Tư duy đa chiều ở trẻ mầm non là khả năng nhìn một đồ vật, một tình huống hay một câu hỏi theo hơn một cách: cùng một chiếc lá có thể xếp theo màu, theo kích cỡ hay theo hình; cùng một bài toán chia bánh có thể có ba lời giải; cùng một câu chuyện có thể kể từ phía bạn kia. Nó không phải một môn học, cũng không phải chỉ số IQ, mà là thói quen nghĩ được nuôi qua chơi, qua câu hỏi của người lớn và qua cơ hội được thử.
Phụ huynh thường gặp cụm từ này trong tài liệu tuyển sinh rồi tự hỏi: con mới ba, bốn tuổi thì "đa chiều" nghĩa là gì, đo bằng gì, có phải lớp sẽ dạy toán tư duy sớm không. Bài dưới đây giải thích cụm từ ấy theo nghĩa của tâm lý học phát triển, mô tả nó hiện ra thế nào trong một ngày ở lớp, và chỉ ra những lời hứa nên dè chừng.
Một định nghĩa dùng được cho phụ huynh
Trong nghiên cứu về trẻ nhỏ, phần gần nhất với chữ "đa chiều" là cái mà các nhà tâm lý gọi là tư duy linh hoạt (cognitive flexibility): khả năng chuyển từ cách nhìn này sang cách nhìn khác khi luật chơi đổi. Một thí nghiệm kinh điển của Philip Zelazo và cộng sự là trò phân loại thẻ theo hai chiều: trẻ xếp thẻ theo màu, rồi được bảo đổi sang xếp theo hình. Phần lớn trẻ ba tuổi vẫn xếp theo màu dù nhắc lại được luật mới; tới khoảng bốn, năm tuổi, đa số trẻ đổi được. Khả năng ấy lớn lên theo tuổi, không phải dạy một buổi là có.
Tư duy linh hoạt thuộc nhóm chức năng điều hành, cùng với trí nhớ làm việc và khả năng kìm phản ứng. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard hay ví nhóm này như đài kiểm soát không lưu của não: giữ thông tin trong đầu, chặn phản ứng vội, đổi hướng khi cần. Đây là những kỹ năng được nuôi bằng trải nghiệm hằng ngày, và chúng lớn nhanh nhất trong khoảng ba tới năm tuổi.
Từ đó, một định nghĩa thực dụng cho ba mẹ là: con có tư duy đa chiều khi con thấy được nhiều cách xếp, nhiều cách làm, nhiều góc nhìn, và dám thử cách khác khi cách đầu không được. Định nghĩa này đặt trọng tâm vào thói quen nghĩ, không vào câu trả lời đúng.
Bốn chiều thường gặp trong lớp mầm non
Để dễ quan sát, có thể tách tư duy đa chiều ở tuổi mầm non thành bốn chiều. Chúng đan vào nhau, nhưng tách ra giúp ba mẹ biết nhìn vào đâu khi con kể chuyện ở lớp hay khi đi tham quan.
| Chiều | Ở trẻ trông như thế nào | Người lớn nuôi bằng cách nào |
|---|---|---|
| Nhiều cách phân loại | Xếp vỏ ốc theo cỡ, rồi tự xếp lại theo màu; nói được "cái này vừa to vừa đỏ" | Đưa đồ vật thật có nhiều đặc điểm, hỏi "còn cách xếp nào nữa không" |
| Nhiều lời giải | Thử ba cách để tháp khối khỏi đổ; dùng thìa thay cho xẻng khi thiếu xẻng | Không chỉ ngay cách đúng, cho thời gian thử, nhận xét về cách con thử |
| Nhiều góc nhìn | Hiểu bạn buồn vì bị lấy đồ; kể lại chuyện từ phía con sói | Hỏi "bạn ấy nghĩ gì", đọc truyện rồi hỏi về nhân vật phụ |
| Nhiều ngôn ngữ biểu đạt | Diễn tả cùng một ý bằng lời, bằng tranh, bằng khối, bằng động tác | Cho trẻ chọn cách thể hiện, không bắt mọi thứ phải thành chữ |
Chiều thứ tư gần với tinh thần "trăm ngôn ngữ của trẻ" mà Loris Malaguzzi nói đến ở Reggio Emilia. Ở chương trình song ngữ, nó còn có thêm một lớp: trẻ quen với việc một vật có hai tên gọi, một ý có hai cách nói, nên ranh giới "chỉ có một cách đúng" mềm đi từ rất sớm.
Tư duy đa chiều không phải là gì
Không phải toán tư duy sớm. Lớp năng khiếu dạy toán theo giáo trình riêng là một dịch vụ khác. Trong chương trình chính, tư duy được nuôi qua những việc trẻ vốn làm: chơi khối, nấu ăn giả, chia bánh, tưới cây. Nếu một tài liệu tuyển sinh hứa bé ba tuổi làm được phép tính nhẩm hai chữ số, đó là luyện kỹ thuật, không phải nuôi cách nghĩ.
Không phải tăng IQ. Chưa có bằng chứng vững nào cho thấy một chương trình mầm non làm tăng chỉ số IQ của trẻ một cách bền vững. Điều các nghiên cứu theo dõi dài hạn ghi nhận rõ hơn là trẻ học ở môi trường chất lượng có lợi thế về sẵn sàng đi học, ngôn ngữ, kỹ năng xã hội. Lời hứa về IQ là dấu hiệu nên hỏi lại.
Không phải trả lời nhanh. Trẻ đáp nhanh câu hỏi quen chưa chắc đã nghĩ nhiều chiều. Ngược lại, trẻ ngập ngừng, nói "con nghĩ là... mà cũng có thể là..." đang làm đúng việc của tư duy đa chiều.
Không phải bộ đồ chơi đắt tiền. Hộp giáo cụ đẹp giúp ích, nhưng một rổ hạt, nắp chai, lá khô và một người lớn biết hỏi thường đủ để nuôi bốn chiều ở trên.
Một ngày ở lớp: tư duy nằm ở đâu
Trong chương trình theo hướng trải nghiệm, tư duy không được xếp vào một tiết riêng mà rải khắp ngày. Giờ vòng tròn buổi sáng, cô có thể đưa ra một vật lạ trong túi vải và để cả lớp đoán bằng cách sờ, nghe tiếng lắc, hỏi câu có hoặc không. Đó là luyện đặt giả thuyết và loại trừ khả năng, dù không ai gọi nó bằng tên ấy.
Giờ chơi góc, trẻ ở góc khối gặp bài toán thật: cây cầu cần dài hơn mà hết khối dài. Trẻ ở góc bếp giả phải chia đủ bánh cho năm bạn. Trẻ ở góc thiên nhiên so hai hạt đậu, một hạt để nơi tối, một hạt để chỗ sáng. Bữa ăn có câu hỏi về vì sao rau chín mềm đi. Giờ kể chuyện, cô dừng giữa chừng và hỏi các con đoán nhân vật sẽ làm gì.
Trong chương trình Global Nexus, tư duy là một trong các trụ cột và đi cùng song ngữ, nghệ thuật, kỹ năng sống, nên cùng một hoạt động thường gánh nhiều mục tiêu một lúc. Điều ba mẹ nên chú ý không phải là lịch có ghi chữ "tư duy" hay không, mà là trong lớp người lớn có thường hỏi và có chờ trẻ trả lời hay không.
Vì sao trẻ ba tuổi hay "cứng đầu" với một cách làm
Nhiều ba mẹ kể con ba tuổi nhất định xếp đồ chơi theo một kiểu, nhất định đi một đường tới lớp, đổi là khóc. Người lớn dễ đọc đó là bướng. Nhìn từ nghiên cứu về chức năng điều hành, phần lớn đó là giới hạn bình thường của tuổi: trẻ đã có quy tắc trong đầu nhưng chưa đủ sức kìm quy tắc cũ để dùng quy tắc mới. Trong trò phân loại thẻ hai chiều nói ở trên, trẻ ba tuổi nói đúng luật mới rồi vẫn xếp theo luật cũ, như thể tay chạy nhanh hơn đầu.
Sự cứng nhắc này còn có mặt tốt. Trẻ ba tuổi thích lặp lại vì lặp lại giúp trẻ làm chủ một kỹ năng, và cảm giác làm chủ là nền để dám thử cái mới. Một lớp học có nhịp ngày ổn định, đồ dùng để đúng chỗ, giúp trẻ yên tâm, rồi từ chỗ yên tâm ấy mới chịu nghe câu "mình thử cách khác xem".
Hiểu như vậy, cách hỗ trợ cũng khác. Thay vì ép trẻ đổi ngay, người lớn báo trước sự thay đổi, đổi từng chút một, và cho trẻ một tín hiệu dễ nhớ: "bây giờ mình chơi trò màu, lát nữa chơi trò hình". Trò chơi có luật đổi theo hiệu lệnh, như nghe tiếng trống thì đi, nghe tiếng chuông thì dừng, là cách luyện linh hoạt mà trẻ thấy vui chứ không thấy bị sửa.
Tới bốn, năm tuổi, phần lớn trẻ đã chuyển đổi được, và lúc này câu hỏi "còn cách nào khác không" bắt đầu có câu trả lời phong phú. Nếu con năm tuổi vẫn rất khó đổi hướng trong mọi việc, kèm khó khăn về ngôn ngữ hay giao tiếp, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên và khi cần thì hỏi chuyên gia phát triển trẻ, thay vì tự kết luận con kém tư duy.
Dấu hiệu con đang nghĩ nhiều chiều
Không có bài kiểm tra chuẩn nào cho tư duy đa chiều ở tuổi này, và chương trình mầm non tử tế không chấm điểm trẻ. Ba mẹ có thể nhận ra qua những biểu hiện đời thường sau, thường xuất hiện dần từ ba tuổi trở lên:
- Con tự đổi cách xếp đồ chơi mà không ai bảo, rồi giải thích "giờ con xếp theo nhà của chúng".
- Con nói câu có hai vế: "nếu trời mưa thì..., còn không mưa thì...".
- Khi một cách không được, con thử cách khác thay vì chỉ khóc hoặc bỏ đi, dù đôi lúc vẫn cần người lớn ngồi cạnh.
- Con hỏi "sao bạn ấy lại thích màu khác con", tức là bắt đầu nhận ra người khác nghĩ khác mình.
- Con dùng một vật theo công dụng mới: ống giấy thành ống nhòm, hộp giày thành giường cho búp bê.
- Con kể chuyện ở lớp có lý do, không chỉ liệt kê: "con không xếp được tháp vì khối dưới bé quá".
Những biểu hiện này đến ở mỗi trẻ một nhịp. Trẻ trầm tính có thể nghĩ rất nhiều mà ít nói ra; khi đó, quan sát con chơi một mình là cách đọc tốt hơn là hỏi dồn.
Vì sao chương trình mầm non nên coi trọng nó
Lý do thứ nhất là các kỹ năng điều hành, trong đó có tư duy linh hoạt, gắn với việc học về sau. Nhiều nghiên cứu theo dõi trẻ từ mẫu giáo lên tiểu học cho thấy khả năng kìm phản ứng, giữ thông tin và đổi hướng dự báo khả năng học đọc, học toán, cũng như việc hòa nhập lớp học. Mối liên hệ này là tương quan, không phải bảo đảm cho từng trẻ, nhưng đủ mạnh để các chương trình giáo dục sớm lớn như EYFS của Anh đưa "sáng tạo và tư duy phản biện" vào nhóm đặc điểm của việc học hiệu quả.
Lý do thứ hai mang tính đời thường hơn: trẻ quen nghĩ nhiều cách ít bị kẹt khi gặp chuyện khó, dễ chịu đựng thất bại nhỏ và dễ thương lượng với bạn. Ở lứa tuổi mà mâu thuẫn tranh đồ chơi xảy ra mỗi giờ, một đứa trẻ nghĩ ra được "mình chơi trước năm phút rồi đổi" là đứa trẻ có tư duy đa chiều đang vận hành.
Lý do thứ ba là chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT cũng đặt lĩnh vực phát triển nhận thức, với khám phá khoa học và làm quen biểu tượng toán, như một trong năm lĩnh vực. Một chương trình quốc tế tử tế không thay thế phần đó mà làm cho cách học phần đó sâu và sống động hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con mới hai tuổi đã cần học tư duy đa chiều chưa?
Không cần học theo nghĩa có bài. Ở hai tuổi, nền tảng là được khám phá đồ vật thật, được người lớn gọi tên và hỏi lại, được thử nghiệm kiểu thả rơi, đổ nước, lật úp. Những trò ấy chính là bước đầu của tư duy nhiều cách; phần chuyển đổi luật chơi rõ ràng thường đến sau ba tuổi.
Làm sao biết một trường có dạy tư duy thật hay chỉ ghi trong tờ giới thiệu?
Khi tham quan, ba mẹ nên nghe cách cô nói với trẻ: có nhiều câu hỏi bắt đầu bằng "con nghĩ sao", "còn cách nào khác" không, cô có chờ trẻ trả lời không. Nhìn cả các góc chơi: có đồ vật mở, dùng được nhiều cách, hay chủ yếu là phiếu tô và đồ chơi chỉ có một cách chơi.
Tư duy đa chiều có giúp con học toán giỏi hơn sau này không?
Có liên hệ nhưng không phải đường thẳng. Kỹ năng linh hoạt, trí nhớ làm việc và hiểu biết số sớm đều tương quan với kết quả toán ở tiểu học. Dù vậy, kết quả của từng trẻ còn phụ thuộc rất nhiều vào cách dạy ở các lớp sau, sức khỏe, giấc ngủ và sự đồng hành của gia đình.
Con hay cãi và hỏi vặn, đó có phải là tư duy đa chiều không?
Một phần là vậy. Trẻ bốn, năm tuổi bắt đầu nhận ra có nhiều cách nhìn và thích thử ranh giới bằng lời. Người lớn có thể biến lúc ấy thành cơ hội: hỏi con lý do, nói lý do của mình, cùng tìm cách thứ ba. Dĩ nhiên vẫn cần giữ những giới hạn an toàn không thương lượng.
Học song ngữ có làm tư duy linh hoạt tốt hơn không?
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Một số nghiên cứu trước đây ghi nhận trẻ song ngữ làm tốt hơn các bài chuyển đổi luật, nhưng nhiều nghiên cứu lớn về sau không lặp lại được kết quả rõ rệt. Cách nói thận trọng là học hai ngôn ngữ không gây hại cho tư duy, và mang lại lợi ích ngôn ngữ, văn hóa rõ ràng.
Ở nhà ba mẹ cần mua bộ đồ chơi tư duy nào?
Không cần bộ chuyên dụng. Đồ vật có nhiều đặc điểm như nắp chai nhiều màu, khối gỗ nhiều cỡ, lá cây, hạt đậu, hộp giấy là đủ. Phần quan trọng hơn là người lớn ngồi chơi cùng một lúc, hỏi một câu mở rồi kiên nhẫn chờ con trả lời theo cách của con.