IB PYP là Chương trình Tiểu học của Tổ chức Tú tài Quốc tế (International Baccalaureate), dành cho trẻ từ 3 đến 12 tuổi, trong đó giai đoạn 3–6 tuổi được gọi là những năm đầu. PYP không phải một bộ giáo trình có sẵn nội dung mà là một khung: trẻ học qua các đơn vị tìm hiểu xoay quanh sáu chủ đề xuyên môn, theo đuổi câu hỏi của chính mình, và được nuôi theo mười phẩm chất gọi là hồ sơ người học. Ở tuổi mầm non, chơi là phương tiện chính.
Khác với Montessori hay Reggio, chỉ trường đã qua quy trình công nhận của IB mới được nói mình dạy PYP. Đây là điểm ba mẹ kiểm được dễ nhất. Phần dưới giải thích nguồn gốc, các thành phần của khung, một đơn vị tìm hiểu ở lớp bốn tuổi trông ra sao, quy trình công nhận, điểm mạnh, giới hạn, và câu nên hỏi.
Từ Geneva năm 1968 tới chương trình cho trẻ ba tuổi
Tổ chức Tú tài Quốc tế được thành lập ở Geneva, Thuỵ Sĩ, năm 1968, ban đầu để cấp một bằng tốt nghiệp trung học mà các đại học ở nhiều nước cùng công nhận, phục vụ con em các gia đình hay di chuyển. Chương trình đầu tiên vì vậy là Chương trình Tú tài cho học sinh mười sáu đến mười chín tuổi. Chương trình Trung học cơ sở ra đời năm 1994, và Chương trình Tiểu học PYP năm 1997, phát triển từ một dự án chung của nhiều trường quốc tế.
PYP ngay từ đầu đã bao gồm cả những năm mầm non. Năm 2018, IB công bố phiên bản PYP được làm mới, nhấn mạnh hơn vào quyền chủ động của người học và dành hẳn phần hướng dẫn cho những năm đầu, nơi chơi được coi là con đường chính để tìm hiểu. Cũng theo khung này, trẻ ba đến năm tuổi chỉ cần làm ít nhất bốn đơn vị tìm hiểu mỗi năm, trong khi các lớp lớn hơn làm đủ sáu.
Ở Việt Nam, PYP chủ yếu có mặt ở một số trường quốc tế. Với trường mầm non dạy trẻ Việt Nam, câu hỏi đầu tiên luôn là chương trình này đi cùng chương trình giáo dục mầm non quốc gia ra sao, vì khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo là bắt buộc với các cơ sở giáo dục theo quy định.
Các thành phần của khung PYP, nói gọn cho phụ huynh
Sáu chủ đề xuyên môn. Chúng ta là ai; chúng ta ở đâu trong không gian và thời gian; chúng ta biểu đạt bản thân thế nào; thế giới vận hành ra sao; chúng ta tổ chức cuộc sống thế nào; cùng chia sẻ hành tinh. Mỗi đơn vị tìm hiểu nằm dưới một chủ đề, và gom nhiều môn vào cùng một câu hỏi lớn.
Ý tưởng trung tâm. Mỗi đơn vị có một câu khái quát mà trẻ dần hiểu qua tìm hiểu, ví dụ "nước thay đổi hình dạng và chúng ta dùng nước theo nhiều cách". Đây không phải câu để học thuộc mà là đích của quá trình.
Các khái niệm then chốt. Hình thái, chức năng, nguyên nhân, thay đổi, kết nối, góc nhìn, trách nhiệm. Cô dùng chúng để đặt câu hỏi: "Nó trông thế nào? Nó làm gì? Vì sao nó thay đổi?".
Kỹ năng học tập. Năm nhóm: tư duy, nghiên cứu, giao tiếp, xã hội, tự quản. Ở tuổi mầm non, đó là những việc như tự hỏi, quan sát, kể lại, chờ lượt, tự lo đồ của mình.
Hồ sơ người học. Mười phẩm chất IB muốn nuôi ở mọi lứa tuổi: ham tìm hiểu, hiểu biết, biết suy nghĩ, biết giao tiếp, có nguyên tắc, cởi mở, biết quan tâm, dám thử, cân bằng, biết nhìn lại. Lớp mầm non thường nói về chúng qua tình huống cụ thể chứ không treo khẩu hiệu.
Quyền chủ động. Trẻ có tiếng nói trong việc học: đặt câu hỏi, chọn cách tìm hiểu, đề xuất hành động. Ở bản làm mới năm 2018, đây là ý được nhấn mạnh nhất.
Một đơn vị tìm hiểu ở lớp bốn tuổi trông ra sao
Ví dụ giả định dưới chủ đề "thế giới vận hành ra sao", ý tưởng trung tâm về nước, kéo dài khoảng sáu tuần:
- Khơi gợi. Cô đặt lên bàn những chậu nước, đá lạnh, khăn ướt, chai rỗng, rồi để trẻ chơi tự do và nghe xem trẻ nói gì. Một bé thắc mắc đá đi đâu khi tan.
- Biết gì, muốn biết gì. Cả nhóm nói ra điều đã biết về nước và điều muốn biết. Cô ghi lại bằng tranh và lời trẻ, để sau này nhìn lại.
- Tìm hiểu qua chơi. Các góc chơi được bày theo câu hỏi: góc đổ nước qua ống, góc phơi khăn ngoài nắng, góc đóng vai bán nước mía. Cô hỏi theo khái niệm "thay đổi", "nguyên nhân".
- Mời người thật. Một phụ huynh làm nghề liên quan đến nước, hay chú bảo vệ tưới cây, kể cho trẻ nghe công việc của mình.
- Hành động. Trẻ đề xuất một việc: nhắc nhau khoá vòi khi rửa tay, tưới cây góc lớp. Hành động nhỏ, do trẻ nghĩ ra, là phần PYP rất coi trọng.
- Nhìn lại. Cả nhóm xem lại tranh và lời mình nói từ đầu đơn vị, nói điều đã thay đổi trong hiểu biết của mình.
Điểm cần để ý: nội dung khoa học, ngôn ngữ, toán, nghệ thuật đều nằm trong cùng một mạch, và đơn vị kết thúc bằng một hành động thật của trẻ chứ không bằng bài kiểm tra.
Chơi trong những năm đầu PYP: không phải phần thưởng sau giờ học
Một hiểu nhầm hay gặp là trường IB thì sớm đã học nặng, vì cái tên gắn với bằng tú tài khó. Ở những năm đầu, tài liệu hướng dẫn của IB lại nói điều ngược lại: chơi là cách chính để trẻ ba đến sáu tuổi tìm hiểu, và người lớn thiết kế môi trường chơi sao cho nó dẫn tới câu hỏi. Chơi ở đây không phải mười lăm phút thả ra sân sau khi xong bài, mà là phần lớn thời gian trong ngày, có cả chơi do trẻ tự khởi xướng lẫn chơi có người lớn dẫn.
Trên thực tế, cô sắp xếp các góc chơi theo đơn vị đang làm, rồi quan sát. Khi trẻ chơi bán nước mía trong đơn vị về nước, cô có thể đưa thêm cân, ly đo, tờ giấy trắng để trẻ tự "viết" đơn hàng, và hỏi những câu gắn với khái niệm then chốt: ly này chứa được nhiều hơn ly kia không, vì sao nước mía có màu này. Ghi chép từ những lúc chơi như thế trở thành bằng chứng cho việc trẻ đang hiểu ý tưởng trung tâm ra sao.
Với ba mẹ, câu hỏi đáng hỏi không phải "con chơi bao nhiêu, học bao nhiêu" mà là "chơi của con nối với đơn vị tìm hiểu thế nào". Một lớp PYP làm tốt sẽ chỉ được cho ba mẹ đường nối đó bằng ví dụ.
Công nhận của IB: điều ba mẹ kiểm được
Một trường muốn dạy PYP phải đi qua quy trình của IB. Trường bày tỏ quan tâm, trở thành trường ứng viên, được tư vấn trong thời gian chuẩn bị, giáo viên tham gia các khoá đào tạo chính thức, rồi IB cử đoàn đến thẩm định. Chỉ khi được công nhận, trường mới được gọi là trường IB và được dạy chương trình. Sau đó trường được đánh giá định kỳ, thường năm năm một lần.
Với ba mẹ, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, cụm "theo phương pháp IB" hay "lấy cảm hứng IB" trên tờ rơi của một trường chưa được công nhận không cho biết gì nhiều; trường có thể đang dùng vài ý tưởng như học qua câu hỏi, điều đó tốt, nhưng không phải PYP. Thứ hai, trường đã được công nhận có thể tra trên trang tìm trường của IB. Ba mẹ nên tự tra thay vì chỉ nghe trường nói.
Cũng cần lưu ý trường ứng viên là trường đang trong quá trình, chưa được công nhận. Chuyện này bình thường, nhưng nên được trường nói rõ. Với hệ thống có nhiều cơ sở, ba mẹ nên hỏi cơ sở con sẽ học có nằm trong diện được thẩm định và công nhận không, vì một cơ sở được công nhận không tự động kéo theo các cơ sở khác mang cùng thương hiệu.
Điểm mạnh và giới hạn của PYP ở tuổi mầm non
Điểm mạnh: mạch lạc từ mầm non đến tiểu học. Trẻ học cùng một ngôn ngữ về khái niệm, phẩm chất, cách tìm hiểu từ ba tuổi đến mười hai tuổi. Gia đình định cho con theo hệ IB lâu dài thấy lợi ích rõ.
Điểm mạnh: có cơ chế bảo đảm chất lượng. Quy trình công nhận, đào tạo bắt buộc và đánh giá định kỳ tạo một mức sàn chung, điều Reggio hay nhiều chương trình khác không có.
Giới hạn: là khung, không phải phương pháp dạy trẻ nhỏ cụ thể. PYP nói học gì theo hướng nào, nhưng không nói cách bày giáo cụ hay cách tổ chức một giờ chơi như Montessori hay HighScope. Nhiều trường PYP mượn thêm Reggio, Montessori cho những năm đầu.
Giới hạn: nhiều giấy tờ. Kế hoạch đơn vị, tài liệu hoá, phản tư tốn thời gian. Nếu trường không dành giờ cho giáo viên, phần này dễ thành thủ tục.
Giới hạn: "tìm hiểu" có thể chỉ trên danh nghĩa. Lớp có thể vẫn do cô dẫn hoàn toàn, chỉ đổi tên bài học thành đơn vị tìm hiểu. Nhìn xem câu hỏi trên tường là của trẻ hay của cô.
Giới hạn: bằng chứng chủ yếu do IB đặt hàng. Phần lớn nghiên cứu về PYP được IB tài trợ, nhiều nghiên cứu mô tả cách triển khai hơn là đo tác động, và rất ít nghiên cứu riêng cho tuổi mầm non.
Câu nên hỏi khi trường nói mình dạy IB PYP hoặc "theo hướng IB"
Global Nexus không tự giới thiệu là chương trình IB. Ba nguyên tắc của chương trình, đặc biệt học qua trải nghiệm thật và coi trẻ là người tìm hiểu, có điểm gần với tinh thần học qua câu hỏi, nhưng đó là chuyện khác với việc dạy PYP được công nhận. Ở bất kỳ trường nào, những câu sau giúp ba mẹ phân biệt:
- Trường đã được IB công nhận chưa, hay đang là trường ứng viên? Ba mẹ có thể tự tra ở đâu?
- Trong năm học, lớp của con làm bao nhiêu đơn vị tìm hiểu, đơn vị gần nhất là gì và kéo dài bao lâu?
- Đơn vị gần nhất kết thúc bằng hành động nào do trẻ đề xuất?
- Giáo viên mầm non đã dự khoá đào tạo chính thức nào của IB?
- Chương trình giáo dục mầm non quốc gia được lồng vào các đơn vị tìm hiểu như thế nào?
- Trong lớp, câu hỏi nào trên tường là do trẻ đặt?
Nếu trường trả lời nhanh câu đầu bằng một thông tin tra được, phần còn lại thường cũng minh bạch.
Câu hỏi thường gặp
Con học PYP ở mầm non có bắt buộc phải theo IB đến hết phổ thông không?
Không bắt buộc. Kỹ năng tìm hiểu, giao tiếp, tự quản mà PYP nuôi có ích ở bất kỳ trường nào. Tuy vậy, nếu gia đình định chuyển sang trường theo chương trình rất khác ở tiểu học, ba mẹ nên tìm hiểu trước cách trường mới dạy để chuẩn bị cho con.
PYP có dạy bằng tiếng Anh không?
PYP không quy định ngôn ngữ giảng dạy; trường IB ở nhiều nước dạy bằng tiếng mẹ đẻ hoặc song ngữ. IB còn yêu cầu trường có chính sách ngôn ngữ và khuyến khích học thêm ngôn ngữ thứ hai. Ở Việt Nam, ngôn ngữ dạy tuỳ từng trường, nên hỏi cụ thể.
Hồ sơ người học có phải là bảng chấm điểm tính cách của con không?
Không. Mười phẩm chất là mục tiêu chung cho cả cộng đồng trường, kể cả giáo viên, không phải danh sách để chấm từng trẻ. Lớp mầm non thường nói về chúng qua câu chuyện và tình huống, ví dụ khen một bạn dám thử điều mới.
Học qua câu hỏi có hợp với trẻ ba tuổi chưa nói nhiều không?
Có, vì ở tuổi này câu hỏi thể hiện qua hành động nhiều hơn lời: con lặp lại một thí nghiệm đổ nước, con nhìn chăm chú một con ốc. Cô tinh ý ghi nhận những câu hỏi không lời ấy và mở rộng bằng chất liệu, không đợi con hỏi thành câu.
Trường "theo hướng IB" nhưng chưa được công nhận có đáng tin không?
Có thể vẫn là trường tốt nếu cách dạy thật sự đi theo câu hỏi của trẻ. Nhưng ba mẹ không nên trả tiền hay chọn trường vì nhãn IB khi trường chưa được công nhận. Hãy đánh giá bằng những gì thấy trong lớp và những câu trả lời cụ thể của cô.