Montessori và Reggio Emilia giống nhau ở gốc: cả hai ra đời ở Ý, cùng coi trẻ là người có năng lực, cùng coi trọng môi trường lớp và phản đối kiểu dạy cả lớp ngồi nghe. Khác nhau ở cách làm: Montessori có bộ giáo cụ chuẩn, trình tự rõ và trẻ chủ yếu làm việc cá nhân; Reggio không có giáo cụ cố định, việc học đi theo các dự án nhóm nảy ra từ câu hỏi của trẻ và được diễn đạt bằng nhiều chất liệu nghệ thuật. Nói gọn: Montessori mạnh ở tự lập và trình tự, Reggio mạnh ở hợp tác và biểu đạt.
Vì vậy câu hỏi đáng đặt không phải phương pháp nào tốt hơn, mà lớp nào làm thật và cách làm nào hợp với điều gia đình mong cho con. Phần dưới có bảng so sánh mười hai tiêu chí, ví dụ cùng một chủ đề ở hai lớp, những hiểu lầm hay gặp, và cách nhận ra một lớp kết hợp hai bên có trục rõ hay chỉ ghép tên.
Hai con đường từ cùng một đất nước, cách nhau gần bốn mươi năm
Montessori ra đời năm 1907 từ một người: bác sĩ Maria Montessori, với tư duy của nhà khoa học quan sát và thử nghiệm. Bà viết sách, thiết kế giáo cụ, mở khoá đào tạo, lập hiệp hội để giữ chuẩn. Kết quả là một phương pháp có hình hài rõ, có thể học và truyền đi, đã lan ra khắp thế giới từ những năm 1910.
Reggio Emilia ra đời sau năm 1945 từ một cộng đồng: phụ huynh, giáo viên, chính quyền thành phố, với Loris Malaguzzi là người dẫn đường. Nó lớn lên qua nhiều thập kỷ thử nghiệm của chính các trường trong thành phố, chịu ảnh hưởng từ nhiều nhà tư tưởng như John Dewey, Jean Piaget, Lev Vygotsky. Kết quả là một cách tiếp cận không đóng khung thành giáo trình, và những người ở Reggio cố ý không biến nó thành mô hình để sao chép.
Sự khác nhau về nguồn gốc giải thích phần lớn khác nhau về cách làm. Một bên là phương pháp có tác giả, có giáo cụ, có chứng chỉ. Một bên là triết lý sống của một hệ thống trường, chỉ có thể học qua tham quan, đọc tài liệu và tự nghĩ lại cho bối cảnh của mình.
Bảng so sánh mười hai tiêu chí
Bảng dưới so sánh ở mức phương pháp gốc. Lớp thật ở mỗi trường có thể lệch nhiều so với bảng.
| Tiêu chí | Montessori | Reggio Emilia |
|---|---|---|
| Ra đời | Rome, 1907, Maria Montessori | Reggio Emilia, sau 1945, Loris Malaguzzi và cộng đồng |
| Hình ảnh đứa trẻ | Người tự xây dựng bản thân qua làm việc | Người giàu năng lực, có lý thuyết riêng về thế giới |
| Vai trò cô | Người hướng dẫn: quan sát, trình bày giáo cụ, lùi lại | Người cùng nghiên cứu: lắng nghe, ghi lại, gợi mở |
| Đồ dùng | Giáo cụ chuẩn, mỗi món dạy một khái niệm, có kiểm soát lỗi | Chất liệu mở: đất sét, dây, ánh sáng, đồ tái chế |
| Nội dung | Có trình tự từ dễ đến khó trong từng lĩnh vực | Đi theo dự án, nảy ra từ câu hỏi của trẻ |
| Cách học chính | Cá nhân hoặc nhóm rất nhỏ | Nhóm nhỏ cùng làm một dự án |
| Nhịp ngày | Khoảng làm việc dài liền buổi sáng | Linh hoạt theo dự án, nhiều thời gian cho nhóm |
| Nghệ thuật | Có nhưng không phải trọng tâm | Là ngôn ngữ chính để nghĩ và biểu đạt, có xưởng riêng |
| Chơi giả vờ | Ít được nhấn ở phương pháp gốc | Có chỗ, là một trong nhiều cách biểu đạt |
| Ghép tuổi | Thường ghép ba tuổi trong một lớp | Thường chia theo tuổi |
| Ghi nhận việc học | Ghi chép quan sát của cô theo từng lĩnh vực | Tài liệu hoá quá trình, trưng bày cho trẻ và gia đình |
| Đào tạo, chứng nhận | Có chứng chỉ giáo viên (AMI, AMS…), tên không được bảo hộ | Không có chứng chỉ trường, chỉ "lấy cảm hứng" |
Hai dòng đáng để ý nhất là "đồ dùng" và "cách học chính". Phần lớn khác biệt mà ba mẹ sẽ thấy khi bước vào lớp đến từ hai dòng này: một lớp yên tĩnh với những khay gỗ và trẻ làm việc riêng, một lớp nhiều chất liệu với các nhóm trẻ chụm đầu bàn nhau.
Cùng chủ đề chiếc lá, hai lớp làm khác nhau thế nào
Thử hình dung một ví dụ giả định: mùa lá rụng ở sân trường, trẻ bốn tuổi mang lá vào lớp. Ở lớp Montessori, cô có thể bày một khay phân loại lá theo hình dạng, một bộ thẻ tranh các phần của lá để ghép tên, một bình nước và khăn để lau lá cây trong lớp. Mỗi bé chọn khay mình thích, làm một mình hoặc cùng một bạn, và lặp lại nhiều lần. Cô quan sát xem bé nào đã phân biệt được lá có răng cưa với lá trơn để giới thiệu bước tiếp theo.
Ở lớp Reggio, cô có thể bắt đầu bằng việc nghe trẻ nói gì về lá: lá rơi vì sao, lá có đau không, lá đi đâu. Một nhóm muốn biết vì sao lá đổi màu, cô mang bàn đèn vào để soi gân lá, đưa màu nước cho trẻ thử pha đúng màu lá vàng. Nhóm khác muốn làm một cái giường cho lá, dự án chuyển sang dựng bằng que và dây. Sau vài tuần, có thể có một bảng tài liệu hoá ghi lại các giả thuyết và những lần đổi ý.
Cả hai lớp đều học về lá, đều để trẻ chạm tay vào đồ thật, đều có cô quan sát. Nhưng lớp đầu luyện sự chính xác, tự lập và trình tự; lớp sau luyện đặt câu hỏi, cộng tác và biểu đạt. Không bên nào sai, và một đứa trẻ có lợi khi được trải qua cả hai kiểu.
Khi con loay hoay với một việc khó: hai cách cô phản ứng
Vai trò của cô là chỗ hai phương pháp khác nhau tinh tế nhất, và dễ thấy nhất qua một tình huống nhỏ. Giả sử một bé đang cố xếp một việc khó và làm mãi không được. Trong lớp Montessori, cô quan sát từ xa, để bé thử thêm một lúc vì giáo cụ tự cho bé thấy chỗ sai. Nếu bé bỏ cuộc hoặc dùng sai cách, cô ghi nhận, rồi vào một lúc khác sẽ trình bày lại bài đó, chậm và ít lời, hoặc giới thiệu một bài dễ hơn đứng trước nó trong trình tự. Cô hiếm khi chen vào giữa lúc bé đang làm.
Trong lớp lấy cảm hứng Reggio, cô có thể ngồi xuống cạnh bé, hỏi con đang định làm gì, con nghĩ vì sao chưa được. Cô có khi gọi thêm một bạn đến cùng nghĩ, hoặc đưa một chất liệu khác để bé thử cách mới. Câu bé nói lúc bế tắc được cô ghi lại, vì nó cho biết bé đang có giả thuyết gì. Cô cũng không đưa ngay lời giải.
Cả hai đều không làm thay trẻ và đều tin trẻ tự tìm ra được. Khác ở chỗ một bên tin vào đồ vật được thiết kế kỹ và trình tự, bên kia tin vào cuộc trò chuyện và nhóm bạn. Khi tham quan, ba mẹ có thể chờ một lúc như vậy xảy ra để xem cô phản ứng ra sao.
Ba hiểu lầm hay gặp khi so sánh
"Montessori là gò bó, Reggio là tự do." Không đúng. Trẻ trong lớp Montessori được tự chọn việc, chọn chỗ, chọn thời gian; giới hạn nằm ở cách dùng giáo cụ. Lớp Reggio cũng có cấu trúc chặt, chỉ là cấu trúc nằm ở cách cô lắng nghe, ghi lại và lên kế hoạch dự án chứ không nằm ở giáo cụ.
"Montessori dạy học thuật, Reggio chỉ chơi nghệ thuật." Không đúng. Montessori có phần thực hành đời sống và cảm quan rất lớn, không chỉ chữ và số. Reggio dùng nghệ thuật như ngôn ngữ để nghĩ về khoa học, toán, xã hội; một dự án về bóng nắng là dự án khoa học được kể bằng tranh và kịch bóng.
"Có giáo cụ gỗ là Montessori, có gương và đèn là Reggio." Đây là hiểu lầm tốn tiền nhất. Đồ vật dễ mua; cách cô làm việc với trẻ mới là phương pháp. Một lớp có đủ giáo cụ mà cô vẫn phát việc cho từng bàn, hay có gương mà không có tài liệu hoá, là chỉ mượn vẻ ngoài.
Điều gia đình nên cân nhắc khi nghiêng về một bên
Mỗi đứa trẻ khác nhau, và một lớp tốt ở cả hai phía đều đón được nhiều kiểu trẻ. Tuy vậy, có vài gợi ý dựa trên đặc điểm của phương pháp. Trẻ thích trật tự, thích lặp lại cho đến khi làm thành thạo, thích làm một mình, thường thấy thoải mái trong lớp Montessori. Trẻ thích nói chuyện, thích làm cùng bạn, thích vẽ, dựng, tưởng tượng, thường được nuôi dưỡng nhiều trong lớp lấy cảm hứng Reggio. Nhưng cũng có lập luận ngược: chính trẻ ít tự lập lại cần thực hành đời sống kiểu Montessori, chính trẻ ít nói lại cần nhóm nhỏ kiểu Reggio để mở ra.
Điều gia đình mong đợi cũng quan trọng. Nếu ba mẹ coi trọng con tự lập, biết sắp xếp, tập trung lâu, Montessori có thế mạnh rõ. Nếu ba mẹ coi trọng con dám đặt câu hỏi, làm việc nhóm, biểu đạt bằng nhiều cách, Reggio gần hơn. Phần lớn gia đình muốn cả hai, và đó là lý do nhiều chương trình chọn kết hợp. Cách chọn chương trình theo tính cách của con được bàn kỹ hơn ở danh mục chọn chương trình của trang.
Khi một lớp kết hợp cả hai: dấu hiệu có trục và câu nên hỏi
Global Nexus giới thiệu mình mượn từ cả Montessori lẫn Reggio Emilia: môi trường chuẩn bị sẵn và thực hành đời sống từ một bên, hình ảnh trẻ có năng lực, tài liệu hoá và không gian như người thầy từ bên kia. Kết hợp như vậy không lạ; điều quan trọng là có lý do rõ cho mỗi phần. Khi tham quan một lớp kết hợp, dấu hiệu tốt là:
- Cô nói được phần nào trong ngày dùng cách làm Montessori, phần nào dùng cách làm Reggio, và vì sao.
- Lớp có cả kệ giáo cụ cá nhân lẫn góc chất liệu mở, và trẻ được dùng cả hai mỗi ngày.
- Có khoảng làm việc cá nhân đủ dài và có dự án nhóm kéo dài nhiều ngày, không bên nào bị rút còn hình thức.
- Có ghi chép quan sát từng trẻ và có tài liệu hoá dự án; ba mẹ được xem cả hai.
- Giáo viên được đào tạo về cả hai, hoặc chí ít có người trong trường hiểu sâu từng bên.
- Khi hai triết lý va nhau, ví dụ trẻ muốn dùng giáo cụ Montessori để dựng một thứ khác, cô có cách xử lý nhất quán.
Câu cuối là câu thử khó nhất. Một trường trả lời được bằng một tình huống thật đã xảy ra là trường đã nghĩ kỹ về phép kết hợp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển con từ lớp Montessori sang lớp Reggio có khó không?
Thường không khó, vì cả hai đều để trẻ chủ động. Trẻ quen làm một mình có thể cần vài tuần để quen làm nhóm và quen những chất liệu không có "cách dùng đúng". Ngược lại, trẻ từ lớp Reggio sang Montessori cần làm quen với trình tự và luật dùng giáo cụ.
Phương pháp nào có nhiều nghiên cứu hơn?
Montessori có nhiều nghiên cứu định lượng hơn, trong đó có các nghiên cứu dựa trên bốc thăm vào trường ở Hoa Kỳ. Reggio có nhiều nghiên cứu mô tả, định tính hơn. Ít nghiên cứu không có nghĩa là kém hiệu quả, nhưng có nghĩa là ba mẹ cần dựa nhiều hơn vào quan sát lớp thật.
Có trường nào theo đúng Reggio ở Việt Nam không?
Theo đúng nghĩa thì không có trường nào ngoài thành phố Reggio Emilia là trường Reggio, vì chính tổ chức ở đó không công nhận trường bên ngoài. Các trường ở Việt Nam và nơi khác chỉ có thể lấy cảm hứng. Ba mẹ nên đánh giá qua tài liệu hoá và cách cô làm dự án.
Giá học ở lớp Montessori có cao hơn vì giáo cụ đắt không?
Chi phí của trường phụ thuộc nhiều yếu tố: mặt bằng, tỉ lệ cô trên trẻ, đào tạo giáo viên, giáo cụ, cơ sở vật chất. Giáo cụ chuẩn và đào tạo chính thức tốn kém thật, nhưng học phí không cho biết trường làm phương pháp tốt đến đâu. Hỏi trực tiếp trường về cấu thành học phí.
Ở nhà ba mẹ nên theo kiểu nào?
Không cần chọn. Từ Montessori, ba mẹ có thể để đồ vừa tầm và cho con tự làm việc nhà. Từ Reggio, ba mẹ có thể hỏi con nghĩ gì trước khi giải thích và để sẵn ít chất liệu mở. Hai thói quen này không mâu thuẫn và bổ sung cho nhau.
Lớp ghép tuổi kiểu Montessori có làm bé nhỏ bị lấn át không?
Có thể xảy ra nếu cô không để ý, nhưng ghép tuổi được thiết kế để bé lớn giúp bé nhỏ và bé nhỏ học từ bé lớn. Ba mẹ nên quan sát xem bé nhỏ có được dùng giáo cụ đủ không, và cô có giúp bé lớn biết cách giúp bạn mà không làm thay.