùng làm, rồi hẹn xem lại sau vài tháng.
Cuộc trao đổi kết thúc tốt khi cả hai bên có chung một bức tranh về con và biết bước tiếp theo, không phải khi phụ huynh nhận được một con số.
Khi tiến bộ có vẻ chững lại
Ngôn ngữ của trẻ không lớn đều như một đường thẳng. Có những tháng con tiến nhanh, có những tháng như đứng yên, thậm chí có vẻ lùi lại: ít nói tiếng Anh hơn, hay quay về tiếng Việt. Những giai đoạn chững thường đi kèm thay đổi khác trong đời con như đổi lớp, đổi cô, có em bé, ốm dài ngày, kỳ nghỉ, hay đơn giản là con đang dồn sức cho một kỹ năng khác như vận động hay kết bạn.
Trước khi lo, phụ huynh có thể tự hỏi vài câu. Lượng tiếp xúc tiếng Anh của con có thay đổi gần đây không? Con có đang trải qua thay đổi lớn nào không? Con vẫn hiểu tốt dù nói ít hơn không? Tiếng Việt của con vẫn phát triển bình thường không? Nếu các câu trả lời đều ổn, khả năng cao là con đang ở một giai đoạn tạm lắng bình thường.
Nên tìm ý kiến chuyên viên khi giai đoạn chững kéo dài nhiều tháng mà không có lý do rõ, khi con cũng chậm ở tiếng Việt, khi con mất đi những kỹ năng giao tiếp đã có, hoặc khi cô giáo và gia đình cùng nhận thấy con khó giao tiếp nói chung. Lúc đó cần đánh giá cả hai ngôn ngữ, bởi người hiểu về trẻ song ngữ.
Trong lúc chờ, giữ cho con được nghe và dùng cả hai ngôn ngữ một cách vui vẻ vẫn là việc đúng. Rút con khỏi môi trường tiếng Anh hay tăng giờ học thêm đột ngột đều ít khi giúp được một giai đoạn chững, và có thể làm con thấy ngôn ngữ trở thành chuyện căng thẳng. Một giai đoạn chững thường kết thúc bằng một bước nhảy: con bỗng kể một câu dài hơn hẳn mọi lần, như thể những tháng im ắng là lúc con đang gom góp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con thi chứng chỉ tiếng Anh thiếu nhi từ mầm non để đo tiến bộ không?
Với trẻ mầm non, các bài thi có cấu trúc thường đo được một phần nhỏ năng lực và có thể tạo áp lực không cần thiết. Quan sát trong sinh hoạt thật cho thông tin đầy đủ hơn. Nếu gia đình muốn thử, nên chọn lúc con đã thoải mái với tiếng Anh và coi đó như một trải nghiệm.
Con không chịu nói tiếng Anh ở nhà dù cô bảo ở lớp con nói, có bình thường không?
Rất bình thường. Trẻ gắn ngôn ngữ với người và nơi chốn: tiếng Anh là ngôn ngữ của lớp, của cô; ở nhà con quen dùng tiếng Việt với ba mẹ. Điều đó không có nghĩa là con không biết. Tránh ép con trình diễn.
Bao lâu thì nên xem lại tiến bộ ngôn ngữ của con một lần?
Ở tuổi mầm non, xem lại mỗi học kỳ hoặc vài tháng một lần là đủ để thấy thay đổi. Theo dõi quá sát từng tuần dễ làm ba mẹ lo vì những dao động bình thường. Giữ vài ghi chép ở nhà giúp so sánh dễ hơn.
Cô giáo nói con tiến bộ nhưng ba mẹ không thấy, nên làm gì?
Hãy đề nghị cô đưa ví dụ cụ thể: con đã nói câu gì, làm được gì trong hoạt động nào. Ví dụ giúp ba mẹ biết nên quan sát gì ở nhà. Đôi khi tiến bộ chủ yếu ở chiều hiểu, khó thấy nếu chỉ chờ con nói.
So con với bạn cùng lớp có giúp biết con đang ở đâu không?
Có thể cho một gợi ý thô, nhưng trẻ cùng lớp khác nhau nhiều về tính cách, thời gian vào lớp và môi trường ở nhà. So con với chính con theo thời gian cho thông tin đáng tin hơn và ít gây áp lực cho cả nhà.
Ghi chép quan sát ở nhà nên ghi những gì?
Ghi nguyên văn vài câu con nói ở cả hai ngôn ngữ, kèm ngày và tình huống. Ghi thêm những lần con hiểu điều gì đó bằng tiếng Anh, hay hỏi về ngôn ngữ. Vài dòng mỗi tháng là đủ để thấy một chặng đường.