Một chương trình mầm non được làm thật khi tên phương pháp nó dùng hiện ra trong ba thứ ba mẹ kiểm được: cách bày lớp và đồ dùng, cách thời gian trong ngày được chia, và cách cô được đào tạo để làm việc với trẻ. Nếu tên Montessori, Reggio Emilia hay STEAM chỉ xuất hiện trong tài liệu và ở một vài tiết riêng trong tuần, đó thường là cái nhãn gắn thêm vào một chương trình khác, chưa phải phương pháp đang vận hành.
Phần lớn tên các phương pháp giáo dục sớm, như Montessori hay STEAM, được dùng rộng rãi như một cách mô tả, nên trường nào cũng có thể gắn lên chương trình của mình. Điều đó không xấu: nhiều trường chọn học một phần của phương pháp và nói rõ như vậy. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ba mẹ nghĩ mình chọn một phương pháp trọn vẹn mà thực tế con chỉ gặp nó vài giờ mỗi tuần. Bài này đi qua những nhãn hay gặp nhất và dấu hiệu cho thấy mỗi nhãn được làm tới đâu.
Vì sao các nhãn phương pháp dễ bị dùng rộng
Tên phương pháp có sức hút vì nó gói cả một triết lý trong một chữ. Phụ huynh nghe "Montessori" là hình dung kệ gỗ, trẻ tự làm, lớp yên tĩnh; nghe "Reggio" là nghĩ tới những dự án nghệ thuật đẹp; nghe "STEAM" là nghĩ tới khoa học và công nghệ. Cho nên tên phương pháp xuất hiện rất nhiều trong tài liệu tuyển sinh.
Cái khó là mỗi phương pháp đều đòi những điều kiện tốn kém để làm thật: đồ dùng riêng, giáo viên được đào tạo dài, cách tổ chức thời gian khác hẳn lớp truyền thống. Một trường muốn có tên phương pháp mà chưa đủ điều kiện có thể chọn cách mua một bộ giáo cụ, mở một tiết riêng, hoặc trang trí lớp cho giống. Kết quả là cái tên có mặt, nhưng phần cốt lõi của phương pháp thì vắng.
Cũng cần nói công bằng: nhiều chương trình tốt chủ động pha trộn, lấy một phần của Montessori, một phần của Reggio, gắn với chương trình quốc gia. Đó là lựa chọn hợp lý và rất phổ biến. Điều ba mẹ cần là trường nói rõ mình lấy phần nào, áp dụng ở đâu, thay vì để ba mẹ hiểu rằng con học trọn vẹn một phương pháp. Với chương trình nào, kể cả Global Nexus khi nói mượn ý từ Reggio và Montessori, câu hỏi "mượn phần nào, áp dụng lúc nào" đều nên được đặt ra như nhau.
Montessori: điều gì phải có trong lớp
Lớp ghép tuổi và chu kỳ làm việc dài. Trong cách làm mà Maria Montessori phát triển từ ngôi nhà trẻ đầu tiên ở Rome năm 1907, lớp 3 đến 6 tuổi thường ghép ba độ tuổi và có một khoảng làm việc liền mạch dài, thường được nói là khoảng ba tiếng buổi sáng. Trẻ tự chọn việc, làm đi làm lại tới khi thành thạo, trẻ lớn giúp trẻ nhỏ. Nếu buổi sáng bị cắt thành nhiều tiết ngắn, phần cốt lõi này không có.
Giáo cụ có trình tự và được trình bày từng trẻ. Giáo cụ Montessori không phải đồ chơi bày sẵn. Mỗi món có mục đích, được cô trình bày cho từng trẻ hoặc nhóm nhỏ theo một trình tự, rồi trẻ được dùng tự do. Một lớp có kệ đầy giáo cụ mà cô dạy cả lớp cùng một món một lúc thì đang dùng giáo cụ Montessori theo cách khác.
Cô được đào tạo chuyên sâu. Các tổ chức như Hiệp hội Montessori Quốc tế (AMI, do chính Montessori lập năm 1929) và Hiệp hội Montessori Hoa Kỳ (AMS) có các khoá đào tạo giáo viên dài, thường kéo dài cả năm học. Ba mẹ có thể hỏi cô chủ nhiệm được đào tạo ở đâu, bao lâu. Một khoá vài ngày là khởi đầu, chưa phải nền đào tạo của phương pháp.
Trường nói rõ mức độ. Trường làm thật thường tự phân biệt "trường Montessori" với "có góc Montessori" hay "áp dụng giáo cụ Montessori". Cả ba đều có thể tốt, chỉ là chúng khác nhau, và học phí, kỳ vọng cũng nên khác nhau.
Reggio Emilia: điều gì phải có trong lớp
Dự án đi theo câu hỏi của trẻ. Cách làm hình thành ở thành phố Reggio Emilia (Ý) sau Thế chiến thứ hai, với vai trò dẫn dắt của Loris Malaguzzi, xoay quanh những dự án dài theo đuổi điều trẻ thắc mắc. Một dự án có thể kéo dài nhiều tuần, đổi hướng khi trẻ phát hiện điều mới. Lớp chỉ có "chủ đề tháng" do cô định sẵn từ đầu năm thì chưa phải cách làm này.
Có ghi chép quá trình (documentation). Cô ghi lại lời trẻ nói, ảnh các bước trẻ làm, những bản vẽ thử, rồi trưng ra để trẻ, cô và phụ huynh cùng nhìn lại và nghĩ tiếp. Đây là phần cốt lõi, khác với việc dán sản phẩm hoàn chỉnh lên tường. Ba mẹ có thể hỏi xem một tấm ghi chép của dự án gần đây.
Môi trường như người thầy thứ ba. Lớp có ánh sáng tự nhiên, vật liệu mở, không gian để trẻ làm việc nhóm, thường có một xưởng (atelier) với nhiều chất liệu. Nhưng một lớp đẹp chưa đủ: môi trường chỉ có nghĩa khi trẻ được dùng nó để theo đuổi ý tưởng.
Không có chứng nhận "trường Reggio". Chính những người ở Reggio Emilia nhấn mạnh đó không phải một mô hình đóng gói để nhân bản. Vì thế các trường ở nơi khác thường nói "lấy cảm hứng từ Reggio". Trường nói như vậy là trung thực; ba mẹ chỉ cần hỏi cảm hứng ấy hiện ra trong lớp thế nào.
STEAM và song ngữ: hai nhãn khó kiểm nhất
STEAM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật, toán) không phải một phương pháp có người sáng lập và quy chuẩn đào tạo như Montessori, mà là một cách gọi chung cho việc học tích hợp. Vì vậy nó rất dễ được dùng rộng. Ở tuổi mầm non, STEAM thật thường trông giản dị: trẻ thử xem vật nào nổi vật nào chìm, xây cầu bằng khối rồi thử cho xe chạy qua, pha màu và đoán màu mới, đếm hạt khi nấu ăn. Dấu hiệu làm thật là những hoạt động ấy diễn ra thường xuyên trong chương trình chính, bắt đầu từ câu hỏi và trẻ được tự thử. Dấu hiệu chỉ là nhãn là một tiết STEAM mỗi tuần với bộ kít lắp theo hướng dẫn, hay robot bày trong tủ kính mà trẻ ít khi chạm tới.
Song ngữ cũng vậy. Một chương trình song ngữ được làm thật có cách chia hai ngôn ngữ rõ ràng, giữ ổn định, có người lớn nói mỗi ngôn ngữ một cách tự nhiên trong sinh hoạt (lúc ăn, lúc chơi, lúc mặc áo), và có kế hoạch giữ tiếng Việt vững. Chương trình chỉ có vài tiết tiếng Anh mỗi tuần với giáo viên đến dạy rồi về là chương trình có học tiếng Anh, chưa phải song ngữ. Cả hai đều có thể hợp với một gia đình nào đó, miễn là ba mẹ biết mình đang chọn cái gì.
Với hai nhãn này, câu hỏi đơn giản nhất mà hiệu quả là: "Ngoài tiết riêng, STEAM (hay tiếng Anh) xuất hiện ở đâu trong một ngày bình thường của con?" Nếu câu trả lời chỉ có tiết riêng, ba mẹ đã có câu trả lời.
IB, EYFS và chữ "chuẩn quốc tế": nhãn có người cấp và nhãn không ai cấp
Có một khác biệt ba mẹ nên biết: vài nhãn có tổ chức đứng sau cấp phép, còn đa số thì không. Chương trình Tiểu học IB (Primary Years Programme, dành cho trẻ khoảng 3 đến 12 tuổi) của Tổ chức Tú tài Quốc tế chỉ được dạy chính thức ở trường đã qua quy trình công nhận của tổ chức này; trường được công nhận gọi là IB World School và có tên trong danh sách công khai của IB. Một trường nói "theo định hướng IB" mà không có tên trong danh sách ấy là đang mượn ý tưởng, không phải đang dạy chương trình IB.
EYFS (Early Years Foundation Stage) là khung bắt buộc cho các cơ sở mầm non ở Anh, do Bộ Giáo dục Anh ban hành. Một trường ở Việt Nam có thể chọn dựa vào khung này để thiết kế chương trình, nhưng không có "chứng nhận EYFS" tự động nào đi kèm; ba mẹ nên hỏi trường áp dụng phần nào của khung và đánh giá trẻ theo các mục tiêu nào.
Còn cụm "chuẩn quốc tế", "chuẩn Anh", "chuẩn Mỹ" thì gần như không bao giờ có người cấp. Khi gặp, ba mẹ hỏi đơn giản: chuẩn của tổ chức nào, có văn bản công nhận không, phần nào của chương trình được công nhận. Nếu không có tên tổ chức, đó là cách nói tiếp thị, và ba mẹ nên đánh giá chương trình bằng những gì thấy trong lớp thay vì bằng chữ "chuẩn".
Bảng kiểm nhanh: nhãn hay chương trình
Bảng dưới gom các dấu hiệu chung, áp được cho mọi tên phương pháp. Không cần đủ hết cột trái mới là chương trình tốt; bảng chỉ giúp ba mẹ thấy phương pháp đi sâu tới đâu.
| Câu hỏi | Dấu hiệu phương pháp đang vận hành | Dấu hiệu chỉ là nhãn |
|---|---|---|
| Phương pháp có mặt lúc nào? | Trong phần lớn thời gian của ngày | Ở một, hai tiết riêng trong tuần |
| Đồ dùng được dùng ra sao? | Trẻ chạm vào hằng ngày, có trình tự, có cô hướng dẫn | Bày đẹp, ít dùng, hoặc chỉ dùng khi có khách |
| Cô được đào tạo thế nào? | Khoá dài, có người dự giờ góp ý, trường kể được tên chương trình đào tạo | Vài buổi tập huấn, hoặc không rõ |
| Trường nói về giới hạn không? | Nói rõ lấy phần nào, không làm phần nào | Nói như thể có trọn mọi phương pháp cùng lúc |
| Đánh giá trẻ có theo tinh thần phương pháp không? | Quan sát, ghi chép quá trình | Bài kiểm tra, xếp loại, đếm từ |
Một trường liệt kê năm, sáu tên phương pháp cùng lúc không có nghĩa là trường không tốt, nhưng thường có nghĩa là mỗi phương pháp chỉ có mặt một phần. Điều đó hoàn toàn chấp nhận được nếu được nói rõ; ba mẹ chỉ cần biết phần nào là xương sống, phần nào là thêm vào.
Hỏi thế nào để không làm khó nhau
Hỏi về độ "thật" của một phương pháp dễ nghe như chất vấn. Cách nhẹ nhàng hơn là hỏi theo hướng tìm hiểu: "Trường lấy phần nào của Montessori, phần đó con gặp lúc nào trong ngày?", "Một dự án theo hướng Reggio gần đây của lớp bắt đầu từ câu hỏi nào của trẻ?", "Cô chủ nhiệm lớp con được đào tạo về phương pháp này ra sao?". Những câu này để trường có chỗ kể, và một trường làm thật sẽ kể rất say.
Khi đi tham quan, thay vì nhìn lớp có đẹp không, ba mẹ có thể nhìn trẻ đang làm gì: trẻ tự chọn việc hay cả lớp làm cùng một việc, đồ dùng trên kệ có dấu vết dùng hằng ngày không, trên tường là sản phẩm giống hệt nhau hay là ghi chép quá trình khác nhau của từng nhóm. Những chi tiết nhỏ ấy khó dàn dựng hơn một góc trang trí.
Cuối cùng, nên nhớ mục đích không phải tìm một trường "chuẩn nhất" theo một phương pháp. Nhiều gia đình hài lòng với một chương trình pha trộn, nhiều gia đình khác muốn một lớp Montessori đúng nghĩa. Điều quan trọng là tên trên tài liệu khớp với điều con trải qua, để quyết định của gia đình dựa trên sự thật chứ không dựa trên cái nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Trường có giáo cụ Montessori có phải là trường Montessori không?
Chưa chắc. Giáo cụ là một phần, nhưng phương pháp Montessori còn gồm lớp ghép tuổi, khoảng làm việc tự chọn dài, cách cô trình bày từng trẻ và nền đào tạo giáo viên chuyên sâu. Trường có giáo cụ mà tổ chức ngày học theo tiết, cô dạy cả lớp cùng lúc, thì đang dùng giáo cụ Montessori trong một chương trình khác. Điều đó không sai, chỉ cần được nói rõ.
Có tổ chức nào kiểm định trường theo phương pháp Montessori không?
Có những tổ chức Montessori quốc tế đào tạo giáo viên và có chương trình công nhận trường, như AMI và AMS, nhưng không phải trường nào dùng tên Montessori cũng tham gia. Ba mẹ có thể hỏi trường có được tổ chức nào công nhận không và giáo viên được đào tạo ở đâu. Việc kiểm giấy phép hoạt động của trường thì là chuyện khác, nên tra ở cơ quan quản lý giáo dục địa phương.
Chương trình pha trộn nhiều phương pháp có kém hơn chương trình theo một phương pháp không?
Không nhất thiết. Nhiều chương trình pha trộn có chủ đích rõ và được làm kỹ, nhất là khi phải kết hợp với chương trình giáo dục mầm non quốc gia. Điều quyết định là sự nhất quán: các phần được chọn có khớp với nhau trong một ngày của trẻ không, cô có hiểu vì sao làm như vậy không. Pha trộn không có chủ đích mới là điều đáng lo.
Làm sao biết một dự án Reggio là thật hay chỉ là hoạt động trang trí?
Hỏi dự án bắt đầu từ đâu và đã đổi hướng thế nào. Dự án thật thường có điểm bắt đầu từ một câu hỏi hay một phát hiện của trẻ, kéo dài vài tuần, có những lần trẻ thử rồi làm lại, và có ghi chép lời trẻ ở từng bước. Hoạt động trang trí thường xong trong một buổi và mọi sản phẩm trông giống nhau.
Có nên chọn trường theo tên phương pháp không?
Tên phương pháp giúp ba mẹ thu hẹp lựa chọn và biết nên hỏi gì, nhưng không nên là lý do chính. Hai trường cùng tên phương pháp có thể rất khác nhau ở cô giáo, nhịp ngày và cách đối xử với trẻ. Nên dùng tên phương pháp làm điểm bắt đầu, rồi kiểm từng dấu hiệu trong lớp và chọn theo điều con thật sự trải qua.
Một tiết STEAM mỗi tuần có ích gì cho trẻ mầm non không?
Một tiết riêng vẫn có thể vui và gợi tò mò, nhưng tác dụng tới tư duy sẽ hạn chế nếu cả tuần còn lại trẻ không có dịp tự hỏi, tự thử. Ở tuổi này, khám phá khoa học và toán có ích nhất khi gắn với sinh hoạt thường ngày như nấu ăn, chơi nước, xếp khối. Ba mẹ nên hỏi những dịp ấy có trong chương trình chính không.