Sau một học kỳ theo phương pháp Global Nexus, những thay đổi ba mẹ có thể chờ đợi một cách thực tế là: con đã quen lớp và đi học bớt khóc, tự làm được thêm vài việc của mình, nói chuyện về ngày học nhiều hơn, bắt đầu hiểu và dùng vài câu tiếng Anh gắn với sinh hoạt, chơi cùng bạn lâu hơn. Những thứ chưa nên mong sau chừng ấy thời gian là con nói tiếng Anh trôi chảy, đọc viết được, hay thay đổi hẳn tính cách.
Một học kỳ ở mầm non dài khoảng bốn, năm tháng, trong đó vài tuần đầu dành cho việc làm quen. Thời gian ấy đủ để thấy chiều hướng, không đủ để thấy đích. Bài này đi qua từng trụ cột, nói rõ đâu là dấu hiệu tốt, đâu là kỳ vọng quá sớm, và khi nào nên ngồi lại hỏi cô kỹ hơn.
Vì sao cần đặt kỳ vọng trước khi con bắt đầu
Phụ huynh chọn một chương trình như Global Nexus thường đã đọc nhiều về song ngữ, về học qua trải nghiệm, về phát triển toàn diện. Kỳ vọng vì thế dễ cao, và cao theo những thứ dễ đo: số từ tiếng Anh, số bài hát thuộc, con có biết chữ cái chưa. Trong khi đó, phương pháp lại dồn sức vào những thứ khó đo hơn trong thời gian ngắn: khả năng chờ, tự lập, hợp tác, dám thử.
Khoảng lệch này là lý do một số phụ huynh sốt ruột sau vài tháng, rồi đòi thêm bài tập, thêm giờ học thêm, thậm chí chuyển trường, đúng lúc con vừa bắt đầu ổn định. Đặt kỳ vọng đúng từ đầu giúp ba mẹ nhìn thấy những tiến bộ đang có thật, thay vì chỉ nhìn thấy những thứ chưa có.
Một cách đơn giản là so con với chính con. Ghi lại vài dòng trước khi con vào lớp: con tự ăn tới đâu, nói câu dài bao nhiêu, có chơi với trẻ khác không, phản ứng ra sao khi bị từ chối. Cuối học kỳ đọc lại. Thay đổi hiện ra rõ hơn nhiều so với việc so con với con nhà hàng xóm.
Tháng đầu tiên: làm quen là việc chính
Phần lớn trẻ cần một thời gian để quen với lớp mới, người chăm mới và nhịp sinh hoạt mới. Có bé vài ngày đã vui vẻ, có bé vài tuần vẫn khóc lúc chia tay. Cả hai đều bình thường. Lý thuyết gắn bó do John Bowlby khởi xướng và những nghiên cứu sau đó giải thích rằng trẻ nhỏ cần cảm thấy an toàn với một người lớn quen thuộc thì mới yên tâm khám phá. Ở lớp, người đó là cô giáo, và cần thời gian để con xây được mối quan hệ ấy.
Trong giai đoạn này, dấu hiệu tốt không phải là con học được gì, mà là con ăn ngủ ở lớp dần ổn hơn, thời gian khóc lúc chia tay ngắn lại, con nhắc tên cô hoặc tên bạn ở nhà. Một số bé có biểu hiện thoái lui tạm thời ở nhà, như đòi bế nhiều hơn, ngủ chập chờn, hay quấy buổi tối. Thường đó là cách con xả căng thẳng sau một ngày cố gắng, và sẽ dịu đi khi con quen lớp.
Ba mẹ nên hỏi cô cụ thể: con khóc bao lâu sau khi ba mẹ đi, con ăn được không, con có chơi không, ai là người con tìm khi cần. Nếu sau vài tuần mọi thứ vẫn không nhích lên chút nào, đó là lúc ngồi lại với cô để cùng tìm cách.
Mốc thực tế theo từng trụ sau khoảng một học kỳ
Bảng dưới là những dấu hiệu thường thấy ở trẻ mẫu giáo sau một học kỳ trong lớp theo phương pháp này. Mỗi bé có nhịp riêng, nên đây là hướng để quan sát, không phải danh sách đạt hay không đạt.
| Trụ | Dấu hiệu tốt có thể thấy | Chưa nên đòi hỏi |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ | Kể về ngày học nhiều hơn, câu dài hơn, hiểu các câu tiếng Anh quen trong sinh hoạt, thỉnh thoảng tự dùng một vài từ | Nói tiếng Anh thành câu dài, trả lời mọi câu hỏi bằng tiếng Anh |
| Cảm xúc | Khóc ít hơn khi chia tay, gọi được tên vài cảm xúc, dịu lại nhanh hơn sau khi giận | Không bao giờ ăn vạ, luôn tự kiềm chế được |
| Kỹ năng sống | Chào hỏi, nói cảm ơn, xin lỗi khi được nhắc, bắt đầu biết chờ lượt | Luôn nhường bạn, không tranh giành |
| Tự lập | Tự cất giày cặp, tự xúc ăn, tự rửa tay, tự chọn hoạt động | Tự làm mọi việc không cần nhắc |
| Sáng tạo | Thích kể chuyện tưởng tượng, vẽ hay nặn theo ý mình, dám thử vật liệu mới | Vẽ đẹp, giống thật |
| Tư duy | Hỏi "tại sao" nhiều hơn, so sánh, phân loại đồ vật, thử cách khác khi cách đầu hỏng | Làm được phép tính, đọc được chữ |
Cột cuối không phải là những thứ con không bao giờ cần. Một số sẽ đến ở học kỳ sau hoặc năm sau, một số là kỹ năng cả người lớn còn tập. Điều quan trọng là cột giữa có chuyển động, dù chậm.
Tiếng Anh sau một học kỳ: hiểu trước, nói sau
Đây là chỗ kỳ vọng của phụ huynh thường lệch nhiều nhất. Trẻ học ngôn ngữ thứ hai qua sinh hoạt thường trải qua một giai đoạn nghe nhiều mà nói ít. Các nhà nghiên cứu về trẻ học ngôn ngữ thứ hai, trong đó có công trình của Patton Tabors về trẻ mầm non học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai ở Mỹ, mô tả giai đoạn im lặng này là bình thường: con đang nghe, đang ghép âm với nghĩa, chưa sẵn sàng nói.
Vì vậy, sau một học kỳ, dấu hiệu tốt là con hiểu các câu quen như rửa tay, cất đồ, ra sân, ngồi xuống; con phản ứng đúng khi cô nói tiếng Anh; con hát theo được vài bài; thỉnh thoảng con chen một từ tiếng Anh khi chơi ở nhà. Nếu con chưa nói câu nào, chưa phải là đáng lo, miễn là con hiểu.
Điều nên tránh là bắt con "nói một câu tiếng Anh cho bà nghe" hay kiểm tra từ vựng ở nhà. Áp lực ấy dễ khiến con ngại nói hơn. Hỏi cô xem con phản ứng với tiếng Anh trong lớp ra sao sẽ cho ba mẹ bức tranh đúng hơn.
Một điều nữa: tiếng Việt của con cũng là thước đo. Trong học kỳ đầu, nếu tiếng Việt của con vẫn lớn đều, câu dài ra, từ phong phú hơn, thì việc thêm tiếng Anh đang đi đúng hướng. Ngôn ngữ thứ nhất vững là chỗ dựa cho ngôn ngữ thứ hai, vì con đã có sẵn khái niệm và chỉ cần thêm một cái tên mới cho nó. Ba mẹ cứ nói chuyện, đọc sách, kể chuyện với con bằng tiếng Việt thật nhiều ở nhà.
Những dấu hiệu nên ngồi lại hỏi cô kỹ hơn
Con vẫn sợ đến lớp sau nhiều tuần. Nếu nỗi sợ không giảm chút nào, con khóc nhiều cả ngày ở lớp, hoặc có biểu hiện bất thường kéo dài như mất ngủ, bỏ ăn, nên trao đổi với cô để tìm nguyên nhân. Có thể con cần thêm thời gian, có thể có điều gì đó ở lớp làm con không yên.
Con thụt lùi rõ ở những kỹ năng đã có. Thoái lui nhẹ lúc mới vào lớp là thường gặp. Nhưng nếu con mất hẳn những kỹ năng đã vững, như đã nói câu dài mà nay chỉ nói từ đơn trong thời gian dài, nên hỏi cô và cân nhắc gặp bác sĩ nhi.
Ba mẹ không biết gì về ngày học của con. Nếu sau một học kỳ ba mẹ vẫn chỉ nghe "con ngoan", "con ăn hết", mà không có ví dụ nào về việc con học hay chơi, nên đề nghị một buổi trao đổi kỹ. Một chương trình theo dõi sáu trục phải có điều cụ thể để kể.
Con chỉ chơi một mình, không bao giờ tương tác. Nhiều trẻ nhút nhát cần thời gian, chơi cạnh bạn trước khi chơi cùng bạn. Nhưng nếu cô cũng thấy con hầu như không phản ứng khi được gọi, ít giao tiếp bằng mắt, nên trao đổi thêm. Các vấn đề phát triển cần chuyên gia đánh giá, không thể kết luận qua một bài viết.
Học kỳ thứ hai: những gì thường đến sau
Khi con đã quen lớp, học kỳ thứ hai thường là lúc những thứ đã gieo bắt đầu hiện rõ hơn. Con không còn dành sức để thích nghi nên có thể dồn vào khám phá. Ba mẹ có thể thấy con nói tiếng Anh chủ động hơn, chơi trò đóng vai có cốt truyện dài hơn, đặt nhiều câu hỏi hơn về thế giới xung quanh, và bắt đầu tự giải quyết được những tranh chấp nhỏ với bạn.
Đây cũng là lúc cô giáo hiểu con đủ để lên kế hoạch riêng: bé thích xây dựng được gợi thêm thử thách đo đếm, bé ít nói được xếp vào nhóm nhỏ với bạn hợp tính. Phương pháp tôn trọng nhịp riêng phát huy rõ nhất khi người lớn đã quan sát con đủ lâu.
Điều ba mẹ làm được ở giai đoạn này là giữ nhịp đều. Đưa con đi học đều đặn, hạn chế nghỉ dài không cần thiết, và tiếp tục hỏi con về ngày học bằng câu hỏi mở. Những gì con học ở lớp sẽ bền hơn khi ở nhà có người lắng nghe con kể lại.
Ở nhà, thay đổi thường hiện ra qua những chuyện nhỏ
Ba mẹ không ở lớp cả ngày, nên phần lớn những gì thấy được là qua chuyện ở nhà. Có những dấu hiệu rất nhỏ mà dễ bỏ qua. Con tự mang giày ra kệ khi về tới cửa. Con đòi tự rót nước dù làm đổ. Con chơi trò "làm cô giáo", bắt gấu bông ngồi thành vòng tròn rồi hỏi từng con hôm nay thế nào. Con hát một câu tiếng Anh trong lúc tắm mà ba mẹ chưa từng dạy. Con nói "con đang giận" thay vì chỉ hét lên.
Mỗi chi tiết ấy nối thẳng với một trụ cột. Trò chơi làm cô giáo cho thấy con đã thuộc nếp lớp và đang tập lại nó, một cách học rất tự nhiên ở tuổi này. Câu hát bất chợt cho thấy tiếng Anh đã vào tai con qua sinh hoạt. Câu gọi tên cơn giận cho thấy con bắt đầu có từ để nói về bên trong mình.
Nên ghi lại những khoảnh khắc như vậy, chụp một tấm ảnh hoặc viết một dòng trong điện thoại, rồi kể cho cô nghe. Cô biết được con mang gì từ lớp về nhà, và ba mẹ có thêm bằng chứng để tin vào những tiến bộ không có trong sổ điểm. Gia đình nào muốn nối nhịp lớp học về nhà một cách chủ động hơn có thể đọc danh mục nối chương trình về nhà trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Một học kỳ ở mầm non dài bao lâu?
Năm học mầm non ở Việt Nam thường chia thành hai học kỳ, mỗi học kỳ khoảng bốn đến năm tháng, nhưng lịch cụ thể mỗi cơ sở có thể khác, nhất là trường nhận trẻ quanh năm. Ba mẹ nên hỏi lịch năm học và thời điểm có buổi trao đổi về sự phát triển của con.
Con vào lớp giữa năm thì mốc kỳ vọng có khác không?
Mốc vẫn tương tự, chỉ tính từ ngày con vào lớp. Con vào giữa năm có thể quen nhanh hơn vì lớp đã ổn định nếp, nhưng cũng có thể cần thời gian để hoà vào nhóm bạn đã thân nhau. Cô giáo thường dành thêm sự chú ý cho bé mới trong vài tuần đầu.
Ba mẹ nên ghi lại những gì trước khi con bắt đầu?
Ghi vài dòng về việc con tự làm được, cách con nói chuyện, cách con chơi với trẻ khác, cách con phản ứng khi không vừa ý, và vài từ tiếng Anh con đã biết nếu có. Không cần chi tiết, chỉ cần đủ để cuối học kỳ đọc lại và so với chính con.
Con nói lẫn tiếng Anh và tiếng Việt trong một câu có sao không?
Đây là hiện tượng phổ biến ở trẻ học hai ngôn ngữ, giới nghiên cứu gọi là chuyển mã. Nó thường cho thấy con đang dùng mọi vốn từ mình có để diễn đạt, không phải dấu hiệu bị lẫn. Danh mục song ngữ khai phóng trên trang có bài giải thích kỹ hiện tượng này.
Sau một năm thì nên thấy gì?
Sau một năm, thay đổi ở tự lập, khả năng hợp tác và ngôn ngữ thường rõ hơn nhiều so với học kỳ đầu. Nhưng tốc độ vẫn khác nhau giữa các bé. Thay vì so với một mốc chung, hãy nhờ cô cho xem những ghi nhận về con qua cả năm để thấy con đã đi được bao xa.
Nếu sau một học kỳ ba mẹ thấy chương trình không hợp với con thì làm gì?
Trước tiên nên ngồi lại với cô để nói rõ điều mình lo và nghe cô quan sát được gì ở con. Đôi khi chỉ cần điều chỉnh nhỏ, như đổi nhóm bạn hay đổi cách đón con. Nếu sau khi trao đổi vẫn thấy không hợp, quyết định đổi lớp là của gia đình, và nên làm vào lúc ít xáo trộn cho con.