Phương pháp Pikler và RIE cho trẻ dưới 3 tuổi: vận động tự do và chăm sóc tôn trọng

Pikler là cách chăm sóc và giáo dục trẻ dưới ba tuổi do bác sĩ nhi Emmi Pikler phát triển ở Budapest, Hungary, từ năm 1946; RIE là phiên bản do học trò và đồng nghiệp của bà, Magda Gerber, đưa sang Hoa Kỳ năm 1978. Hai ý cốt lõi: vận động tự do, tức không đặt bé vào tư thế bé chưa tự vào được, như dựng ngồi hay tập đi khi bé chưa sẵn sàng; và chăm sóc tôn trọng, tức coi những lúc thay tã, cho ăn, tắm là thời gian kết nối và học, người lớn nói với bé điều sắp làm và chờ bé hợp tác.

Đây là phương pháp hay bị bỏ quên khi phụ huynh tìm hiểu giáo dục sớm, vì phần lớn tài liệu nói về trẻ từ ba tuổi. Nhưng với ba mẹ có con sáu tháng đến hai tuổi chuẩn bị vào nhóm trẻ, nó trả lời những câu rất thực tế: có nên tập cho con ngồi, con chưa bò có sao không, cô ở nhóm trẻ nên làm gì khi thay tã. Phần dưới giải thích nguồn gốc, các nguyên tắc, bảng mốc vận động của Tổ chức Y tế Thế giới, cách tinh thần này hiện diện ở nhóm trẻ tại trường, và những điểm còn tranh luận.

Emmi Pikler và ngôi nhà ở phố Lóczy

Emmi Pikler (1902–1984) học y ở Vienna rồi về Budapest làm bác sĩ nhi cho các gia đình. Trong những năm hành nghề, bà khuyên cha mẹ để con tự vận động, không dựng ngồi, không dắt tập đi sớm, và theo dõi sự phát triển của những đứa trẻ ấy. Bà nhận thấy trẻ được để tự do vận động không chỉ vẫn đạt các mốc vận động mà còn di chuyển cẩn thận, chắc chắn, ít bị ngã đau hơn.

Năm 1946, ngay sau chiến tranh, bà được giao điều hành một viện nuôi dưỡng trẻ mồ côi và trẻ không có người chăm ở phố Lóczy, Budapest. Viện trẻ mồ côi thời đó nổi tiếng về chuyện trẻ chậm phát triển, thờ ơ, vì thiếu một người lớn gắn bó. Pikler đặt cược rằng có thể nuôi trẻ trong viện mà vẫn khoẻ mạnh về tâm lý, bằng cách tổ chức lại chính những việc chăm sóc hằng ngày: mỗi trẻ có người chăm chính, mỗi lần chăm là một lần chú tâm trọn vẹn, và thời gian còn lại trẻ được tự do chơi và vận động trong không gian an toàn.

Viện Pikler trở thành nơi được giới nhi khoa và giáo dục nhiều nước đến tìm hiểu. Một khung leo bằng gỗ hình tam giác mà bà thiết kế cho trẻ tập leo, ngày nay được bán rộng rãi với cái tên khung leo Pikler, dù chiếc khung chỉ là phần nhỏ nhất của phương pháp.

Vận động tự do: vì sao không đặt con vào tư thế con chưa tự vào được

Nguyên tắc này nghe ngược với thói quen của nhiều gia đình Việt Nam, nơi việc dựng con ngồi tựa gối, cho con vào xe tập đi, dắt hai tay cho con bước là chuyện bình thường. Lập luận của Pikler như sau. Khi bé tự lật, tự bò, tự ngồi dậy, bé đi qua từng bước chuyển tư thế và học được cả cách vào lẫn cách ra khỏi tư thế đó. Một bé được người lớn đặt ngồi khi chưa tự ngồi được thì ngồi đó mà không biết cách nằm xuống, khi mỏi thì đổ, và phụ thuộc vào người lớn để thay đổi tư thế.

Theo cách nhìn này, các giai đoạn trung gian như nằm nghiêng, lăn tròn, ngồi lệch một bên, bò trườn có giá trị riêng, không phải những bước phải vượt qua cho nhanh. Bé được thử đủ cách sẽ có cảm nhận về cơ thể và thăng bằng tốt hơn. Người lớn tạo điều kiện bằng một mặt sàn chắc và đủ rộng, quần áo dễ cử động, vài món đồ vật đơn giản ngoài tầm với một chút, và kiên nhẫn chờ.

Cũng cần nói rõ: phần lớn bằng chứng cho nguyên tắc này đến từ quan sát của chính Pikler và các nhóm theo bà, chưa phải các thử nghiệm so sánh lớn. Điều được khoa học phát triển khẳng định rõ hơn là khoảng thời gian bình thường để đạt các mốc vận động rất rộng, nên việc thúc ép là không cần thiết.

Mốc vận động thô: khoảng bình thường rộng đến đâu

Nghiên cứu đa trung tâm của Tổ chức Y tế Thế giới, công bố năm 2006, theo dõi trẻ khoẻ mạnh ở sáu nước và ghi lại độ tuổi đạt sáu mốc vận động thô. Bảng dưới nêu khoảng tuổi mà gần như mọi trẻ khoẻ mạnh trong nghiên cứu đạt được từng mốc:

Bảng này không dùng để chẩn đoán. Nếu con có dấu hiệu khác như không dùng một bên tay chân, cứng hoặc mềm người bất thường, mất kỹ năng đã có, hoặc ba mẹ lo lắng vì bất kỳ lý do gì, hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi. Điều bảng muốn nói là sự khác nhau vài tháng giữa các bé là chuyện bình thường, và đó chính là chỗ đứng của nguyên tắc vận động tự do: không cần ép con đạt mốc sớm hơn.

Giờ chăm sóc là giờ học: thay tã, cho ăn, tắm

Báo trước điều sắp làm. Trước khi bế, người lớn nói với bé: "Cô sẽ bế con lên để thay tã nhé", rồi chờ một chút. Bé vài tháng tuổi chưa hiểu lời, nhưng hiểu giọng, nhịp, và dần đoán trước được việc sẽ xảy ra. Bế bổng một em bé không báo trước, theo Pikler, là đối xử với bé như một đồ vật.

Mời bé hợp tác. Khi thay áo, người lớn đưa tay áo ra và chờ bé đẩy tay vào. Khi cho ăn, chờ bé mở miệng chứ không đút lúc bé quay đi. Ban đầu bé hợp tác rất ít; dần dần bé trở thành người tham gia thật sự vào việc chăm sóc mình.

Chú tâm trọn vẹn, không vội. Trong lúc chăm sóc, người lớn không vừa thay tã vừa nói chuyện điện thoại hay nhìn sang trẻ khác. Lúc ấy là thời gian một người lớn với một trẻ, điều hiếm có trong một nhóm đông. Pikler cho rằng nếu những lúc này được làm tốt, trẻ có đủ "vốn" an toàn để tự chơi một mình khá lâu sau đó.

Một người chăm chính. Trong nhóm trẻ, mỗi bé có một cô chăm chính lo phần lớn việc chăm sóc của bé. Điều này gặp lý thuyết gắn bó của John Bowlby: trẻ nhỏ cần một vài người lớn ổn định để cảm thấy an toàn.

Magda Gerber và RIE: năm nguyên tắc cho gia đình và nhà trẻ

Tin vào năng lực của bé. Gerber nói bé là người khởi xướng, người khám phá, người tự học. Người lớn không cần lấp đầy mọi phút của bé bằng trò chơi hay lời nói.

Quan sát kỹ. Trước khi can thiệp, người lớn nhìn xem bé đang làm gì, cần gì. Nhiều khi bé đang cố gắng một cách có ích chứ không phải cần giúp.

Đưa bé vào việc chăm sóc. Như ở viện Pikler, giờ thay tã, cho ăn là giờ hai bên cùng làm. Gerber gọi người lớn chăm trẻ là "educarer", ghép từ giáo dục và chăm sóc, để nói hai việc là một.

Chơi không bị ngắt và tự do khám phá. Một không gian an toàn để bé tự chơi với vài món đồ đơn giản như khăn vải, bát inox, quả bóng, không cần đồ chơi phát nhạc, nhấp nháy. Người lớn ngồi gần, không điều khiển trò chơi.

Nhất quán. Lịch ngày dễ đoán, không gian ổn định, giới hạn rõ ràng. Bé biết điều gì sẽ đến và người lớn sẽ phản ứng ra sao, nên bé yên tâm khám phá.

Tinh thần này ở nhóm trẻ 6–18 tháng tại trường, và câu nên hỏi

Global Nexus nhận trẻ từ sáu tháng tuổi, và phương pháp của chương trình nói đến việc mỗi bé có một cô chăm chính, tôn trọng nhịp riêng của từng bé. Chương trình không tự nhận theo Pikler hay RIE. Ở bất kỳ nhóm trẻ nào, những câu sau giúp ba mẹ thấy tinh thần chăm sóc tôn trọng có hiện diện không:

• Mỗi bé có cô chăm chính không, và cô ấy lo những việc nào trong ngày của con?
• Khi thay tã, cho ăn, cô có báo trước và chờ con không, hay làm nhanh cho kịp cả nhóm?
• Lớp có ghế tập ngồi, xe tập đi, ghế nhún không? Nếu có thì dùng khi nào và bao lâu?
• Mặt sàn cho trẻ chơi có đủ rộng, chắc và an toàn để con tự lật, bò, men theo đồ đạc không?
• Đồ chơi cho nhóm dưới mười tám tháng là loại nào: đồ đơn giản bằng vải, gỗ, kim loại, hay đồ phát nhạc, nhấp nháy?
• Khi con khóc, cô phản ứng thế nào và mất bao lâu?

Câu cuối liên quan đến một tranh luận quan trọng, được nói ở phần hỏi đáp. Một nhóm trẻ tốt không nhất thiết theo đúng Pikler, nhưng nên trả lời được những câu này một cách cụ thể.

Những điểm còn tranh luận và giới hạn

Phê bình thường gặp nhất nhắm vào cách hiểu sai phương pháp. "Không can thiệp" có thể bị hiểu thành để mặc: người lớn đứng xa, bé loay hoay quá lâu với một việc gây bực bội, hoặc khóc mà không được dỗ. Bản thân Pikler và Gerber nói rõ người lớn luôn ở gần, quan sát và đáp lại nhu cầu của bé; nhưng một số lời khuyên phổ biến của RIE, như để bé khóc một chút trong lúc người lớn nói ra cảm xúc của bé thay vì vội bế, bị một số chuyên gia về gắn bó cho là chưa đủ nhạy với trẻ rất nhỏ.

Giới hạn thứ hai là bằng chứng. Phần lớn tài liệu về Pikler là quan sát và mô tả từ chính viện và những người theo phương pháp, chưa có nhiều nghiên cứu so sánh độc lập. Bối cảnh gốc là một viện mồ côi, khác với nhà trẻ ban ngày nơi trẻ về với gia đình mỗi chiều.

Giới hạn thứ ba là thực tế tỉ lệ cô trên trẻ. Chăm sóc chú tâm trọn vẹn cho từng bé đòi hỏi nhóm nhỏ, cô ổn định, ít thay người. Trong một nhóm đông với ít cô, các nguyên tắc dễ thành khẩu hiệu. Ba mẹ nên hỏi tỉ lệ cụ thể và hỏi cô chăm chính của con có thay đổi thường xuyên không.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho con dùng xe tập đi không?

Nhiều hiệp hội nhi khoa, trong đó có Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, khuyên không dùng xe tập đi có bánh xe vì nguy cơ chấn thương, nhất là ngã cầu thang, và vì không giúp bé đi sớm hơn. Phương pháp Pikler cũng tránh mọi dụng cụ đặt bé vào tư thế bé chưa tự vào được.

Con mười tháng chưa bò có đáng lo không?

Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng tuổi bình thường cho bò bằng tay và gối kéo dài tới khoảng mười ba tháng rưỡi, và một tỉ lệ nhỏ trẻ khoẻ mạnh không bò kiểu này. Nếu con vẫn lật, xoay, trườn, ngồi, dùng đều hai bên tay chân thì thường không đáng lo. Băn khoăn thì hỏi bác sĩ nhi.

Theo Pikler thì có được bế con nhiều không?

Được. Pikler không phản đối bế ẵm, ôm ấp; bà phản đối việc đặt bé vào tư thế bé chưa tự làm được và việc chăm sóc vội vàng không chú tâm. Bế con khi con cần an ủi, khi chăm sóc, khi hai mẹ con trò chuyện là một phần của mối quan hệ an toàn.

Khi con khóc, nên dỗ ngay hay chờ?

Đây là điểm còn tranh luận. Lý thuyết gắn bó nhấn mạnh việc đáp lại kịp thời và nhạy bén, đặc biệt với trẻ dưới một tuổi. RIE khuyên người lớn bình tĩnh, nói ra điều bé có thể đang cảm thấy và tìm hiểu nguyên nhân trước khi làm gì. Nhiều người cho rằng hai cách không mâu thuẫn nếu người lớn ở ngay bên cạnh và không để bé khóc một mình.

Ở nhà có cần mua khung leo Pikler không?

Không bắt buộc. Một mặt sàn đủ rộng, vài chiếc gối chắc để trèo qua, một ghế thấp để men theo, đồ vật đơn giản là đủ cho bé tập vận động. Khung leo có ích khi bé đã tự đứng, tự leo, và phải đặt trên nền mềm, có người lớn ở gần.

Nhà trẻ có cô chăm chính thì ba mẹ có cần lo chuyện con gắn bó với cô hơn với mình không?

Không. Trẻ nhỏ có thể gắn bó với vài người lớn cùng lúc, và mối gắn bó với ba mẹ vẫn là chính. Một cô chăm chính ổn định giúp con thấy an toàn ở trường, nhờ đó con chia tay ba mẹ buổi sáng dễ hơn và vui vẻ hơn khi được đón về.