Một chương trình mầm non hợp với con là chương trình có nhịp ngày, cách tổ chức nhóm và kiểu người lớn phù hợp với tính khí bẩm sinh của con, chứ không đòi con đổi tính để vừa với lớp. Trẻ chậm làm quen cần một người lớn ổn định và nhịp ngày dễ đoán; trẻ rất hiếu động cần nhiều vận động và được di chuyển trong lúc học; trẻ nhạy cảm với âm thanh, đám đông cần chỗ yên và sự chuẩn bị trước khi đổi hoạt động.
Không có chương trình nào tốt nhất cho mọi đứa trẻ. Cùng một lớp học có thể là nơi một bé nở ra và là nơi một bé khác co lại. Bài này giải thích khái niệm tính khí theo tâm lý học phát triển, ý tưởng "độ vừa vặn" giữa trẻ và môi trường, rồi đi qua những tính khí hay gặp với các điều nên tìm ở chương trình.
Tính khí là gì và vì sao nó khác tính cách
Tính khí (temperament) là những khác biệt bẩm sinh trong cách trẻ phản ứng với thế giới: mức hoạt động, cường độ cảm xúc, cách đón người lạ, khả năng thích nghi khi có thay đổi. Nó hiện ra từ rất sớm, nhiều khi ngay từ những tháng đầu, và khá bền theo thời gian, dù không cố định tuyệt đối. Tính cách thì rộng hơn, hình thành dần qua tính khí, trải nghiệm và cách người lớn đối xử với trẻ.
Công trình nền tảng về chủ đề này là Nghiên cứu Dọc New York do hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess khởi đầu năm 1956, theo dõi một nhóm trẻ từ khi còn nhỏ tới tuổi trưởng thành. Họ mô tả chín chiều tính khí, trong đó có mức hoạt động, tính nhịp nhàng (ăn ngủ có giờ hay không), xu hướng tiếp cận hay rút lui trước điều mới, khả năng thích nghi, cường độ phản ứng, khí sắc, độ bền bỉ, độ dễ bị phân tâm và ngưỡng nhạy cảm của giác quan.
Từ đó họ nhận ra ba nhóm hay gặp: trẻ dễ (thích nghi nhanh, nhịp ổn định), trẻ chậm làm quen (rút lui lúc đầu, cần thời gian) và trẻ khó (phản ứng mạnh, nhịp thất thường), còn khá nhiều trẻ không xếp gọn vào nhóm nào. Các nhà nghiên cứu sau này, như Mary Rothbart, đề xuất những cách chia khác, nhưng ý chính giữ nguyên: trẻ sinh ra đã khác nhau, và sự khác nhau ấy không phải lỗi của trẻ hay của ba mẹ.
Độ vừa vặn: điều nên tìm thay vì "chương trình tốt nhất"
Ý tưởng có giá trị thực tế nhất từ công trình của Thomas và Chess là "độ vừa vặn" (goodness of fit). Theo họ, điều dự báo một đứa trẻ có phát triển thuận lợi hay không không nằm ở tính khí của trẻ một mình, mà ở chỗ môi trường xung quanh, gồm cả gia đình và trường, có hợp với tính khí ấy hay không. Một bé rất hiếu động ở trong lớp bắt ngồi yên lâu sẽ liên tục bị nhắc, dần coi mình là đứa hư; cũng bé ấy ở một lớp có nhiều vận động sẽ chỉ được thấy là năng nổ.
Vừa vặn không có nghĩa là chiều theo mọi đặc điểm của trẻ. Một chương trình tốt vẫn giúp trẻ chậm làm quen dần dạn hơn, giúp trẻ hiếu động dần biết chờ. Khác biệt là cách đi: thay đổi được kỳ vọng từng bước, có hỗ trợ, theo nhịp của trẻ, thay vì đòi ngay từ ngày đầu.
Với ba mẹ, điều này đổi câu hỏi khi chọn chương trình. Thay vì hỏi "trường nào tốt nhất", câu hỏi trở thành "lớp nào sẽ thấy được điểm mạnh của con và đỡ con ở chỗ con còn khó". Muốn trả lời câu ấy, ba mẹ cần hiểu con trước, rồi mới nhìn chương trình. Ba mẹ cũng nên quan sát con ở nhiều nơi: ở nhà, ở nhà ông bà, ở sân chơi đông người, vì nhiều bé rất khác nhau giữa chỗ quen và chỗ lạ.
Trẻ chậm làm quen, nhút nhát
Con trông thế nào. Đứng nép sau lưng ba mẹ khi tới chỗ lạ, quan sát rất lâu trước khi tham gia, có thể im lặng cả tuần đầu ở lớp mới rồi một ngày bỗng nói nhiều. Ở nhà thì tự nhiên, ra ngoài thì khép lại.
Điều nên tìm ở chương trình. Một người lớn phụ trách chính ổn định, ít đổi; nhịp ngày lặp lại đều để con đoán trước được; kế hoạch làm quen tăng dần cho những tuần đầu; nhóm nhỏ trong phần lớn thời gian thay vì cả lớp đông cùng lúc; và cô hiểu rằng đứng nhìn cũng là một cách tham gia.
Điều nên dè chừng. Lớp có quá nhiều buổi biểu diễn trước đông người, lớp đổi cô thường xuyên, hay cách làm "cứ để con khóc rồi sẽ quen" mà không có người lớn ở cạnh. Trẻ chậm làm quen vẫn quen được, chỉ là cần nhiều cầu nối hơn.
Câu nên hỏi. Một bé mới vào lớp chỉ đứng nhìn suốt tuần đầu thì cô làm gì? Trường có cho ba mẹ ở lại những ngày đầu không, và rút dần thế nào?
Trẻ rất hiếu động, nhiều năng lượng
Con trông thế nào. Ít khi ngồi yên lâu, học bằng cách chạm, leo, chạy, vừa nghe chuyện vừa đung đưa. Năng lượng cao không phải bệnh; ở tuổi mầm non, mức hoạt động cao là một chiều tính khí hoàn toàn bình thường.
Điều nên tìm ở chương trình. Ra ngoài trời nhiều lần mỗi ngày, có hoạt động vận động lớn (leo, kéo, đẩy, mang vác), có góc chơi cho phép di chuyển, thời gian ngồi nghe cả lớp ngắn và vừa sức. Cô biết dùng vận động để giúp con tập trung, chẳng hạn cho con mang đồ, xếp ghế, dẫn đầu hàng.
Điều nên dè chừng. Lịch ngày nhiều tiết ngồi bàn, nhiều thời gian chờ đợi giữa các hoạt động, lớp đánh giá trẻ chủ yếu bằng việc ngồi ngoan. Ở môi trường ấy, con dễ bị nhắc nhở liên tục và mang về cảm giác mình là đứa không ngoan.
Câu nên hỏi. Một ngày trẻ ra ngoài trời mấy lần, mỗi lần bao lâu? Khi một bé không ngồi yên được trong vòng tròn buổi sáng thì cô làm gì?
Trẻ nhạy cảm, phản ứng mạnh với giác quan và thay đổi
Con trông thế nào. Bịt tai khi ồn, khó chịu với nhãn áo, mệt rõ sau những nơi đông người, khó chuyển từ việc này sang việc khác, cảm xúc lên xuống mạnh. Nhiều trẻ như vậy quan sát rất tinh và nhớ chi tiết lâu.
Điều nên tìm ở chương trình. Lớp không quá ồn, có một góc yên để con tự tới khi cần, cô báo trước khi chuyển hoạt động, nhịp ngày đều đặn. Cô hiểu rằng con không làm nũng mà đang thật sự quá tải, và giúp con gọi tên cảm giác thay vì bắt nín ngay.
Điều nên dè chừng. Lớp quá đông trong một không gian nhỏ, nhạc nền bật liên tục, nhiều sự kiện tập thể. Nếu con có những phản ứng giác quan rất mạnh, kéo dài và ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa để được tư vấn đúng, thay vì tự kết luận.
Câu nên hỏi. Lớp có góc yên tĩnh không, trẻ tự tới hay bị đưa tới? Khi một bé khó chuyển hoạt động, cô chuẩn bị cho bé thế nào?
Đặc điểm chương trình nhìn từ phía tính khí
Nhiều đặc điểm của một chương trình được giới thiệu như ưu điểm chung, nhưng thật ra hợp với kiểu trẻ này hơn kiểu trẻ kia. Bảng dưới đặt vài đặc điểm hay gặp cạnh ba nhóm tính khí để ba mẹ đọc tài liệu và lịch ngày bằng con mắt của con mình.
| Đặc điểm chương trình | Trẻ chậm làm quen | Trẻ rất hiếu động | Trẻ nhạy cảm |
|---|---|---|---|
| Lớp đông, nhiều hoạt động tập thể | Dễ khép lại, cần nhóm nhỏ để bắt đầu | Thường thích, nhưng dễ bị cuốn quá đà | Dễ quá tải, mệt về chiều |
| Nhịp ngày cố định, lặp lại | Rất có lợi, giúp con đoán trước | Ổn nếu có đủ giờ vận động | Rất có lợi, giảm lo khi chuyển việc |
| Chơi tự chọn dài ở các góc | Có lợi nếu được đứng nhìn trước khi vào | Có lợi, con được di chuyển | Có lợi nếu có góc yên |
| Nhiều buổi biểu diễn, sự kiện | Thường là áp lực lớn | Thường thích | Thường là áp lực lớn |
| Nhiều tiết ngồi bàn theo mẫu | Có khi dễ chịu vì rõ ràng | Khó, dễ bị nhắc liên tục | Tùy, nhưng ồn thì khó |
| Nhiều người lớn luân phiên | Khó gắn bó | Ít ảnh hưởng hơn | Khó, mỗi người một kiểu |
Bảng chỉ là gợi ý chung, không thay cho việc nhìn con thật. Có bé hiếu động mà rất ghét đám đông, có bé nhút nhát mà thích sân khấu một khi đã quen. Điều bảng muốn nhắc là: cùng một dòng mô tả trong tài liệu tuyển sinh có thể là điểm cộng cho gia đình này và điểm cần hỏi kỹ với gia đình khác. Khi đọc lịch một ngày của trường, ba mẹ có thể thử tưởng tượng con mình đi qua từng khung giờ, xem chỗ nào con sẽ vui, chỗ nào con sẽ cần được đỡ, rồi mang chính những chỗ ấy đi hỏi.
Hiểu con trước khi đi xem trường
Muốn tìm độ vừa vặn, ba mẹ cần một bức tranh khá rõ về con. Vài bước giúp phác bức tranh ấy mà không cần dán nhãn con:
- Trong một, hai tuần, ghi lại ngắn cách con phản ứng ở ba loại tình huống: chỗ lạ, người lạ, khi kế hoạch bị đổi.
- Để ý mức hoạt động: con ngồi chơi một việc được bao lâu, có cần chạy nhảy nhiều để vui vẻ không.
- Để ý giác quan: con có khó chịu với tiếng ồn, mùi, chất vải, đám đông không, mệt sau những nơi nào.
- Hỏi người khác từng trông con (ông bà, cô ở nhóm trẻ cũ) xem họ thấy gì, vì trẻ thường khác nhau giữa nhà và ngoài.
- Viết ra hai, ba điểm mạnh của con và hai, ba điều con cần được đỡ. Mang tờ này theo khi đi tư vấn.
- Khi tham quan, nếu được, cho con đi cùng một lần và nhìn con phản ứng với lớp, với cô; phản ứng đầu tiên không quyết định tất cả, nhưng cho thêm thông tin.
Kể cho trường về tính khí của con không phải là "kể xấu" con. Một chương trình hiểu trẻ sẽ dùng thông tin này để đón con tốt hơn, và cách trường đáp lại cũng giúp ba mẹ biết họ có thấy con như một cá nhân hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn lớp năng động để con nhút nhát dạn hơn không?
Ném con vào một môi trường quá sức hiếm khi làm con dạn hơn; nhiều khi nó làm con rút sâu hơn. Trẻ chậm làm quen dạn dần khi có một chỗ an toàn để bắt đầu và được bước ra từng bước. Một lớp có người lớn ổn định và nhịp dễ đoán, nhưng vẫn có nhiều cơ hội tham gia khi con sẵn sàng, thường giúp con dạn hơn một lớp ồn ào ngay từ đầu.
Tính khí có đổi khi con lớn không?
Tính khí khá bền nhưng không cố định. Nhiều trẻ chậm làm quen vẫn giữ nét thận trọng khi lớn, nhưng học được cách bước vào tình huống mới dễ dàng hơn nhờ trải nghiệm và sự hỗ trợ. Điều thay đổi nhiều nhất thường là cách trẻ tự điều chỉnh, và môi trường vừa vặn giúp trẻ học điều đó tốt hơn.
Con hiếu động như vậy có phải là tăng động không?
Mức hoạt động cao là một chiều tính khí bình thường ở trẻ mầm non, và phần lớn trẻ nhiều năng lượng không có rối loạn gì. Chẩn đoán tăng động giảm chú ý cần chuyên gia đánh giá theo tiêu chuẩn rõ ràng, thường không đưa ra sớm. Nếu ba mẹ lo vì con khó khăn kéo dài ở nhiều nơi, nên hỏi bác sĩ nhi khoa thay vì tự kết luận hay để trường kết luận.
Hai anh em tính rất khác nhau có nên học cùng một trường không?
Học cùng trường tiện cho việc đưa đón, nhưng không phải lúc nào cũng hợp cho cả hai. Nếu cùng trường, ba mẹ nên chú ý lớp và cô của từng đứa có hợp với tính mỗi đứa không. Có gia đình chọn hai nơi khác nhau vì hai con cần những nhịp ngày rất khác. Không có câu trả lời chung, chỉ cần cân nhắc thay vì mặc định.
Trường có nên biết trước con nhút nhát hay hay nổi nóng không?
Nên. Thông tin này giúp cô chuẩn bị cách đón con và tránh hiểu nhầm những phản ứng đầu tiên của con. Ba mẹ có thể kể bằng ngôn ngữ mô tả, chẳng hạn "con cần thời gian quan sát trước khi tham gia", thay vì dán nhãn. Cách trường lắng nghe và hỏi thêm cũng là một dấu hiệu tốt về chương trình.
Nên đợi bao lâu để biết lớp có hợp với con không?
Những tuần đầu thường có nhiều xáo trộn với hầu hết trẻ, nhất là trẻ chậm làm quen. Một mốc hợp lý để đánh giá là sau khoảng hai tới ba tháng: con có muốn đi học hơn, có kể về bạn, về cô, ăn ngủ có ổn lại không. Nếu sau thời gian đó con vẫn rất khổ sở mỗi ngày, ba mẹ nên nói chuyện kỹ với cô và cân nhắc lại.