Hai lớp cùng dùng một chương trình mầm non vẫn có thể cho trẻ hai trải nghiệm rất khác nhau, vì chương trình chỉ là bản thiết kế; điều trẻ thật sự trải qua phụ thuộc vào người cô đứng lớp, số trẻ mỗi người lớn phải lo, độ ổn định của đội ngũ, và việc cô có được ai đó hỗ trợ chuyên môn thường xuyên hay không. Vì thế khi chọn chương trình, ba mẹ nên hỏi không chỉ chương trình gồm những gì, mà còn chương trình được giữ cho đúng ở từng lớp bằng cách nào.
Điều này đặc biệt đáng để ý khi chọn một hệ thống có nhiều cơ sở, hoặc khi trường có nhiều lớp cùng độ tuổi. Tài liệu giới thiệu thường mô tả chương trình như một thứ đồng nhất, nhưng con sẽ học ở một lớp cụ thể với một cô cụ thể. Bài này giải thích vì sao khoảng cách giữa chương trình trên giấy và lớp học thật luôn tồn tại, những yếu tố quyết định khoảng cách ấy, và cách hỏi để biết lớp của con nằm ở đâu.
Chương trình trên giấy và chương trình trong lớp
Trong nghiên cứu giáo dục, khái niệm "độ trung thành khi thực hiện" (implementation fidelity) dùng để chỉ mức độ một chương trình được làm đúng như thiết kế. Khái niệm này ra đời vì các nhà nghiên cứu nhiều lần thấy cùng một chương trình mang lại kết quả rất khác nhau ở những nơi khác nhau, và phần lớn khác biệt đến từ cách nó được thực hiện chứ không từ bản thân chương trình.
Ở mầm non, khoảng cách này còn lớn hơn ở các cấp học khác. Lý do là chương trình mầm non tốt thường không đưa ra kịch bản từng phút, mà đưa ra nguyên tắc và khung hoạt động để cô linh hoạt theo trẻ. Học qua chơi, dự án theo câu hỏi của trẻ, quan sát và dẫn tiếp, tất cả đều đòi cô phải phán đoán liên tục. Một chương trình như vậy chỉ tốt ngang người thực hiện nó.
Một ví dụ dễ hình dung: hai lớp cùng được giao chủ đề nước trong tháng. Ở lớp thứ nhất, cô để ý một bé hỏi vì sao vũng nước ngoài sân biến mất sau buổi trưa, và cả lớp theo câu hỏi ấy suốt hai tuần, đánh dấu vũng nước, thử để chậu nước ở chỗ nắng và chỗ râm. Ở lớp thứ hai, cô làm đúng các hoạt động trong kế hoạch mẫu, mỗi ngày một hoạt động, xong chủ đề thì chuyển. Cả hai lớp đều thực hiện chương trình, nhưng trẻ ở hai lớp học được những điều rất khác nhau về cách đặt câu hỏi.
Điều này không có nghĩa chương trình không quan trọng. Một chương trình rõ ràng cho cô một hướng đi, một ngôn ngữ chung với đồng nghiệp, một bộ công cụ quan sát. Nhưng nó có nghĩa là ba mẹ cần nhìn qua tờ giới thiệu để thấy con người và điều kiện làm việc đằng sau. Một bản thiết kế hay đặt vào tay một cô quá tải, không ai hỗ trợ, sẽ ra một lớp học khác hẳn khi đặt vào tay một cô có thời gian chuẩn bị và có người cùng nhìn lại công việc.
Yếu tố thứ nhất: người cô và cách cô tương tác
Tương tác là phần gắn chặt nhất với sự phát triển của trẻ. Các nghiên cứu quốc tế về chất lượng mầm non thường tách chất lượng cấu trúc (sĩ số, diện tích, bằng cấp) khỏi chất lượng quá trình (cách cô nói chuyện, hỏi, đáp lại trẻ). Kết quả lặp lại qua nhiều nghiên cứu là chất lượng quá trình, nhất là những cuộc trò chuyện qua lại ấm áp và kích thích suy nghĩ, gắn với sự phát triển ngôn ngữ, nhận thức và cảm xúc của trẻ rõ hơn.
Bằng cấp cần nhưng chưa đủ. Cô có bằng sư phạm mầm non là nền tảng bắt buộc. Nhưng hai cô cùng bằng cấp có thể rất khác nhau ở độ kiên nhẫn, khả năng đặt câu hỏi mở, cách đọc tín hiệu của trẻ. Ba mẹ có thể hỏi cô đã làm với nhóm tuổi này bao lâu, được đào tạo thêm gì về phương pháp của trường.
Nhìn cô nói chuyện với một đứa trẻ. Khi đi tham quan, vài phút nhìn cô ngồi ngang tầm một bé, lắng nghe bé nói rồi hỏi tiếp, cho ba mẹ biết nhiều hơn nhiều so với cả buổi nghe giới thiệu. Không cần đánh giá chuyên môn, chỉ cần để ý cô có thật sự nghe trẻ không.
Hỏi ai sẽ là cô của con. Nếu được, hỏi cô chủ nhiệm lớp con dự kiến vào học, và xin gặp cô ấy một lần. Trường có nhiều lớp cùng độ tuổi không phải lúc nào cũng biết trước, nhưng hỏi vẫn có ích.
Yếu tố thứ hai: sĩ số và tỷ lệ người lớn trên trẻ
Một cô giỏi đến đâu cũng chỉ có hai tai và một giọng nói. Số trẻ mỗi người lớn phải lo quyết định cô có bao nhiêu thời gian cho từng cuộc trò chuyện riêng, bao nhiêu thời gian quan sát và ghi chép, và bao nhiêu phần sức lực chỉ để giữ an toàn và trật tự. Điều lệ trường mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định số trẻ tối đa cho từng nhóm tuổi; nhóm càng nhỏ tuổi thì số trẻ tối đa càng ít. Ba mẹ nên hỏi con số thực tế của lớp con, không chỉ con số tối đa theo quy định.
Tỷ lệ cần được hỏi theo thời điểm trong ngày. Một lớp có thể có hai cô và một bảo mẫu vào giữa buổi sáng, nhưng chỉ còn một người vào giờ đón muộn hay giờ một cô đi ăn trưa. Những khoảng thời gian ấy chính là lúc trẻ dễ bị bỏ quên nhất. Câu hỏi đơn giản: "Lúc ít người nhất trong ngày, lớp có mấy người lớn với mấy bé?"
Cũng nên phân biệt người lớn có vai trò giáo dục với người lớn chỉ làm việc chăm sóc. Cả hai đều cần, nhưng một lớp ba người lớn mà chỉ một người được đào tạo về phương pháp thì phần lớn thời gian trẻ ở với người không được giao việc trò chuyện, quan sát. Hỏi rõ vai trò của từng người giúp ba mẹ hình dung thật hơn.
Yếu tố thứ ba: sự ổn định của đội ngũ
Với trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới ba tuổi, một người lớn quen thuộc là điều kiện để trẻ thấy an toàn, và an toàn là điều kiện để trẻ khám phá. Lý thuyết gắn bó của John Bowlby và các nghiên cứu nối tiếp nhấn mạnh vai trò của những người chăm sóc ổn định trong những năm đầu đời. Một lớp đổi cô ba lần trong năm học buộc trẻ phải làm lại từ đầu mỗi lần, và chương trình hay đến đâu cũng khó phát huy trong những tuần trẻ đang chới với.
Sự ổn định còn quan trọng với chính chương trình. Phương pháp dựa vào quan sát và dẫn tiếp đòi cô phải hiểu từng trẻ qua nhiều tháng; cô mới đến chưa có những hiểu biết ấy, và hồ sơ ghi chép của cô cũ chỉ bù được một phần. Một trường có tỷ lệ cô nghỉ việc cao sẽ liên tục phải đào tạo lại, và chương trình thực tế ở lớp sẽ trôi dần về phía những gì dễ làm nhất.
Ba mẹ có thể hỏi: cô chủ nhiệm hiện tại làm ở trường bao lâu, trong năm ngoái lớp có đổi cô giữa năm không, và khi một cô nghỉ thì trường chuyển giao thế nào. Một trường thật thà sẽ không hứa "không bao giờ đổi cô", vì không ai hứa được, nhưng sẽ nói rõ họ làm gì để giữ cô và làm gì khi phải đổi.
Yếu tố thứ tư: ai hỗ trợ cô làm đúng chương trình
Cô không thể tự giữ chương trình đúng một mình. Ở những hệ thống làm tốt, có một lớp người đứng sau lớp học: người phụ trách chuyên môn, người dự giờ, người cùng cô nhìn lại công việc. Ba mẹ có thể hỏi những câu sau để biết lớp ấy có tồn tại không:
- Ai là người phụ trách chuyên môn của trường hoặc của nhóm lớp con học, người đó dành bao nhiêu thời gian ở lớp?
- Cô có được dự giờ và góp ý định kỳ không, bao lâu một lần, ai làm việc đó?
- Các cô có thời gian sinh hoạt chuyên môn cùng nhau không, để bàn về trẻ và về hoạt động?
- Cô mới vào trường được đào tạo về phương pháp thế nào trước khi đứng lớp một mình?
- Với một hệ thống nhiều cơ sở: chương trình được giữ giống nhau giữa các cơ sở bằng cách nào? Có bộ tài liệu chung, đào tạo chung, người đi kiểm tra chung không?
- Khi phụ huynh góp ý về cách làm của cô, ý kiến ấy đi tới đâu và được xử lý ra sao?
Câu trả lời tốt thường có tên vai trò, có nhịp thời gian cụ thể, có ví dụ một lần góp ý đã thay đổi điều gì ở lớp. Câu trả lời như "tất cả giáo viên đều được đào tạo theo triết lý của trường" là lời tự giới thiệu đúng mong muốn của trường, nhưng chưa cho biết việc đào tạo ấy có tiếp diễn khi cô đã đứng lớp hay không. Ở các hệ thống nhiều cơ sở, việc chất lượng giữa các nơi có đều không là câu hỏi thật, và tốt nhất là ba mẹ tự nhìn lớp cụ thể của con thay vì dựa vào lời khẳng định chung.
Cách ba mẹ thu hẹp khoảng cách bằng câu hỏi và quan sát
Vì con sẽ học ở một lớp cụ thể, cách tìm hiểu tốt nhất là đưa câu hỏi về đúng lớp ấy. Thay vì hỏi "chương trình của trường thế nào", hãy hỏi "ở lớp ba tuổi bên này, một buổi sáng tuần trước diễn ra thế nào". Thay vì xem lớp mẫu mà trường hay đưa khách tới, hãy xin xem lớp cùng độ tuổi với con. Một trường tự tin vào sự đồng đều của mình sẽ không ngại.
Nếu đang chọn giữa các cơ sở của cùng một hệ thống, đừng mặc định cơ sở nào cũng như nhau chỉ vì cùng tên chương trình. Mỗi cơ sở có đội ngũ riêng, người quản lý riêng, có khi cả nhịp vận hành riêng. Đi tham quan cơ sở mình định cho con học, nói chuyện với phụ huynh của chính cơ sở ấy, là cách chắc hơn cả.
Sau khi con đã vào học, khoảng cách giữa chương trình và lớp vẫn đáng được theo dõi. Ba mẹ có thể đối chiếu điều con kể, điều cô nhận xét với những gì chương trình hứa. Nếu thấy lệch, nói chuyện với cô trước, rồi với người phụ trách chuyên môn. Những phản hồi như vậy, nói một cách xây dựng, thường giúp chính trường giữ chương trình đúng hơn, và đó cũng là một cách phụ huynh góp phần vào lớp học của con.
Câu hỏi thường gặp
Trường nói mọi cơ sở đều giống nhau thì có tin được không?
Một hệ thống có thể dùng chung chương trình, chung tài liệu và đào tạo chung, và đó là điều tốt. Nhưng mỗi cơ sở vẫn có đội ngũ và người quản lý riêng nên khó giống hệt nhau. Thay vì tin hay không tin, ba mẹ nên hỏi hệ thống giữ chất lượng giữa các nơi bằng cách nào, rồi tự tham quan đúng cơ sở mình định chọn.
Có nên chọn lớp có cô lâu năm hay cô trẻ mới ra trường?
Kinh nghiệm giúp cô bình tĩnh và đọc trẻ nhanh, nhưng cô trẻ được đào tạo bài bản và có người hỗ trợ cũng có thể làm rất tốt. Điều quan trọng hơn số năm là cách cô tương tác với trẻ và việc cô có được hỗ trợ chuyên môn không. Một cô mới mà có người dự giờ, góp ý đều đặn thường tiến bộ nhanh.
Làm sao biết tỷ lệ cô trên trẻ thực tế nếu trường chỉ nói con số trên giấy?
Hỏi theo thời điểm: đầu buổi sáng, giờ ăn trưa, giờ đón muộn, lớp có mấy người lớn. Khi tham quan, đếm nhanh số người lớn và số trẻ trong phòng. Nếu có dịp, đến vào giờ đón buổi chiều để thấy tình hình lúc ít người nhất. Phụ huynh đang có con học cũng thường biết rõ con số này.
Nếu cô của con nghỉ giữa năm thì ba mẹ nên làm gì?
Hỏi trường kế hoạch chuyển giao: ai thay, cô mới có được đọc hồ sơ quan sát và trao đổi với cô cũ không, có thời gian làm quen dần không. Ở nhà, ba mẹ nên báo trước với con một cách đơn giản và kiên nhẫn với những ngày con khó chịu. Phần lớn trẻ thích nghi lại sau vài tuần khi cô mới ổn định.
Phụ huynh góp ý về cách cô dạy có làm ảnh hưởng tới con không?
Góp ý xây dựng, cụ thể và đúng kênh thường không ảnh hưởng xấu, mà còn giúp cô hiểu con hơn. Nên bắt đầu bằng việc hỏi để hiểu lý do cô làm như vậy, rồi mới nêu điều mình lo. Nếu chuyện cần bàn kỹ, xin gặp người phụ trách chuyên môn. Một trường làm tốt sẽ có cách tiếp nhận góp ý mà không để trẻ chịu thiệt.
Chương trình hay mà cô không hợp với con thì nên làm sao?
Trước hết nói chuyện với cô để hiểu nhau hơn, vì nhiều khi chỉ là chưa quen. Nếu sau một thời gian vẫn không ổn, hỏi trường có thể chuyển con sang lớp khác cùng độ tuổi không. Với trẻ mầm non, người cô hằng ngày quan trọng không kém chương trình, nên đây là lý do chính đáng để đề nghị thay đổi.