Trẻ mầm non học giải quyết vấn đề khi được đặt trước việc hơi khó hơn sức mình một chút, được thử, được sai, và có người lớn nâng đỡ vừa đủ: không làm hộ, không bỏ mặc. Kỹ thuật mà các nhà tâm lý gọi là giàn giáo nghĩa là người lớn giúp ít nhất có thể để trẻ tự đi tiếp, rồi rút dần sự giúp đỡ khi trẻ đã làm được.
Câu hỏi thực tế nhất của cả cô giáo lẫn ba mẹ là: con đang loay hoay với cái khóa kéo, mảnh ghép, tháp khối, thì nên nhảy vào lúc nào và nói gì. Bài dưới đây giải thích nguồn gốc ý tưởng giàn giáo, đưa ra các bậc giúp đỡ từ nhẹ đến nặng, mô tả cách lớp học tạo ra những vấn đề vừa sức, và những lỗi người lớn hay mắc vì thương con.
Vùng phát triển gần và giàn giáo: hai ý tưởng nền
Nhà tâm lý học Liên Xô Lev Vygotsky, trong các công trình từ những năm 1930, đưa ra khái niệm vùng phát triển gần: khoảng cách giữa điều trẻ tự làm được và điều trẻ làm được khi có người giỏi hơn hỗ trợ. Theo ông, việc học hiệu quả nhất diễn ra trong khoảng ấy. Việc quá dễ thì trẻ không học thêm gì, việc quá khó dù có giúp thì trẻ chỉ đứng xem.
Năm 1976, David Wood, Jerome Bruner và Gail Ross công bố nghiên cứu quan sát người lớn hướng dẫn trẻ ba đến năm tuổi xếp một bộ khối hình tháp phức tạp, và dùng chữ giàn giáo để mô tả sự hỗ trợ hiệu quả. Họ liệt kê những việc người hướng dẫn tốt làm: gợi hứng thú, giảm bớt độ phức tạp, giữ trẻ đi đúng hướng, chỉ ra điểm quan trọng, kìm cơn nản, và làm mẫu khi cần. Điểm then chốt là giàn giáo được dựng lên để tháo đi.
Ghép hai ý tưởng lại, ta có một nguyên tắc dùng được mỗi ngày: tìm việc nằm trong vùng phát triển gần của con, giúp đúng mức để con đi được bước tiếp theo, rồi lùi lại. Điều khó là mức giúp đỡ phải thay đổi theo từng phút, theo từng trẻ, và người lớn phải đọc được trẻ đang ở đâu.
Bậc thang giúp đỡ: từ nhẹ nhất đến nặng nhất
Khi trẻ gặp khó, người lớn có nhiều mức can thiệp. Nguyên tắc là bắt đầu từ bậc nhẹ nhất, chỉ lên bậc trên khi trẻ vẫn bí và bắt đầu nản. Ví dụ dưới là trẻ bốn tuổi không ghép được một mảnh hình:
| Bậc | Người lớn làm gì | Ví dụ lời nói hoặc hành động |
|---|---|---|
| 1. Có mặt | Ngồi gần, im lặng, cho trẻ thấy có người quan tâm | Ngồi xuống cạnh, nhìn vào tấm ghép cùng con |
| 2. Mô tả | Nói điều đang xảy ra, không gợi ý | "Mảnh này chưa vào được nhỉ." |
| 3. Hỏi mở | Gợi trẻ nhìn lại vấn đề | "Con thấy mảnh này có gì khác các mảnh kia?" |
| 4. Thu hẹp | Chỉ trẻ vào một chỗ cần chú ý | "Con nhìn cạnh thẳng của nó xem." |
| 5. Gợi ý cách thử | Nêu một hướng, trẻ tự làm | "Con thử xoay nó một vòng xem." |
| 6. Làm mẫu một phần | Làm một bước nhỏ rồi trả lại | Xoay mảnh cho trẻ thấy, đặt lại vào tay trẻ |
| 7. Làm cùng | Cầm tay hoặc làm song song | Hai người cùng đặt mảnh, trẻ ấn vào |
Phần lớn người lớn nhảy thẳng lên bậc bảy vì nhanh và vì không nỡ nhìn con loay hoay. Cái giá là trẻ học được cách chờ người lớn làm. Ngược lại, đứng mãi ở bậc một khi trẻ đã khóc là bỏ mặc, không phải tôn trọng sự tự lập.
Đọc tín hiệu: khi nào trẻ đang vật lộn có ích, khi nào đã quá tải
Không phải mọi sự loay hoay đều tốt. Các nhà nghiên cứu giáo dục phân biệt giữa khó khăn hữu ích, khi trẻ vẫn còn hứng thú, còn thử cách mới, và khó khăn gây nản, khi trẻ lặp lại đúng một cách sai, bắt đầu cáu, ném đồ hoặc bỏ đi. Trong trạng thái đầu, người lớn chờ được. Trong trạng thái sau, cần lên một bậc giúp đỡ hoặc đổi việc.
Tín hiệu để đọc khá rõ khi đã quen. Trẻ đang vật lộn có ích thường lẩm bẩm một mình, thử xoay, đổi chỗ, nhìn quanh tìm công cụ. Trẻ đang quá tải thường im bặt hoặc rên rỉ, nhìn sang người lớn, động tác mạnh lên. Với trẻ dưới ba tuổi, ngưỡng chịu đựng còn ngắn, nên khoảng chờ cũng ngắn hơn.
Một mẹo nhỏ mà nhiều giáo viên dùng là hỏi thẳng trẻ: "Con muốn tự làm tiếp hay muốn cô giúp một chút?". Trẻ bốn, năm tuổi thường trả lời được, và việc được chọn tự nó đã làm trẻ bình tĩnh hơn. Nếu trẻ chọn tự làm, người lớn tôn trọng lựa chọn đó và ngồi yên; nếu trẻ chọn được giúp, người lớn vẫn bắt đầu từ bậc nhẹ nhất.
Mỗi trẻ có một ngưỡng riêng, và ngưỡng ấy thay đổi theo ngày. Trẻ ngủ không đủ, đói hoặc mới trải qua chuyện buồn sẽ nản nhanh hơn. Cô giáo theo dõi một nhóm trẻ lâu ngày sẽ biết bạn nào cần thêm vài phút, bạn nào cần được ngồi cạnh sớm. Đây là lý do sự ổn định của giáo viên trong một lớp có ý nghĩa với việc học giải quyết vấn đề, không chỉ với tình cảm.
Lớp học tạo ra vấn đề vừa sức bằng cách nào
Để thiếu một chút có chủ ý. Góc khối có ít khối dài hơn số trẻ cần, góc tạo hình có kéo nhưng không có sẵn hình cắt. Thiếu một chút làm nảy sinh vấn đề thật để giải.
Giao việc sinh hoạt thật. Trẻ tự mang giày, tự múc cơm, tự lau bàn sau bữa. Những việc này đầy vấn đề nhỏ, như giày trái giày phải hay canh bị tràn, và trẻ có động lực tự nhiên để giải.
Đặt vấn đề cho cả nhóm. "Lớp mình có một hộp hạt giống mà chỉ có ba chậu, làm sao để ai cũng được trồng?". Vấn đề chung buộc trẻ nghe nhau, góp ý, thương lượng.
Cho thời gian đủ dài. Vấn đề cần thời gian. Một khung chơi góc ba mươi, bốn mươi lăm phút cho phép trẻ thử nhiều lần; khung mười phút chỉ đủ để bắt đầu.
Ghép trẻ khác tuổi hoặc khác sở trường. Một bạn giỏi xếp khối đi cùng một bạn giỏi kể chuyện sẽ phải nghe nhau để làm xong một lâu đài có câu chuyện riêng. Vấn đề chung giữa hai đứa trẻ khác nhau thường có lời giải phong phú hơn vấn đề của từng em.
Giữ những việc dang dở. Tháp khối chưa xong được để lại tới chiều hoặc hôm sau với một tấm thẻ hình nhỏ, để trẻ quay lại giải tiếp thay vì dọn sạch mỗi giờ.
Những câu nói giúp trẻ tự đi tiếp
Giàn giáo bằng lời là phần dễ học nhất cho cả ba mẹ. Những câu dưới đây không đưa đáp án, mà trả lại cho trẻ một bước có thể làm ngay. Chúng hợp với trẻ từ khoảng ba tuổi, khi trẻ đã hiểu câu ngắn có hai vế:
- "Con định làm gì trước?" — giúp trẻ chia một việc lớn thành bước nhỏ.
- "Con đã thử những cách nào rồi?" — giúp trẻ nhìn lại, và thường tự nhận ra cách chưa thử.
- "Cái gì đang làm khó con?" — giúp trẻ gọi tên vấn đề, bước đầu tiên của mọi lời giải.
- "Con cần thêm gì không?" — mở khả năng dùng công cụ, nhờ bạn, đổi vật liệu.
- "Nếu bạn Na gặp chuyện này, bạn ấy sẽ làm sao?" — mượn góc nhìn khác khi trẻ bí.
- "Mình nghỉ một chút rồi quay lại nhé." — dạy rằng tạm dừng không phải bỏ cuộc.
- "Lần sau con sẽ làm khác chỗ nào?" — câu hỏi sau khi xong, giúp trẻ rút kinh nghiệm.
Giọng nói quan trọng không kém lời. Cùng một câu hỏi, nói chậm, nhẹ, kèm ánh mắt chờ đợi thì là lời mời nghĩ; nói nhanh, kèm tiếng thở dài thì trẻ nghe ra là người lớn đang sốt ruột. Trẻ đọc giọng của người lớn rất giỏi, giỏi hơn đọc lời.
Những lỗi người lớn hay mắc vì thương con
Hầu hết những lỗi dưới đây đến từ ý tốt. Nhận ra chúng giúp người lớn dừng lại một nhịp trước khi nhảy vào:
- Làm hộ cho nhanh. Buổi sáng vội, buộc dây giày cho con là bình thường. Nhưng nếu lúc nào cũng vậy, con không có cơ hội học, và hiểu ngầm rằng mình không làm được.
- Gỡ hết khó khăn trước. Chọn trò dễ, đồ chơi chỉ có một cách chơi, để con không bao giờ phải bực. Con vui trước mắt nhưng ít gặp vấn đề để tập giải.
- Giải thích quá dài. Đưa cả bài giảng về cách ghép hình khi con chỉ cần một gợi ý xoay mảnh.
- Sửa sản phẩm sau khi con làm xong. Nắn lại cái tháp, tô lại bức tranh cho đẹp. Con hiểu rằng cách của mình chưa đủ tốt.
- Khen kết quả, quên cách làm. "Giỏi quá" khi tháp xong ít giúp bằng "con thử ba lần, lần ba con đặt khối to ở dưới, tháp đứng được rồi".
- So với anh chị hay bạn. Lời so sánh biến một vấn đề thú vị thành cuộc thi, và trẻ dễ bỏ cuộc để khỏi thua.
Ba mẹ không cần làm đúng mọi lúc. Chỉ cần mỗi ngày có vài lần dừng tay, chờ thêm một chút, lên bậc giúp đỡ chậm hơn một nấc, con đã có thêm nhiều cơ hội tự giải.
Từ vấn đề với đồ vật tới vấn đề với con người
Giải quyết vấn đề ở tuổi mầm non không chỉ là ghép hình và xây tháp. Phần lớn vấn đề trẻ gặp mỗi ngày là vấn đề với bạn: hai bạn muốn cùng một chiếc xe, ba bạn muốn làm mẹ trong trò gia đình, một bạn làm đổ tháp của bạn khác. Cách người lớn xử lý những lúc ấy dạy trẻ nhiều về tư duy đa chiều như bất kỳ trò chơi trí tuệ nào.
Một trình tự quen thuộc trong lớp gồm bốn câu: chuyện gì đã xảy ra, mỗi bạn cảm thấy thế nào, các con nghĩ ra được những cách nào, mình thử cách nào trước. Cô không phân xử ngay ai đúng ai sai mà để trẻ nghĩ ra lời giải, như chơi theo lượt, chơi chung, tìm thêm một chiếc xe khác. Trẻ bốn, năm tuổi thường nghĩ ra những cách khá công bằng khi được tin tưởng.
Việc xây nhân cách qua sinh hoạt thuộc về một trụ cột khác của chương trình, nhưng điểm chung ở đây là cùng một nguyên tắc: người lớn không đưa đáp án, mà dựng giàn giáo để trẻ tự tìm ra, rồi lùi dần cho tới khi trẻ tự làm được với bạn mà không cần ai đứng giữa.
Câu hỏi thường gặp
Con cứ gặp khó là khóc, có phải con kém kiên nhẫn không?
Thường là chưa đủ kỹ năng chịu đựng thất vọng, một kỹ năng lớn dần theo tuổi. Người lớn giúp bằng cách gọi tên cảm xúc, ngồi cạnh, chọn việc dễ hơn một chút để con thành công, rồi nâng độ khó dần. Khen cụ thể khi con thử thêm một lần trước khi nhờ giúp sẽ có ích hơn nói con phải kiên nhẫn.
Bao lâu thì nên vào giúp con?
Không có con số chung. Dấu hiệu tốt hơn đồng hồ là trạng thái của con: còn hứng thú và đang thử cách mới thì chờ, bắt đầu cáu và lặp lại một cách sai thì lên một bậc giúp đỡ nhẹ. Với trẻ nhỏ dưới ba tuổi, khoảng chờ nên ngắn hơn trẻ lớn.
Con hay nhờ ba mẹ làm hộ dù tự làm được, phải làm sao?
Đôi khi trẻ nhờ vì muốn được gần người lớn, không phải vì không làm được. Ba mẹ ngồi cạnh nhưng để con tự làm, nói "ba ngồi đây xem con làm nhé", thường giải được cả hai nhu cầu. Nếu con mệt hoặc ốm, làm hộ vài hôm cũng không sao.
Có nên cho con chơi các bộ đồ chơi rèn tư duy theo cấp độ không?
Các bộ có độ khó tăng dần có thể giúp tìm đúng vùng phát triển gần của con. Tuy nhiên, vấn đề trong đời thật như mặc áo, dọn đồ, chơi với bạn cũng là bài tập giải quyết vấn đề không kém. Đồ chơi không thay được người lớn biết chờ và hỏi.
Ở lớp đông, cô có thời gian dựng giàn giáo cho từng bạn không?
Khó làm với cả lớp cùng lúc, nên giáo viên chia nhóm nhỏ trong giờ chơi góc, để mỗi lúc chỉ cần theo sát vài bạn, và dùng các bạn lớn hơn làm người giúp. Khi tham quan, ba mẹ có thể hỏi lớp tổ chức nhóm nhỏ thế nào và mỗi cô theo những bạn nào.
Giải quyết vấn đề có giống với học toán tư duy không?
Có điểm chung là đều luyện suy nghĩ, nhưng khác về cách. Toán tư duy thường có bài theo dạng và cấp độ do người lớn soạn. Giải quyết vấn đề trong chương trình mầm non xuất phát từ việc thật của trẻ, nên trẻ học cả cách nhận ra vấn đề, không chỉ cách giải bài đã cho.