Chơi xếp khối là một trong những cách hiệu quả nhất để trẻ mầm non phát triển tư duy không gian: hình dung vật trong đầu, xoay, ghép, hiểu cân bằng, đối xứng, kích thước và vị trí. Các nghiên cứu ghi nhận kỹ năng không gian ở tuổi nhỏ liên quan tới thành tích toán về sau, nên một góc khối rộng, nhiều khối gỗ trơn, có thời gian chơi đủ dài là phần đáng đầu tư của lớp mầm non.
Nhiều ba mẹ thấy con về nhà kể "hôm nay con chơi khối" và nghĩ đó là giờ chơi cho vui. Bài dưới đây giải thích những gì đang diễn ra trong đầu trẻ khi xếp khối, các giai đoạn chơi khối mà giáo viên quan sát được, nghiên cứu nói gì về khối và toán, và những dấu hiệu của một góc khối được tổ chức tốt.
Khối gỗ trong giáo dục sớm: một lịch sử dài
Khối gỗ có mặt trong lớp học trẻ nhỏ từ trước khi có chữ mầm non. Friedrich Froebel, người mở vườn trẻ đầu tiên ở Đức năm 1837, thiết kế một chuỗi đồ chơi mà ông gọi là quà tặng, trong đó có những hộp khối lập phương chia nhỏ theo tỉ lệ để trẻ khám phá hình học và quan hệ giữa phần và toàn thể. Đầu thế kỷ hai mươi, nhà giáo dục Mỹ Caroline Pratt phát triển bộ khối đơn vị, những khối gỗ trơn có kích thước là bội số của một khối gốc, đến nay vẫn là chuẩn trong nhiều lớp mầm non.
Ý tưởng của khối đơn vị rất gọn: hai khối nhỏ dài bằng một khối lớn, bốn khối nhỏ bằng một khối dài gấp đôi. Trẻ không cần ai dạy phân số mà vẫn cảm nhận được một nửa, gấp đôi, bằng nhau qua việc thay khối này bằng khối kia khi xây.
Bộ khối đơn vị thường gồm khối vuông, khối chữ nhật dài gấp đôi, gấp bốn, cùng những khối tam giác, khối vòm, khối trụ. Nhờ cùng hệ kích thước, trẻ xây được những công trình lớn mà các mảnh vẫn khớp, và khi thiếu một khối dài, trẻ tự tìm ra rằng hai khối ngắn đặt nối nhau thay được. Đó là một phát hiện toán học thật, do trẻ tự làm ra.
Khối gỗ trơn khác đồ chơi lắp ghép có khớp nối ở chỗ trẻ phải tự giữ cân bằng, tự lo trọng lực. Một tòa tháp khối gỗ đổ là một thông tin vật lý rõ ràng; trẻ biết ngay có gì đó chưa ổn. Cả hai loại đều có giá trị, nhưng khối trơn mang lại nhiều bài học về cân bằng hơn.
Các giai đoạn chơi khối giáo viên hay quan sát
Từ những năm 1930, nhà giáo dục Harriet Johnson mô tả trẻ đi qua một chuỗi giai đoạn khi chơi khối. Các tài liệu đào tạo giáo viên mầm non ngày nay vẫn dùng phiên bản gần giống, kèm lưu ý rằng mốc tuổi thay đổi nhiều theo kinh nghiệm chơi:
| Giai đoạn | Trẻ làm gì với khối | Tư duy đang được luyện |
|---|---|---|
| Mang vác, khám phá | Cầm, ôm, chuyển khối từ chỗ này sang chỗ khác, gõ vào nhau | Trọng lượng, chất liệu, âm thanh |
| Hàng và tháp | Xếp nối tiếp nằm ngang hoặc chồng lên cao | Thứ tự, chiều dài, chiều cao, cân bằng |
| Bắc cầu | Đặt một khối nằm trên hai khối đứng cách nhau | Khoảng cách, đo bằng mắt, chịu lực |
| Khép kín | Bao một khoảng bằng bốn mặt | Trong và ngoài, ranh giới, diện tích sơ khai |
| Hoa văn, đối xứng | Xếp có lặp lại, hai bên giống nhau | Quy luật, đối xứng, thẩm mỹ |
| Biểu tượng, đặt tên | Gọi công trình là nhà, sở thú, sân bay, rồi chơi trong đó | Biểu tượng, kế hoạch, câu chuyện |
| Tái hiện có kế hoạch | Xây lại một nơi thật, cùng bạn bàn trước | Kế hoạch nhiều bước, hợp tác, ghi nhớ không gian |
Một trẻ năm tuổi chưa từng chơi khối vẫn có thể bắt đầu từ giai đoạn mang vác, rồi đi qua nhanh. Vì vậy, nhìn công trình của con, ba mẹ nên hỏi con đã có bao nhiêu thời gian với khối, hơn là so với tuổi.
Nghiên cứu nói gì về khối và toán
Kỹ năng không gian sớm đi cùng toán. Một nghiên cứu của Brian Verdine và cộng sự năm 2014 cho thấy khả năng của trẻ ba tuổi trong việc dựng lại một mẫu khối liên quan tới kỹ năng toán của chính các em, kể cả khi đã tính tới các yếu tố khác như vốn từ. Đây là mối liên hệ, không phải bằng chứng rằng chơi khối gây ra giỏi toán.
Chơi khối phức tạp ở mẫu giáo đi cùng toán về sau. Một nghiên cứu theo dõi của Charles Wolfgang và cộng sự công bố năm 2001 ghi nhận độ phức tạp trong cách trẻ mẫu giáo chơi khối có liên hệ với kết quả toán ở các lớp lớn hơn nhiều năm sau. Mẫu nghiên cứu nhỏ, nên nên đọc thận trọng.
Kỹ năng không gian luyện được. Các phân tích tổng hợp về luyện kỹ năng không gian ở nhiều độ tuổi cho thấy kỹ năng này cải thiện qua luyện tập, không phải khả năng cố định bẩm sinh. Chơi khối, ghép hình, vẽ đường đi là những dạng luyện tự nhiên ở tuổi nhỏ.
Ngôn ngữ không gian quan trọng. Trẻ nghe nhiều từ chỉ vị trí, hình dạng, kích thước từ người lớn, như trên, dưới, giữa, cong, nghiêng, thường làm tốt hơn các bài không gian. Khi trẻ chơi khối, người lớn mô tả điều trẻ làm bằng những từ này là đang dạy toán.
Một góc khối tốt trong lớp mầm non trông thế nào
Ba mẹ đi tham quan có thể dành vài phút ở góc khối. Những điểm dưới đây cho biết góc ấy được nghĩ kỹ hay chỉ có cho đủ:
- Đủ rộng để vài trẻ cùng xây mà không đụng nhau, tách khỏi lối đi để công trình không bị đá đổ.
- Nhiều khối gỗ trơn cùng hệ kích thước, đủ để xây lớn, không chỉ một hộp nhỏ cho mỗi trẻ.
- Kệ thấp để trẻ tự lấy và tự cất, khối được xếp theo hình dạng, nên việc dọn dẹp cũng là một bài phân loại.
- Có thêm phụ kiện mở như xe, con vật, mảnh vải, ống giấy, để công trình thành câu chuyện.
- Có thời gian chơi đủ dài, thường từ ba mươi phút trở lên, để trẻ đi qua được các bước dựng, đổ, sửa.
- Có cách lưu giữ công trình, như để lại tới chiều hay chụp ảnh, để trẻ quay lại hoặc kể cho ba mẹ.
- Có giáo viên ngồi gần, mô tả, hỏi, không xây hộ và không bắt dọn giữa chừng.
Góc khối thường là góc ồn và lộn xộn nhất lớp, nhất là lúc tháp đổ. Một lớp quá ngăn nắp, nơi khối luôn nằm im trên kệ, có khi là lớp ít ai được chơi khối.
Người lớn ngồi ở góc khối nói gì
Vai trò của cô ở góc khối gần với một người bình luận thể thao tử tế hơn là một người hướng dẫn. Cô mô tả điều trẻ làm bằng ngôn ngữ không gian: "Con đặt khối dài nằm ngang trên hai khối đứng, thành cái cầu rồi." Cô hỏi khi có điều đáng hỏi: "Xe to có qua được gầm cầu không?". Cô gợi thử thách nhẹ khi trẻ có vẻ chán: "Con có làm được cái cầu dài hơn không?".
Cô cũng giúp trẻ gặp nhau. Hai bạn xây hai công trình riêng có thể được rủ làm một con đường nối hai thành phố. Lúc đó, vấn đề không gian đi cùng vấn đề hợp tác: đường đi lối nào, ai làm phần nào, khối dài để cho ai.
Ở lớp song ngữ, góc khối là nơi tuyệt vời để nghe từ không gian bằng ngôn ngữ thứ hai, vì từ nào cũng gắn với một hành động nhìn thấy được. Trẻ nghe cô nói "on top", "under", "next to" khi đang đặt khối, và hiểu mà không cần dịch.
Những điều cô tránh làm cũng quan trọng: không xây mẫu bắt trẻ chép, không khen chung chung "đẹp quá", không cho dọn khi trẻ đang giữa chừng một ý tưởng, và không để góc khối chỉ dành cho bé trai.
Khối, tưởng tượng và câu chuyện
Khối không chỉ dạy hình học. Khi trẻ gọi một chồng khối là bệnh viện và bắt đầu đưa con thú bông bị ốm vào, góc khối thành sân khấu cho chơi đóng vai. Trẻ phải nghĩ tòa nhà cần những phòng nào, cửa ở đâu để xe cứu thương vào, giường đặt chỗ nào. Không gian và câu chuyện nuôi lẫn nhau.
Ở giai đoạn này, giáo viên thường bổ sung phụ kiện theo câu chuyện trẻ đang theo đuổi: thêm xe, thêm người tí hon, thêm mảnh vải làm sông. Đôi khi một chuyến đi tham quan thật, như ra công viên hay đến một khu chợ, quay về lớp thành một dự án xây lại bằng khối trong nhiều ngày. Trẻ phải nhớ không gian đã thấy, chọn chi tiết quan trọng, tranh luận với bạn về cái cổng ở bên nào.
Những dự án như vậy cho thấy vì sao khối là vật liệu mở có giá trị hơn nhiều đồ chơi đắt tiền: cùng một bộ khối, năm nay là sở thú, tuần sau là bến xe, tháng sau là một thành phố dưới nước. Mỗi lần đổi chủ đề là một lần trẻ phải nhìn cùng những khối ấy theo một cách mới.
Chơi khối ở nhà: ít mà dùng lâu
Ở nhà, không cần một bộ khối lớn như ở lớp. Một hộp khối gỗ trơn chất lượng tốt, đủ nhiều để xây được cái gì đó lớn hơn bàn tay, dùng được nhiều năm và qua nhiều đứa trẻ. Có thể bổ sung bằng hộp giấy, lõi giấy, cốc nhựa xếp chồng.
Thay vì mua nhiều bộ khác nhau, ba mẹ nên dành thời gian ngồi xuống sàn cùng con, mô tả, hỏi, và nhận lời làm "người thợ" theo chỉ dẫn của con. Khi con chỉ huy "ba đặt khối này lên trên đi", con đang dùng ngôn ngữ không gian để lập kế hoạch.
Nhà chật không phải là trở ngại lớn. Một tấm thảm trải ra làm công trường, một chiếc thùng giấy để cất khối, và quy ước rằng công trình trên thảm được giữ tới tối là đủ. Nếu có anh chị em, mỗi bạn có thể có một khu riêng trên thảm, rồi được mời xây chung một con đường nối hai khu.
Đừng lo khi con chỉ xây tháp rồi đẩy đổ, hết lần này tới lần khác. Đó là giai đoạn thử nghiệm với chiều cao và trọng lực. Khi con đã chán đẩy đổ, câu hỏi "làm sao cho tháp cao hơn mà không đổ" sẽ mở sang giai đoạn tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Khối gỗ và đồ chơi lắp ghép có khớp nối, loại nào tốt hơn?
Mỗi loại luyện một kiểu. Khối gỗ trơn dạy cân bằng, trọng lực, tỉ lệ vì không có gì giữ khối lại. Đồ lắp ghép có khớp luyện khéo tay và cho phép dựng hình phức tạp, treo lơ lửng. Nếu chỉ chọn một cho trẻ nhỏ, nhiều giáo viên mầm non ưu tiên khối gỗ trơn cùng hệ kích thước.
Con chỉ thích đẩy đổ tháp, có phải con phá không?
Với trẻ hai, ba tuổi, đẩy đổ là một phần của khám phá: con học về nguyên nhân, kết quả và âm thanh của khối rơi. Người lớn có thể đặt quy ước là chỉ đẩy tháp của mình, hoặc hỏi người xây trước khi đẩy. Dần dần con sẽ chuyển sang hứng thú với việc xây cao.
Trẻ mấy tuổi thì chơi khối được?
Trẻ khoảng một tuổi đã cầm, gõ, xếp chồng hai ba khối. Từ hai tuổi, trẻ xếp hàng và tháp; ba, bốn tuổi bắt đầu bắc cầu, khép kín; năm, sáu tuổi xây có kế hoạch và kể chuyện quanh công trình. Với trẻ dưới ba tuổi, chọn khối đủ to để không nuốt được.
Chơi khối có giúp con vào lớp một tốt hơn không?
Chơi khối giúp nhiều kỹ năng có ích ở lớp một, như hình dung không gian, đo bằng mắt, kiên trì, hợp tác với bạn. Tuy vậy, sẵn sàng đi học còn gồm ngôn ngữ, tự lập, cảm xúc. Khối là một phần đáng giá của bức tranh, không phải toàn bộ.
Có nên chụp ảnh công trình khối của con không?
Có, và nên để con chọn góc chụp. Ảnh giúp con không tiếc khi phải dọn, và là dịp để con kể lại mình đã làm gì. Xem lại ảnh sau vài tuần, con và ba mẹ đều thấy công trình đã phức tạp hơn thế nào, mà không cần chấm điểm.