Forest School, có thể dịch là trường học trong rừng, là cách tổ chức việc học bằng những buổi đều đặn và kéo dài ở một khu tự nhiên, thường là rừng cây, nơi trẻ được tự khám phá, dùng dụng cụ thật và chấp nhận những rủi ro vừa sức với người lớn đỡ bên cạnh. Ý tưởng bắt nguồn từ truyền thống sống ngoài trời của các nước Bắc Âu, đặc biệt là các lớp mẫu giáo trong rừng ở Đan Mạch, rồi được đưa sang Anh từ đầu những năm 1990 và viết thành sáu nguyên tắc.
Điều quan trọng nhất ba mẹ nên biết: một chuyến dã ngoại ra công viên chưa phải Forest School. Cái làm nên phương pháp là sự đều đặn, cùng một nơi, qua nhiều tháng, và cách người lớn đánh giá rủi ro thay vì loại bỏ mọi rủi ro. Phần dưới giải thích nguồn gốc, sáu nguyên tắc, chơi có rủi ro là gì, nghiên cứu nói gì, và làm sao mang tinh thần này về một thành phố nóng, mưa nhiều, ít rừng như TP.HCM.
Từ friluftsliv của Bắc Âu tới một trường cao đẳng ở Anh
Người Na Uy và Thuỵ Điển có một chữ khó dịch, friluftsliv, tạm hiểu là đời sống ngoài trời: đi bộ, cắm trại, ăn ngủ giữa thiên nhiên như một phần bình thường của cuộc sống chứ không phải một kỳ nghỉ đặc biệt. Từ truyền thống ấy, ở Đan Mạch những năm 1950 xuất hiện các lớp mẫu giáo trong rừng, nơi trẻ ở ngoài trời gần như cả ngày, quanh năm. Đức sau đó cũng phát triển mạnh mô hình mẫu giáo rừng của riêng mình.
Năm 1993, một nhóm giảng viên của trường cao đẳng Bridgwater ở Somerset, nước Anh, sang Đan Mạch tham quan các lớp này và trở về thử nghiệm một chương trình tương tự. Từ đó Forest School lan ra khắp nước Anh, chủ yếu không phải như một loại trường riêng mà như các buổi học ngoài trời đều đặn, mỗi tuần một hay vài buổi, gắn với trường mầm non và tiểu học sẵn có.
Hiệp hội Forest School ở Anh được thành lập năm 2012 để giữ chuẩn và đào tạo người dẫn. Họ viết ra sáu nguyên tắc mà phần lớn chương trình mang tên Forest School ngày nay lấy làm thước đo. Cần phân biệt: ở Bắc Âu, mẫu giáo rừng là cả một ngôi trường ngoài trời; ở Anh và nhiều nước khác, Forest School thường là một phần của tuần học.
Sáu nguyên tắc làm nên một chương trình Forest School
Đều đặn và dài hạn. Các buổi lặp lại hằng tuần trong nhiều tháng, lý tưởng là quanh năm, chứ không phải một chuyến đi. Người dẫn quan sát, điều chỉnh và nhìn lại sau mỗi buổi. Trẻ cần thời gian để quen chỗ, quen người, rồi mới dám thử.
Ở một nơi có cây cối tự nhiên. Rừng là lý tưởng, nhưng điều cốt lõi là một khu tự nhiên đủ phong phú: cây, đất, nước, côn trùng, những thứ thay đổi theo mùa. Một sân lát gạch có vài chậu cây không đáp ứng được.
Lấy người học làm trung tâm. Trẻ chọn việc theo hứng thú: đào đất, leo cây đổ, dựng lều bằng cành, quan sát kiến. Người lớn gợi ý và chuẩn bị, không chỉ đạo từng bước.
Nhắm tới phát triển toàn diện. Mục tiêu bao gồm vận động, cảm xúc, xã hội, ngôn ngữ, sự tự tin, chứ không chỉ học về cây cỏ. Một bé nhút nhát lần đầu tự leo qua thân cây đổ là đã học một điều quan trọng.
Rủi ro có người đỡ. Trẻ được tiếp cận những rủi ro vừa với mình và với nơi chốn: leo, dùng dao gọt, ngồi quanh bếp lửa nhỏ. Người lớn đánh giá kỹ và dạy cách an toàn, không cấm tuyệt đối.
Người dẫn được đào tạo. Ở Anh, người dẫn cần chứng chỉ Forest School chuyên biệt, thêm sơ cứu ngoài trời. Đây là chỗ phân biệt chương trình thật với buổi cho trẻ ra sân chơi.
Chơi có rủi ro: sáu loại và cách người lớn đỡ
Nhà nghiên cứu người Na Uy Ellen Beate Hansen Sandseter quan sát trẻ ở các trường mầm non và chia những kiểu chơi có rủi ro mà trẻ tự tìm đến thành sáu nhóm. Bảng dưới dùng cách chia đó và thêm cách một chương trình tốt thường xử lý:
| Loại chơi có rủi ro | Ví dụ | Trẻ được gì | Người lớn làm gì |
|---|---|---|---|
| Ở độ cao | Leo cây thấp, leo dốc đất | Thăng bằng, tự đánh giá sức mình | Chọn chỗ leo có nền mềm, không nhấc trẻ lên chỗ trẻ không tự lên được |
| Tốc độ | Chạy xuống dốc, trượt | Cảm giác cơ thể, phối hợp | Kiểm đường chạy, dạy dừng |
| Dụng cụ thật | Dao gọt cành, búa nhỏ, cưa tay | Khéo tay, tập trung, tin vào bản thân | Dạy tư thế an toàn, một người lớn một trẻ lúc đầu |
| Yếu tố nguy hiểm | Gần nước, bếp lửa nhỏ | Hiểu giới hạn, tôn trọng nguy hiểm | Vòng an toàn quanh lửa, luật rõ quanh nước |
| Vật lộn | Đuổi bắt, vật nhau nhẹ | Đọc tín hiệu của bạn, kiểm soát sức | Luật dừng khi bạn nói dừng |
| Tự đi xa một chút | Khám phá ngoài tầm mắt người lớn | Tự lập, định hướng | Ranh giới rõ, tín hiệu gọi về |
Ý tưởng nền là khác biệt giữa rủi ro và nguy hiểm. Rủi ro là thứ trẻ thấy được và tự chọn có thử hay không, như một thân cây cao vừa phải. Nguy hiểm là thứ trẻ không thấy, như cành mục sắp gãy hay nước sâu đột ngột. Người lớn dọn sạch nguy hiểm, để lại rủi ro, và đánh giá theo cách cân lợi ích với tác hại chứ không chỉ liệt kê mọi điều có thể xảy ra.
Một buổi Forest School thường diễn ra thế nào
Buổi thường bắt đầu bằng việc cả nhóm đi bộ tới cùng một khu quen, mang theo ba lô nhỏ đựng nước và áo mưa. Đến nơi, người dẫn tập hợp trẻ ở một vòng ngồi cố định, thường là những khúc gỗ xếp tròn, nhắc lại vài luật chung: ranh giới khu chơi đánh dấu bằng dây hay cây mốc, tín hiệu gọi về, chỗ để dụng cụ. Rồi trẻ toả ra theo hứng thú. Có nhóm quay lại cái lều dựng dở tuần trước, có bé đi tìm con sâu đã thấy hôm qua, có bé chỉ ngồi đào một cái hố thật sâu suốt cả giờ.
Người dẫn không chia trạm hay giao nhiệm vụ. Họ quan sát, ghi lại, chuẩn bị sẵn vài thứ có thể gợi ý: dây thừng để buộc, kính lúp, một tấm bạt. Gần cuối buổi, cả nhóm quay về vòng ngồi, có khi bên một bếp lửa nhỏ, chia đồ ăn và kể lại điều mình tìm thấy. Sau buổi, người dẫn ngồi lại xem trẻ nào đang thích điều gì, trẻ nào chưa dám thử, để chuẩn bị cho tuần sau. Chu trình quan sát, điều chỉnh, nhìn lại ấy là thứ nối các buổi rời rạc thành một chương trình.
Nghiên cứu nói gì về học ngoài trời ở tuổi mầm non
Một nghiên cứu hay được dẫn là của Ingunn Fjørtoft ở Na Uy, công bố năm 2001 trên Early Childhood Education Journal. Bà theo dõi một nhóm trẻ năm, sáu tuổi chơi hằng ngày trong một khu rừng và so với nhóm chơi ở sân chơi truyền thống. Sau khoảng một năm, nhóm chơi trong rừng có kết quả tốt hơn ở các bài kiểm tra vận động, nhất là thăng bằng và phối hợp. Bà cho rằng địa hình không bằng phẳng, đa dạng của rừng đòi hỏi cơ thể phải thích nghi liên tục.
Ngoài vận động, phần lớn nghiên cứu về Forest School là nghiên cứu định tính: phỏng vấn giáo viên, phụ huynh, quan sát trẻ. Chúng mô tả trẻ tự tin hơn, chơi hợp tác nhiều hơn, ngôn ngữ phong phú hơn khi kể về những gì mình tìm thấy. Đây là những tín hiệu đáng tin nhưng chưa phải bằng chứng nhân quả mạnh, vì trẻ tham gia thường không được chia ngẫu nhiên và nhiều trường có sẵn điều kiện tốt.
Ở chiều rộng hơn, nhiều tổng quan về thời gian ngoài trời của trẻ cho thấy liên hệ với mức vận động cao hơn và nguy cơ cận thị thấp hơn. Mối liên hệ với cận thị được quan tâm đặc biệt ở châu Á, nơi tỉ lệ trẻ cận thị cao. Ba mẹ có thể đọc các kết quả này như lý do để con ở ngoài trời nhiều hơn mỗi ngày, chứ không phải như lời hứa rằng một chương trình cụ thể sẽ cho con ưu thế nào.
Mang tinh thần Forest School về TP.HCM: những điều phải điều chỉnh
Một thành phố nhiệt đới, đông dân, ít rừng không thể chép nguyên mô hình Đan Mạch. Nhưng tinh thần của nó, đều đặn, tự nhiên, rủi ro có người đỡ, vẫn mang về được nếu tính đến những điều sau:
- Nắng nóng. Buổi ngoài trời nên đặt vào sáng sớm hoặc chiều muộn, dưới tán cây, có nước uống luôn sẵn. Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn và không tự nói ra.
- Mùa mưa và sấm sét. Mưa nhỏ có thể là trò chơi; mưa giông có sấm sét là lúc phải vào trong. Trường cần quy định rõ, không để cô tự quyết theo cảm tính.
- Muỗi và sốt xuất huyết. Khu vườn có nước đọng là nơi muỗi vằn sinh sản. Một chương trình ngoài trời tốt kiểm và dọn nước đọng thường xuyên, cho trẻ mặc quần áo dài tay khi cần.
- Không có rừng. Vườn trường có đất trồng, góc cây bụi, hố cát, ụ đất, vũng bùn có kiểm soát; công viên gần trường đi bộ được; một khu đất trống để cỏ mọc tự nhiên. Điều cốt lõi là cùng một nơi, đến đều đặn, để trẻ thấy nó thay đổi qua mùa.
- Quần áo và kỳ vọng của gia đình. Trẻ sẽ bẩn. Trường nên nói trước với phụ huynh, có quần áo thay, và giải thích vì sao bùn đất là một phần của bài học.
- Tỉ lệ người lớn. Ra ngoài, nhất là khi dùng dụng cụ, cần nhiều người lớn hơn trong lớp. Hỏi trường tỉ lệ cụ thể trong buổi ngoài trời.
Những điều chỉnh này không làm phương pháp yếu đi; chúng chính là phần "đánh giá rủi ro theo nơi chốn" mà sáu nguyên tắc đòi hỏi. Một chương trình chép nguyên giờ giấc châu Âu vào giữa trưa Sài Gòn mới là làm sai tinh thần.
Global Nexus và học ngoài trời: câu nên hỏi khi tham quan
Học qua trải nghiệm thật là một trong ba nguyên tắc của Global Nexus, và hình ảnh trẻ chạm lá cây, vận động ngoài sân có mặt trong phần giới thiệu. Chương trình không tự gọi mình là Forest School. Với bất kỳ trường nào nói có học ngoài trời, những câu sau giúp ba mẹ phân biệt giờ ra sân với một chương trình có chủ đích:
- Mỗi tuần con ở ngoài trời bao nhiêu thời gian, vào giờ nào, và có buổi nào ở cùng một chỗ đều đặn không?
- Khu ngoài trời có đất, cây, nước tự nhiên, hay chủ yếu là sân lát và đồ chơi cố định?
- Con có được leo, đào, dùng dụng cụ thật không? Trường đánh giá rủi ro thế nào và ai làm?
- Khi trời mưa, nắng gắt, trường làm gì? Có quy định viết thành văn không?
- Cô dẫn buổi ngoài trời có được đào tạo riêng, có chứng chỉ sơ cứu không?
- Trường dọn nước đọng và phòng muỗi trong khu vườn thế nào?
Một trường trả lời được cụ thể câu thứ ba, cả phần cho phép lẫn phần ngăn, là trường đã nghĩ kỹ về chơi có rủi ro. Câu trả lời "ở trường mình không cho trẻ leo trèo để an toàn tuyệt đối" cũng là một lựa chọn, nhưng khi đó chương trình khó gọi là gần với Forest School.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ dùng dao thật có an toàn không?
Trong Forest School, dao gọt và dụng cụ nhỏ chỉ được giới thiệu khi trẻ đã quen nơi chốn và luật, với một người lớn kèm một trẻ lúc đầu, tư thế ngồi cố định, lưỡi dao hướng ra xa người. Tai nạn nhỏ như xước tay có thể xảy ra; tai nạn nặng hiếm khi người dẫn được đào tạo kỹ.
Trẻ dưới ba tuổi có tham gia Forest School được không?
Được, nhưng ở mức phù hợp tuổi: bò trên cỏ, sờ lá, nghịch nước, nghe tiếng chim, với tỉ lệ người lớn cao và khu vực nhỏ, an toàn. Dụng cụ thật và lửa không dành cho tuổi này. Điều quan trọng vẫn là sự đều đặn và cùng một nơi.
Con hay ốm, cho ra ngoài trời nhiều có làm con ốm thêm không?
Ở ngoài trời không tự gây cảm lạnh; virus lây trong không gian kín, đông người còn dễ hơn. Điều cần lo ở TP.HCM là say nắng, mất nước và muỗi. Nếu con có bệnh nền, ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ và báo cho trường trước.
Có thể làm Forest School ở nhà không?
Gia đình không cần làm cả chương trình, nhưng có thể giữ tinh thần: chọn một công viên hay mảng vườn gần nhà, đến đều đặn mỗi tuần, để con tự khám phá, chịu bẩn, leo chỗ vừa sức. Người lớn đứng gần, nhìn trước nguy hiểm, nhưng ít nói "cẩn thận" hơn thường lệ.
Học ngoài trời nhiều có làm con chậm học chữ, học số không?
Không có bằng chứng cho thấy vậy. Ngoài trời có rất nhiều cơ hội đếm, so sánh, phân loại, kể chuyện. Chương trình mầm non vẫn phải đáp ứng mục tiêu của chương trình quốc gia, và ba mẹ có thể hỏi trường các mục tiêu ấy được lồng vào giờ ngoài trời thế nào.
Làm sao biết trường có thật sự đánh giá rủi ro hay chỉ nói cho hay?
Hỏi xem trường có bản đánh giá rủi ro cho khu ngoài trời không, ai kiểm khu đó trước mỗi buổi, và lần gần nhất có trẻ bị thương thì trường xử lý, ghi chép ra sao. Trường làm thật thường trả lời nhanh bằng chi tiết cụ thể.