STEAM ở tuổi mầm non là cách tổ chức hoạt động để trẻ dùng cùng lúc khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán khi giải một việc có thật: dựng cây cầu cho xe đồ chơi qua, làm máng nước cho cát chảy, chế nhạc cụ từ hộp. Nó không phải là lớp robot, lập trình trên màn hình hay bộ đồ chơi gắn nhãn STEAM, mà là một cách nhìn liên môn đã có từ lâu trong giáo dục sớm, được đặt thêm tên gọi mới.
Chữ STEAM xuất hiện dày đặc trong tài liệu tuyển sinh mầm non, đến mức phụ huynh khó biết trường nào làm thật, trường nào chỉ dán nhãn. Bài dưới đây giải thích nguồn gốc của chữ, từng chữ cái mang nghĩa gì với trẻ ba đến sáu tuổi, một hoạt động STEAM tốt trông ra sao, và những dấu hiệu cho thấy chữ STEAM chỉ là lớp sơn. Lớp STEAM ngoại khoá ở trung tâm là chuyện khác, bài này nói STEAM trong chương trình chính của lớp mầm non.
Từ STEM tới STEAM: chữ đến từ đâu
Cụm STEM, viết tắt của khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán, được dùng rộng rãi ở Mỹ từ đầu những năm 2000 trong chính sách giáo dục phổ thông và đại học, gắn với lo ngại thiếu nhân lực kỹ thuật. Tới cuối thập niên ấy, nhiều nhà giáo dục đề xuất thêm chữ A cho nghệ thuật, với lập luận rằng sáng tạo, thiết kế và biểu đạt là một phần không tách rời của làm khoa học và kỹ thuật. Từ đó STEAM lan sang các cấp học khác, trong đó có mầm non.
Điều thú vị là giáo dục sớm đã làm liên môn từ rất lâu trước khi có tên gọi. Friedrich Froebel, người lập ra mô hình vườn trẻ ở Đức năm 1837, thiết kế những bộ khối gỗ, quả cầu, khối trụ để trẻ khám phá hình dạng, cân bằng, đối xứng qua chơi. Các góc khối, góc cát nước, góc tạo hình trong lớp mầm non ngày nay vốn đã là nơi khoa học, toán và nghệ thuật gặp nhau.
Vì vậy, với tuổi mầm non, STEAM nên được hiểu là một lăng kính để giáo viên thiết kế hoạt động cho đủ chiều, chứ không phải một môn học mới chen vào thời khóa biểu. Một trường ghi trong lịch "tiết STEAM thứ ba hằng tuần" chưa chắc đã làm STEAM sâu hơn một trường không dùng chữ này nhưng để trẻ dựng, thử và sửa suốt ngày.
Năm chữ cái nghĩa là gì với trẻ 3–6 tuổi
Nghĩa của từng chữ ở tuổi mầm non khác xa nghĩa ở cấp trung học. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu dễ gây lạc hướng và cách hiểu đúng với lứa tuổi:
| Chữ | Hiểu lệch | Ở lớp mầm non nghĩa là |
|---|---|---|
| S — Khoa học | Học thuộc tên các hành tinh, các bộ phận cơ thể | Quan sát, đoán, thử, so sánh hiện tượng gần gũi như chìm nổi, bóng, nảy mầm |
| T — Công nghệ | Máy tính bảng, robot, lập trình trên màn hình | Dùng và chế công cụ để làm việc dễ hơn: phễu, kéo, ròng rọc dây, kính lúp, băng dính |
| E — Kỹ thuật | Lắp mô hình theo hướng dẫn từng bước | Dựng thứ gì đó cho một mục đích, thấy nó hỏng, sửa lại: cầu, tháp, đường lăn bi |
| A — Nghệ thuật | Tô màu cho đẹp sản phẩm sau khi làm xong | Thiết kế, tưởng tượng, biểu đạt ý bằng hình, màu, âm thanh, vận động ngay trong quá trình |
| M — Toán | Phép tính trên phiếu | Đếm, đo, so sánh, nhận hình, quy luật khi dựng và thử |
Đọc cột giữa, ba mẹ sẽ thấy phần lớn nhầm lẫn đến từ việc bê nghĩa của người lớn xuống cho trẻ nhỏ. Chữ T đặc biệt hay bị hiểu thành màn hình, trong khi với trẻ bốn tuổi, một cái phễu là công nghệ đáng kinh ngạc.
Một hoạt động STEAM tốt đi qua những bước nào
Lấy ví dụ một nhóm năm tuổi cần làm đường cho viên bi lăn từ mép bàn xuống rổ. Hoạt động không có hướng dẫn lắp sẵn, chỉ có vật liệu và một vấn đề:
- Nêu vấn đề có thật với trẻ: "Bi lăn xuống sàn mất hoài, mình làm sao cho bi lăn vào rổ?". Vấn đề càng gần đời sống lớp thì trẻ càng muốn giải.
- Cho trẻ xem vật liệu: ống giấy cắt đôi, máng nhựa, băng dính, khối gỗ, hộp giấy. Trẻ nói ý tưởng hoặc vẽ phác bằng nét nguệch ngoạc, đó là bước thiết kế.
- Trẻ dựng thử. Lần đầu thường hỏng: dốc quá bi văng ra, phẳng quá bi đứng lại.
- Cô hỏi: "Chỗ nào bi bị kẹt? Con thử thay đổi gì?". Trẻ nâng một đầu, thêm thành chắn, đổi ống.
- Đếm và đo: bi lăn mấy lần thì vào rổ, đường dài bằng mấy viên khối. Toán xuất hiện vì trẻ cần nó, không vì cô giao.
- Trang trí, đặt tên cho đường bi, kể cho nhóm khác nghe. Nghệ thuật và ngôn ngữ ở đây là để giới thiệu điều mình đã làm.
Sáu bước có đủ năm chữ cái, nhưng không bước nào ghi tên môn. Nếu sau hoạt động, mỗi nhóm có một đường bi khác nhau, đó là dấu hiệu tốt. Nếu cả lớp có những sản phẩm giống hệt mẫu cô làm, hoạt động có lẽ là thủ công làm theo, không phải STEAM.
STEAM ở mầm non không phải là gì
Không phải lớp robot hay lập trình trên máy. Với trẻ dưới sáu tuổi, các khuyến nghị y khoa về thời gian màn hình đều khuyên hạn chế. Lập trình không cần máy, như xếp thẻ hình mũi tên chỉ đường cho bạn đóng vai robot đi, gần với nhu cầu phát triển của trẻ hơn.
Không phải bộ đồ chơi có nhãn STEAM. Một bộ lắp ghép có hướng dẫn lắp đúng một mô hình thường dạy làm theo hơn là thiết kế. Khối gỗ trơn, ống giấy và băng dính mở ra nhiều khả năng hơn.
Không phải một tiết riêng mỗi tuần. Một tiết bốn mươi phút với cô chuyên trách, sau đó cả tuần không chạm lại, ít có giá trị hơn những dự án nhỏ kéo dài nhiều ngày trong lớp chính.
Không phải hứa thành kỹ sư hay tăng IQ. Không có nghiên cứu nào cho thấy học STEAM ở mầm non quyết định nghề nghiệp hay làm tăng chỉ số trí tuệ. Điều có thể kỳ vọng hợp lý là trẻ quen thử, quen sửa, thích đặt câu hỏi.
Không phải cuộc thi sản phẩm đẹp. Có trường tổ chức ngày hội STEAM với mô hình hoành tráng mà phần lớn do người lớn làm. Phụ huynh nhìn thấy sản phẩm nhưng không thấy trẻ đã nghĩ gì. Một cái cầu xiêu vẹo do chính tay trẻ sửa ba lần có giá trị học hơn một mô hình bóng bẩy được làm hộ.
Không phải chỉ dành cho trẻ "thông minh". Mọi trẻ đều dựng và thử được. Trẻ chưa nói nhiều vẫn tham gia đầy đủ bằng tay; trẻ thích vẽ có chỗ trong phần thiết kế.
Vì sao chữ A không phải là phần trang trí
Nhiều hoạt động gắn nhãn STEAM đặt nghệ thuật ở cuối: làm xong mô hình thì tô màu cho đẹp. Cách ấy biến chữ A thành lớp sơn. Ở các chương trình có chiều sâu, nghệ thuật đi vào từ đầu, như một cách nghĩ. Trẻ vẽ phác cái cầu trước khi dựng là đang thiết kế. Trẻ thử cái chuông làm từ chai nhiều mức nước là đang nghe, so, chọn âm, tức vừa khoa học vừa âm nhạc.
Ý tưởng này gần với triết lý Reggio Emilia, nơi Loris Malaguzzi và các giáo viên coi tranh vẽ, đất nặn, ánh sáng, bóng là những "ngôn ngữ" để trẻ suy nghĩ, không chỉ để trẻ thể hiện điều đã biết. Một đứa trẻ vẽ đi vẽ lại con kiến sau mỗi lần quan sát đang dùng tranh như sổ ghi chép khoa học.
Với phụ huynh, câu hỏi để kiểm tra rất đơn giản: trong hoạt động STEAM của lớp, nghệ thuật xuất hiện lúc nào? Nếu chỉ ở cuối, để có sản phẩm mang về nhà, chữ A đang làm việc của trang trí. Nếu nó có mặt cả lúc tưởng tượng, thiết kế và trình bày, chữ A đang làm việc của tư duy.
Vật liệu mở: thứ làm nên phần lớn STEAM ở mầm non
Năm 1971, kiến trúc sư người Anh Simon Nicholson viết một bài ngắn đưa ra cái ông gọi là lý thuyết về các bộ phận rời: trong một môi trường, mức độ sáng tạo và khám phá tỉ lệ với số lượng và sự đa dạng của những thứ có thể di chuyển, ghép nối, biến đổi. Ý tưởng ấy được giới giáo dục sớm đón nhận mạnh mẽ, và ngày nay nhiều lớp mầm non có những rổ vật liệu rời: nắp chai, ống giấy, khoanh gỗ, vỏ sò, sợi dây, mảnh vải.
Vật liệu mở quan trọng với STEAM vì chúng không mang sẵn đáp án. Một chiếc xe đồ chơi chỉ là chiếc xe. Một ống giấy có thể là đường hầm, cột cầu, ống nhòm, cái loa, cái máng. Mỗi lần trẻ biến một vật thành công dụng mới là một lần trẻ thiết kế, tức làm đúng việc của chữ E và chữ A cùng lúc.
Vật liệu mở cũng rẻ và gần, nên lớp học có thể thay đổi chúng theo chủ đề mà không tốn kém. Điều cần chú ý là an toàn: vật nhỏ dễ nuốt phải để xa trẻ dưới ba tuổi, đồ tái chế phải sạch, không cạnh sắc. Ba mẹ đi tham quan có thể nhìn các kệ đồ: nhiều hộp đồ chơi đóng gói giống nhau, hay nhiều rổ vật liệu đủ hình đủ cỡ để trẻ tự chọn.
Câu hỏi ba mẹ nên mang theo khi nghe trường nói về STEAM
Không cần làm khó ai, chỉ cần những câu hỏi cụ thể để nghe câu trả lời cụ thể. Nếu được nghe mô tả một hoạt động thật, ba mẹ sẽ biết nhiều hơn là nghe định nghĩa:
- Thầy cô có thể kể một hoạt động STEAM gần đây của lớp con không, từ vấn đề ban đầu tới lúc kết thúc?
- Một dự án thường kéo dài bao lâu, có khi nào kéo sang nhiều ngày không?
- Sản phẩm của các nhóm có khác nhau không, hay làm theo một mẫu chung?
- Khi trẻ dựng hỏng, cô thường làm gì?
- Lớp có dùng màn hình trong giờ STEAM không, dùng thế nào và bao lâu?
- Vật liệu chủ yếu là đồ mua theo bộ hay đồ mở như ống giấy, khối gỗ, đồ tái chế?
- Ba mẹ có được xem lại quá trình qua ảnh, tranh vẽ, lời kể của trẻ không?
Ở Global Nexus, tư duy là một trong các trụ cột của chương trình, và ba mẹ có thể đặt đúng những câu hỏi này khi đi tham quan campus. Câu trả lời nên đến bằng ví dụ, kèm sản phẩm và tư liệu của trẻ, không chỉ bằng khẩu hiệu.
Câu hỏi thường gặp
STEAM và STEM khác nhau chỗ nào với trẻ mầm non?
Về bản chất, STEAM là STEM có thêm nghệ thuật. Ở tuổi mầm non, khác biệt này nhỏ hơn ở các cấp lớn, vì hoạt động của trẻ vốn đã trộn vẽ, nặn, hát với khám phá. Điều đáng quan tâm không phải chữ nào được dùng mà là trẻ có được tự thiết kế, thử và sửa hay không.
Trẻ ba tuổi đã học STEAM được chưa?
Được, ở dạng rất đơn giản. Trẻ ba tuổi xếp khối cho tháp không đổ, đổ nước qua phễu, thử cái nào lăn cái nào không lăn. Dự án dài nhiều bước hợp hơn với trẻ năm, sáu tuổi. Với trẻ nhỏ, người lớn giữ hoạt động ngắn, ít vật liệu và nhiều lặp lại.
Có nên cho con học thêm lớp robot hay lập trình ở trung tâm không?
Đó là lựa chọn ngoài chương trình chính, nên cân nhắc theo hứng thú của con và quỹ thời gian chơi tự do. Với trẻ dưới sáu tuổi, ba mẹ nên ưu tiên lớp ít màn hình, có nhiều thao tác bằng tay, và hỏi kỹ thời lượng nhìn màn hình mỗi buổi.
Ở nhà làm STEAM cùng con thế nào cho đơn giản?
Gom một thùng đồ mở như hộp giấy, ống giấy, nắp chai, băng dính, dây, kéo an toàn. Đặt cho con một vấn đề nhỏ: làm nhà cho thú bông, làm cầu cho xe. Ngồi cùng, hỏi, chờ, và chấp nhận sản phẩm lộn xộn. Phần đáng giá nằm ở lúc con sửa cái bị hỏng.
Trường không dùng chữ STEAM có phải là kém hơn không?
Không hẳn. Nhiều chương trình làm đúng tinh thần liên môn qua góc khối, góc khám phá, dự án theo chủ đề mà không gọi tên STEAM. Ba mẹ nên nhìn hoạt động thật trong lớp, cách cô hỏi và sản phẩm của trẻ, hơn là đếm xem tờ giới thiệu có bao nhiêu chữ STEAM.
Bé gái có hợp với hoạt động STEAM không?
Hoàn toàn hợp. Ở tuổi mầm non không có khác biệt đáng kể giữa bé trai và bé gái trong khả năng dựng, đo, thử. Khác biệt về sau thường đến từ việc trẻ được rủ chơi gì và được nghe người lớn kỳ vọng gì, nên lớp học tốt chủ động mời mọi trẻ vào góc khối và góc kỹ thuật.