Chuyến đi thực tế cho trẻ mầm non có giá trị khi nó trả lời một câu hỏi mà lớp đang tìm hiểu, ở một nơi đủ gần, đủ an toàn và đủ đơn giản để trẻ quan sát kỹ. Với trẻ dưới ba tuổi, thường chưa cần đi xa: một vòng dạo quanh trường hay công viên gần đã là chuyến đi. Từ khoảng bốn, năm tuổi, những nơi như chợ, tiệm bánh, thư viện, vườn rau, trạm cứu hoả hợp hơn những điểm vui chơi lớn và ồn. Phần học nằm nhiều ở trước và sau chuyến đi chứ không chỉ ở ngày đi.
Bài viết dành cho ba mẹ nhận được giấy đồng ý cho con đi dã ngoại và băn khoăn có nên ký, hoặc muốn hiểu một chương trình tổ chức đi thực tế ra sao. Phần cuối là các câu nên hỏi nhà trường và những lựa chọn khi con say xe hoặc chưa sẵn sàng.
Khi nào chuyến đi thành bài học, khi nào chỉ là buổi đi chơi
Một chuyến đi thực tế thành bài học khi trẻ đến nơi với một điều muốn biết. Lớp đang tìm hiểu bánh mì được làm thế nào, đến tiệm bánh đầu hẻm lúc sáng sớm, trẻ thấy bột được nhào, thấy lò, ngửi mùi bánh, hỏi chú thợ vì sao bánh phồng. Về lớp, trẻ thử nhào bột, vẽ lại cái lò, dựng một tiệm bánh trong góc đóng vai. Chuyến đi là một mắt xích trong chuỗi.
Ngược lại, một chuyến đi đến khu vui chơi lớn, xếp hàng chờ trò chơi, ăn trưa, chụp ảnh tập thể rồi về, có thể là ngày vui với trẻ, nhưng ít khi là bài học theo nghĩa trải nghiệm. Trẻ mệt, nơi ồn, có quá nhiều thứ để nhìn nên không thứ gì được nhìn kỹ. Điều này không có nghĩa là trường không được tổ chức đi chơi; chỉ là ba mẹ nên phân biệt hai loại chuyến đi để kỳ vọng đúng.
Một tiêu chí đơn giản là khoảng cách giữa điều trẻ thấy và điều trẻ làm được sau đó. Thấy người bán rau cân rau, về lớp trẻ chơi bán rau có cân. Thấy xe cứu hoả cuộn vòi, về lớp trẻ cuộn dây và kể lại. Nếu sau chuyến đi trẻ không có gì để làm tiếp, chuyến đi đó ít để lại dấu vết.
Nơi nào hợp với tuổi nào
Gợi ý dưới đây dựa trên sức đi bộ, khả năng chú ý và nhu cầu nghỉ của từng nhóm tuổi. Ở TP.HCM, giao thông và nắng nóng là hai yếu tố khiến nơi gần thường tốt hơn nơi xa.
| Nhóm tuổi | Nơi phù hợp | Thời lượng hợp lý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Đi dạo quanh trường, khoảnh vườn, công viên sát bên, xem xe chạy ngoài cổng | Ngắn, trong buổi sáng, không cần lên xe | Xe đẩy nhiều chỗ hoặc dây nắm tay, người lớn rất sát |
| 3–4 tuổi | Chợ gần trường, tiệm bánh, tiệm hoa, thư viện thiếu nhi, công viên | Khoảng một đến hai tiếng, về trước trưa | Đi bộ là chính, tránh nơi đông nghẹt |
| 4–5 tuổi | Vườn rau, trạm cứu hoả, bưu cục, xưởng nhỏ, siêu thị vào giờ vắng | Nửa buổi, có giờ nghỉ và uống nước | Nếu đi xe, quãng ngắn, có ghế và dây an toàn |
| 5–6 tuổi | Bảo tàng có khu dành cho trẻ, vườn thú, nông trại, khu bảo tồn gần thành phố | Có thể một buổi, hiếm khi cả ngày | Chuẩn bị chỗ nghỉ, nhà vệ sinh, phương án mưa |
Nhiều chuyến đi giá trị nhất lại ở ngay trong bán kính đi bộ. Một tiệm sửa xe, một quầy tạp hoá, một công trình đang xây, nếu được chọn đúng lúc lớp đang tìm hiểu, đều là nơi đáng đến.
Nơi gần còn có một lợi thế ít người để ý: trẻ có thể quay lại. Lần đầu đến tiệm bánh, trẻ chỉ kịp nhìn cái lò; lần thứ hai, trẻ đã biết hỏi chú thợ dậy lúc mấy giờ, bột để bao lâu. Những chuyến đi xa, tốn kém, khó lặp lại; một chuyến đi bộ năm phút thì lớp đi lại được nhiều lần trong một dự án.
Trước chuyến đi: lớp chuẩn bị trẻ thế nào
Chuẩn bị tốt giúp trẻ bớt lo lắng, biết mình sẽ thấy gì, và biết quy tắc. Một trình tự thường gặp:
- Gợi câu hỏi. Vài ngày trước, cô cùng trẻ liệt kê điều muốn biết ở nơi sẽ đến. Mỗi nhóm nhận một câu để hỏi tại chỗ.
- Kể trước bằng hình. Cô cho trẻ xem ảnh nơi sẽ đến, kể lộ trình, đi bộ hay đi xe, ai đi cùng, mấy giờ về. Trẻ nhỏ yên tâm hơn khi biết trước điều sẽ xảy ra.
- Tập quy tắc. Đi theo cặp, nắm tay hoặc nắm dây, dừng lại khi cô giơ tay, không chạm vào thứ chưa được phép. Tập ngay trong sân trường trước.
- Tập khi bị lạc. Trẻ được dạy đứng yên tại chỗ, tìm người mặc đồng phục của trường hoặc nhân viên nơi đó. Đây là kỹ năng nên tập dù hy vọng không bao giờ dùng.
- Chuẩn bị đồ. Mũ, nước, áo mưa mỏng, một bộ đồ dự phòng cho trẻ nhỏ. Phần này thường cần phụ huynh hỗ trợ.
Ba mẹ có thể hỏi con những ngày trước chuyến đi: "Con sẽ đi đâu, con muốn hỏi gì ở đó?". Nếu con trả lời được, phần chuẩn bị ở lớp đã đến nơi.
An toàn: những điều một chuyến đi phải có
An toàn của chuyến đi phụ thuộc vào những việc thường nằm trong kế hoạch nội bộ của trường. Ba mẹ không cần thuộc hết, nhưng nên biết để hỏi:
- Đủ người lớn. Tỉ lệ người lớn trên trẻ khi ra ngoài phải cao hơn ở lớp. Mỗi người lớn phụ trách một nhóm nhỏ trẻ cụ thể, biết tên và mặt từng bé.
- Điểm danh nhiều lần. Khi rời trường, khi lên xe, khi xuống xe, khi rời mỗi khu, khi về. Lạc trẻ thường xảy ra ở những lúc chuyển chỗ.
- Xe đưa đón. Mỗi trẻ một chỗ ngồi có dây an toàn phù hợp, không ngồi ghép, không đứng. Tài xế quen tuyến, xe được kiểm tra. Trẻ không ở lại xe một mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
- Thông tin y tế đi theo. Danh sách dị ứng, thuốc cấp cứu của bé cần dùng, số liên lạc khẩn của phụ huynh nằm trong túi của người phụ trách, không để lại ở trường.
- Nắng, nước, nhà vệ sinh. Nơi đến có bóng mát, có nhà vệ sinh sạch gần, có chỗ uống nước. Trẻ nhỏ cần đi vệ sinh thường xuyên hơn người lớn nghĩ.
- Phương án thời tiết. Có quyết định rõ khi trời mưa dông: hoãn, rút ngắn hay chuyển nơi có mái che.
- Khảo sát trước. Người của trường đã đến nơi đó trước chuyến đi, biết lối vào, chỗ tập trung, điểm nguy hiểm như mép nước, cầu thang, khu xe ra vào.
Câu ba mẹ nên hỏi trước khi ký giấy đồng ý
Ký giấy đồng ý là quyết định của ba mẹ. Hỏi rõ trước khi ký là bình thường và trường tốt luôn sẵn lòng trả lời:
- Chuyến đi gắn với nội dung gì lớp đang tìm hiểu, và về lớp con sẽ làm gì tiếp?
- Đi bằng phương tiện gì, quãng đường bao lâu, mỗi trẻ có ghế và dây an toàn riêng không?
- Bao nhiêu người lớn đi cùng, mỗi người phụ trách mấy bé, có phụ huynh tình nguyện không?
- Có ai trong đoàn được tập huấn sơ cứu không, mang theo những gì?
- Nếu con không khoẻ hoặc không muốn đi vào sáng hôm đó, con ở lại trường với ai, làm gì?
- Có khoản phí nào phát sinh không, và nếu không tham gia thì có ảnh hưởng gì?
- Ảnh chụp trong chuyến đi được dùng thế nào, có đăng công khai không?
Những câu này không nhằm làm khó nhà trường. Chúng giúp ba mẹ yên tâm, và câu trả lời cụ thể là dấu hiệu chuyến đi được chuẩn bị thật.
Sau chuyến đi: phần học thật sự bắt đầu
Trẻ nhỏ thường cần một, hai ngày để "tiêu hoá" một chuyến đi. Ngay hôm sau, cô cho trẻ kể lại bằng lời, bằng tranh, bằng trò chơi. Trẻ vẽ lại cái lò bánh hay con trâu ở nông trại, và bức vẽ thường cho thấy điều trẻ để ý nhất, có khi là một chi tiết người lớn không ngờ tới: cái chổi trong góc tiệm, con mèo nằm dưới quầy.
Góc đóng vai trong lớp có thể được dựng lại thành nơi vừa đến: một quầy chợ có cân và rổ, một trạm cứu hoả có mũ và vòi. Khi chơi, trẻ dùng lại từ ngữ và hành động đã thấy, đổi vai cho nhau, thêm thắt theo trí tưởng tượng. Đây là chỗ trải nghiệm được củng cố.
Với trẻ năm, sáu tuổi, chuyến đi còn là dịp nhìn lại danh sách câu hỏi đã chuẩn bị. Câu nào đã có câu trả lời, câu nào chưa, câu nào mới nảy ra khi đứng ở đó. Câu chưa có lời đáp có thể trở thành bước tiếp theo: hỏi một phụ huynh làm nghề liên quan, tìm trong sách tranh, hoặc lên kế hoạch quay lại lần nữa. Một chuyến đi tốt hiếm khi khép lại mọi câu hỏi; nó thường mở ra thêm vài câu.
Cô cũng có thể cùng trẻ viết một tấm thiệp cảm ơn người đã đón lớp, trẻ vẽ, cô ghi lời trẻ. Việc cảm ơn khép lại chuyến đi và dạy trẻ rằng người khác đã dành thời gian cho mình. Ba mẹ nhận ảnh chuyến đi nên hỏi con "con thích gì nhất?" và "con có hỏi được câu của nhóm con không?", thay vì chỉ hỏi "đi có vui không".
Khi con say xe, sợ chỗ đông, hoặc ba mẹ chưa yên tâm
Không phải trẻ nào cũng sẵn sàng cho mọi chuyến đi. Trẻ hay say xe có thể chỉ hợp chuyến đi bộ hoặc quãng xe rất ngắn; ba mẹ nên báo cô trước, hỏi bác sĩ nếu muốn dùng biện pháp chống say, cho con ăn nhẹ trước khi đi và ngồi gần cửa sổ phía trước. Trẻ sợ chỗ đông, sợ tiếng ồn, có thể cần một người lớn quen đi kèm sát, hoặc một vật quen như khăn nhỏ.
Một số trường mời phụ huynh tình nguyện đi cùng. Đây là cách tốt để ba mẹ hiểu chuyến đi được tổ chức thế nào, với điều kiện ba mẹ theo phân công của cô, phụ trách cả nhóm trẻ chứ không chỉ con mình, và để con được trải nghiệm như các bạn.
Nếu sau khi hỏi kỹ mà ba mẹ vẫn chưa yên tâm, có thể chọn không cho con đi lần này. Hãy nói với con một cách bình thường, không làm con thấy mình bị bỏ lại, và hỏi cô xem ở lại trường con làm gì. Chuyến đi là một cơ hội học, không phải điều kiện bắt buộc; một trường tốt tôn trọng quyết định này.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể đi dã ngoại bằng xe?
Không có tuổi cố định, nhưng nhiều trường chỉ tổ chức đi xe cho trẻ từ khoảng bốn tuổi trở lên, khi trẻ đã ngồi yên được trên xe và hiểu quy tắc nhóm. Với trẻ nhỏ hơn, đi bộ quanh trường thường an toàn và phù hợp hơn.
Có nên đi cùng con trong chuyến dã ngoại không?
Nếu trường mời phụ huynh tình nguyện thì đó là cơ hội tốt để hiểu cách tổ chức. Nhưng trẻ có khi bám ba mẹ mà bỏ qua hoạt động, nên hãy hỏi cô xem nên đứng ở nhóm khác hay nhóm của con.
Con hay say xe thì làm sao?
Báo cô trước, cho con ăn nhẹ, không quá no trước khi đi, ngồi phía trước gần cửa sổ, nhìn ra xa. Nếu muốn dùng thuốc chống say cho trẻ, phải hỏi bác sĩ về loại và liều phù hợp với tuổi. Với trẻ say nhiều, chuyến đi bộ là lựa chọn tốt hơn.
Chuyến đi có làm gián đoạn giấc ngủ trưa của con không?
Chuyến đi cho trẻ mầm non thường được xếp vào buổi sáng và về trước giờ ăn trưa để không ảnh hưởng nhịp ngủ. Nếu chuyến đi kéo dài qua trưa, hãy hỏi trường trẻ nghỉ ở đâu, ăn gì, và báo cô nếu con khó ngủ ở chỗ lạ.
Không cho con đi có làm con thiệt không?
Một chuyến đi bỏ lỡ không làm con thiệt nhiều nếu lớp có các hoạt động nối tiếp ở trường. Con vẫn nghe bạn kể, vẫn chơi ở góc đóng vai dựng lại nơi các bạn đã đến. Quan trọng là con không cảm thấy bị loại ra.
Ảnh chuyến đi đăng lên mạng có ổn không?
Ba mẹ có quyền hỏi và đề nghị trường không đăng công khai ảnh có mặt con. Nhiều trường có mẫu đồng ý sử dụng hình ảnh riêng. Nếu chưa có, hãy nói rõ mong muốn của gia đình với cô chủ nhiệm và ban giám hiệu.