Học qua trải nghiệm không làm trẻ chậm chữ, chậm số nếu chương trình được tổ chức đúng, vì nó không bỏ chữ và số mà xây phần nền bên dưới: nghe và chơi với âm thanh của tiếng nói, vốn từ, hiểu câu chuyện, đếm và so sánh bằng đồ vật thật, khả năng chú ý và làm theo hướng dẫn. Những kỹ năng nền này được nghiên cứu cho thấy có liên hệ với kết quả học ở tiểu học. Thứ trẻ thường chưa có là khả năng đọc trơn hay làm tính trên giấy, và ở Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần nhắc các cơ sở mầm non không dạy trước chương trình lớp một.
Bài này dành cho ba mẹ có con bốn, năm tuổi, nghe hàng xóm kể con nhà người ta đã đọc được, đã cộng trừ được, và bắt đầu lo. Bài giải thích nền của chữ và số là gì, hoạt động trải nghiệm nối với nền đó ra sao, kỹ năng ngoài chữ số mà lớp một cần, khi nào nên lo thật, và những câu nên hỏi cô trong năm cuối mầm non.
Vì sao nỗi lo này phổ biến, và quy định nói gì
Nỗi lo dễ hiểu: lớp một là bước chuyển lớn, và ba mẹ nghe nhiều câu chuyện về trẻ đã biết đọc trước khi vào lớp. Khi chương trình mầm non của con nói nhiều về chơi, về vườn, về dự án, mà ít nói về chữ cái, ba mẹ có cảm giác con đang bị tụt lại.
Về quy định, chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam hướng tới phát triển toàn diện về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm xã hội, thẩm mỹ, và chuẩn bị cho trẻ vào lớp một ở mức làm quen, không phải học trước. Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần có văn bản chỉ đạo không dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mầm non. Chương trình lớp một hiện hành cũng được thiết kế cho trẻ bắt đầu học chữ từ đầu, có giai đoạn làm quen.
Một phần nỗi lo còn đến từ cách người lớn nhìn việc học: thứ gì viết ra giấy, chấm được đúng sai thì có vẻ là học, còn thứ diễn ra bằng tay và bằng lời thì có vẻ là chơi. Nhưng ở tuổi mầm non, phần lớn những gì quyết định việc học chữ học số về sau lại không viết ra giấy được.
Điều này không có nghĩa là trẻ biết đọc sớm là xấu; có trẻ tự học được vì hứng thú. Nó có nghĩa là dạy chữ dạy số bằng giấy bút trước sáu tuổi không phải là tiêu chuẩn mà mầm non cần đạt. Câu hỏi đúng hơn là: con có đủ nền để học chữ học số dễ dàng khi đến lúc hay không.
Nền của chữ: những gì có trước khi đọc
Chơi với âm thanh của tiếng nói. Nhận ra hai từ có vần giống nhau, vỗ tay theo tiếng, tách một từ thành từng âm. Các nhà nghiên cứu gọi đây là nhận thức âm vị. Báo cáo của National Early Literacy Panel tại Hoa Kỳ (2008) xếp kỹ năng này vào nhóm có liên hệ mạnh với khả năng đọc sau này.
Vốn từ và khả năng hiểu. Trẻ biết nhiều từ, hiểu câu dài, kể lại được một câu chuyện theo thứ tự có đầu có cuối. Vốn từ lớn lên nhanh nhất khi trẻ nói chuyện thật với người lớn về những gì đang làm.
Hiểu chữ viết có nghĩa. Biết sách đọc từ trái sang phải, biết chữ trên bao bì nói tên món đồ, biết người lớn viết để ghi nhớ. Trẻ hiểu điều này trước khi đọc được một chữ nào.
Đôi tay sẵn sàng cầm bút. Sức và sự khéo của các ngón tay đến từ nặn, xé, xâu hạt, cắt, gắp. Ép trẻ tô chữ khi tay chưa đủ khéo thường làm trẻ ghét viết.
Thích sách. Được đọc cho nghe thường xuyên, được tự chọn sách, được hỏi về tranh. Hứng thú với sách là thứ khó dạy nhất và quý nhất.
Hoạt động trải nghiệm nối với nền chữ và số thế nào
Bảng này lấy những hoạt động đã nói ở các bài khác trong danh mục và chỉ ra phần nền mà chúng xây.
| Hoạt động | Nền chữ | Nền số |
|---|---|---|
| Nấu một món đơn giản | Động từ mới, làm theo trình tự, nghe hướng dẫn | Đong, đếm, chia phần, nhiều ít |
| Làm vườn | Gọi tên các phần của cây, kể lại quá trình | Đếm hạt, đo chiều cao bằng que, so ngày |
| Chuyến đi thực tế | Đặt câu hỏi, kể lại, nhận ra chữ trên đồ vật thật | Đếm thứ thấy được, so lớn nhỏ |
| Dự án nhỏ | Phỏng vấn, kể cho người khác, đọc sách tranh liên quan | Ghi lại bằng ký hiệu, phân nhóm, đếm theo ngày |
| Chơi cát nước | Từ chỉ trạng thái, so sánh bằng lời | Đầy vơi, nặng nhẹ, ước lượng thể tích |
| Phân loại lá, sỏi, hạt | Mô tả đặc điểm, giải thích cách mình xếp | Phân nhóm, so số lượng, quy luật lặp |
Điều kiện để các hoạt động này xây được nền là cô phải dùng chúng có chủ ý: đặt câu hỏi về số lượng, gọi tên đúng lúc, ghi lại lời trẻ. Một buổi nấu ăn không nói gì về số lượng thì không xây được nền số.
Nền của số: không phải là thuộc bảng cộng
Nền của toán ở tuổi mầm non là cảm nhận số: hiểu rằng đếm một vật thì nói một số, số cuối cùng khi đếm là số lượng cả nhóm, năm cái kẹo vẫn là năm dù xếp thành hàng dài hay túm lại, nhìn ba chấm là biết ba mà không cần đếm. Trẻ còn cần so sánh nhiều hơn ít hơn, nhận ra hình dạng, nhận ra quy luật lặp lại như đỏ xanh đỏ xanh.
Một tổng hợp được nhắc nhiều của Greg Duncan và cộng sự (2007), phân tích dữ liệu từ nhiều nghiên cứu dài hạn ở Bắc Mỹ và Anh, cho thấy kỹ năng toán sớm khi vào trường là yếu tố dự báo mạnh nhất cho kết quả học về sau trong số các kỹ năng được đo, tiếp đến là kỹ năng đọc sớm và khả năng chú ý. Điều đáng chú ý là "kỹ năng toán sớm" ở đây là những thứ như đếm, so sánh, hiểu thứ tự, không phải làm phép tính trên giấy.
Trải nghiệm với đồ vật thật là cách tự nhiên nhất để xây cảm nhận số. Khi trẻ chia sáu miếng chuối cho ba bạn và thấy mỗi bạn được hai, trẻ đang làm phép chia trước khi biết từ "chia". Đến lớp một, khi gặp ký hiệu, trẻ có sẵn hình ảnh để ký hiệu bám vào.
Kỹ năng ngoài chữ và số mà lớp một cần
Giáo viên tiểu học thường nói điều làm trẻ lớp một vất vả không phải là chưa biết chữ, mà là những kỹ năng sau:
- Chú ý và chuyển việc. Ngồi nghe cô nói một lúc, rồi chuyển sang làm bài, rồi chuyển lại. Các nhà tâm lý học gọi nhóm năng lực này là chức năng điều hành, gồm kiểm soát bản thân, trí nhớ làm việc và linh hoạt nhận thức.
- Làm theo hướng dẫn nhiều bước. "Lấy vở, mở trang có hình con mèo, tô màu con mèo". Nấu ăn và dự án là nơi trẻ luyện điều này rất tự nhiên.
- Tự phục vụ. Tự đi vệ sinh, tự mở hộp cơm, tự cất đồ, tự xin phép khi cần. Trẻ chưa tự làm được những việc này thường lo lắng ở lớp một.
- Chờ đợi và chịu khó. Chờ đến lượt, tiếp tục khi việc khó, chấp nhận làm sai rồi sửa. Vườn trường, chơi mạo hiểm vừa sức, dự án đều tập kỹ năng này.
- Nói ra nhu cầu. Biết nói "con chưa hiểu", "con cần giúp". Trẻ quen được hỏi ý kiến ở mầm non thường nói được điều này.
- Muốn đi học. Tò mò, thích khám phá, có ấn tượng tốt về việc học. Trẻ bị ép học chữ quá sớm đôi khi đến lớp một đã chán.
Khi nào nên lo thật, và lo đúng chỗ
Nỗi lo "con chưa đọc được" ở tuổi năm thường không phải là dấu hiệu đáng lo. Nhưng có những dấu hiệu nên được để ý, không phải vì con chậm chữ, mà vì chúng có thể cho thấy con cần được đánh giá thêm. Ví dụ: con nói rất ít so với bạn cùng tuổi, khó hiểu câu đơn giản, khó kể lại một việc vừa xảy ra; con có vẻ không nghe rõ; con rất khó tập trung dù là việc mình thích; con thường xuyên bực bội khi phải dùng tay cho các việc nhỏ.
Những dấu hiệu này không phải để ba mẹ tự kết luận. Cách đúng là kể lại cụ thể với cô, hỏi xem ở lớp cô có thấy giống vậy không, và nếu cả hai cùng thấy, đưa con đi khám bác sĩ nhi để được tư vấn đánh giá về thính lực, ngôn ngữ hay phát triển. Can thiệp sớm khi cần là việc chuyên môn riêng, nằm ngoài phạm vi bài này.
Ngược lại, nếu con nói tốt, kể chuyện được, thích sách, đếm được đồ vật, chơi được với bạn, thì việc con chưa đọc chữ ở tuổi năm, sáu không cần lo. Dạy bù bằng tập tô chữ, làm phiếu bài tập ở nhà thường không giúp con tiến nhanh hơn, mà có thể lấy mất thời gian chơi và đọc sách cùng ba mẹ.
Năm cuối mầm non: câu nên hỏi cô để biết con đang ở đâu
Thay vì hỏi "con đã biết bao nhiêu chữ", ba mẹ có thể hỏi những câu cho thấy con đang có nền đến đâu. Ở nhiều nước, giáo viên mầm non dùng hồ sơ quan sát như "câu chuyện học tập" của Margaret Carr ở New Zealand để ghi lại điều này. Ở Việt Nam, cô có thể dùng sổ theo dõi hay ảnh và ghi chú. Câu hỏi gợi ý:
- Con có kể lại được một câu chuyện hay một việc đã làm theo thứ tự không?
- Con có chơi với vần, với âm, có nhận ra tên mình khi viết ra không?
- Con đếm đồ vật có khớp từng cái không, có so được nhiều ít không?
- Con giữ được chú ý với một việc mình chọn bao lâu, và với một việc cô giao bao lâu?
- Con có làm theo được hướng dẫn hai, ba bước không?
- Con có tự lo được việc cá nhân, có nói ra khi cần giúp không?
- Cô thấy con thích gì nhất, và con đang gặp khó ở đâu?
Câu trả lời cụ thể, có ví dụ, cho ba mẹ bức tranh rõ hơn bất kỳ bài kiểm tra chữ nào. Nếu cô không trả lời được những câu này về con, đó là điều đáng hỏi lại nhà trường về cách theo dõi trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con học thêm lớp tiền tiểu học trước khi vào lớp 1 không?
Đó là lựa chọn của gia đình, nhưng không bắt buộc và không phải điều kiện để con học tốt lớp một. Nếu chọn, hãy xem lớp đó dạy kỹ năng nền như nghe, nói, chú ý, tự phục vụ, hay chỉ cho tập tô chữ và làm tính. Loại thứ hai ít giá trị hơn.
Con nhà hàng xóm đã đọc được, con mình chưa thì có phải con chậm không?
Không. Trẻ biết đọc sớm thường là do hứng thú riêng hoặc được dạy sớm, không cho thấy con khác chậm. Sau vài năm tiểu học, khác biệt đọc giữa trẻ biết sớm và trẻ học đúng tuổi thường thu hẹp nhiều nếu trẻ có nền ngôn ngữ tốt.
Ở nhà có nên dạy con chữ cái không?
Nếu con hỏi, hãy trả lời; chỉ cho con chữ cái đầu tên mình, chữ trên bao bì, chơi đố âm đầu. Điều nên tránh là ngồi dạy theo giờ, bắt tô chép, chê khi sai. Đọc sách cho con mỗi ngày có giá trị hơn nhiều so với dạy thuộc bảng chữ cái.
Học song ngữ có làm con lẫn chữ khi vào lớp 1 không?
Trẻ làm quen hai ngôn ngữ ở mầm non thường không bị lẫn khi học đọc tiếng Việt, vì lớp một dạy chữ tiếng Việt có hệ thống từ đầu. Chương trình song ngữ tốt giữ tiếng Việt làm gốc và không dạy viết chữ tiếng Anh sớm.
Trải nghiệm nhiều có làm con không chịu ngồi yên ở lớp 1 không?
Trẻ quen làm việc thật, có mục đích thường ngồi được khi việc có ý nghĩa với mình. Khả năng ngồi yên phụ thuộc vào chức năng điều hành nhiều hơn là vào phương pháp ở mầm non. Lớp trải nghiệm tốt vẫn có thời gian ngồi nghe kể chuyện, ngồi làm việc nhóm.
Con đã sáu tuổi mà vẫn đếm sai, có cần lo không?
Đếm sai thỉnh thoảng khi đếm nhiều vật là bình thường. Nếu con không hiểu số cuối cùng là số lượng cả nhóm, không so được nhiều ít với nhóm nhỏ, hãy hỏi cô xem ở lớp con thế nào và cùng con chơi đếm đồ vật thật hằng ngày. Kéo dài và đi kèm khó khăn khác thì nên hỏi chuyên gia.