Để đánh giá một chương trình mầm non, ba mẹ nên nhìn lần lượt năm lớp: chương trình tin vào điều gì về trẻ (triết lý), điều đó biến thành hoạt động gì trong ngày, cô giáo đứng ở vị trí nào khi trẻ chơi và học, trường theo dõi sự tiến bộ của con bằng cách nào, và chương trình nối với gia đình ra sao. Một chương trình tốt là chương trình mà năm lớp này khớp với nhau; một chương trình chỉ có lớp đầu tiên đẹp đẽ còn bốn lớp sau mờ nhạt thì thường chỉ là một bản mô tả.
Phần lớn phụ huynh bắt đầu bằng những câu dễ đo: học phí, quãng đường, sĩ số, có bao nhiêu giờ tiếng Anh. Những câu ấy cần, nhưng chúng không cho biết con sẽ trải qua một ngày như thế nào. Bài này đưa ra một khung để ba mẹ đặt mọi thông tin thu được (tài liệu, buổi tư vấn, buổi tham quan, lời kể của phụ huynh khác) vào đúng chỗ, rồi tự thấy chỗ nào còn trống.
Vì sao cần một khung, không chỉ một danh sách tiêu chí
Khi đi tìm trường, ba mẹ thường gom về rất nhiều mẩu thông tin rời: một tờ giới thiệu nói về "học qua chơi", một buổi tư vấn nhắc tới Montessori, một tấm ảnh lớp học có kệ gỗ, một lời bạn bè kể con ở đó "ngoan hơn". Mỗi mẩu đều có thể đúng, nhưng đặt cạnh nhau chúng không trả lời câu hỏi quan trọng nhất: những điều trường nói có thật sự diễn ra trong lớp hằng ngày không.
Một danh sách tiêu chí kiểu "có sân chơi, có giáo viên nước ngoài, có camera" dễ đánh dấu nhưng không cho biết các thứ ấy liên quan nhau thế nào. Khung năm lớp làm việc khác: nó đi từ niềm tin xuống hành động. Nếu một trường nói tin vào sự tự lập của trẻ, ba mẹ có thể lần xuống lớp thứ hai để xem trẻ có tự lấy đồ, tự dọn bàn không; xuống lớp thứ ba để xem cô có làm hộ hay chờ; xuống lớp thứ tư để xem trường ghi nhận sự tự lập ra sao; và lớp thứ năm để xem trường có gợi ý gia đình làm tương tự ở nhà không.
Khi các lớp khớp, ba mẹ thấy một chương trình có xương sống. Khi chúng lệch, chẳng hạn triết lý nói "theo nhịp của trẻ" mà lịch ngày đổi hoạt động mười lăm phút một lần, thì đó là chỗ đáng hỏi lại. Khung này không thay cho cảm nhận của ba mẹ, nó chỉ giúp cảm nhận có chỗ bám.
Lớp một: triết lý, chương trình tin điều gì về trẻ
Hỏi về hình ảnh đứa trẻ. Mỗi phương pháp mầm non lớn đều bắt đầu từ một hình dung về trẻ. Maria Montessori coi trẻ là người tự xây dựng chính mình khi được đặt trong môi trường chuẩn bị sẵn; Loris Malaguzzi và các trường ở thành phố Reggio Emilia nói về một đứa trẻ giàu tiềm năng, có "một trăm ngôn ngữ". Ba mẹ không cần thuộc tên các nhà giáo dục, chỉ cần hỏi trường: trong mắt chương trình này, một đứa trẻ bốn tuổi là người như thế nào và cần gì nhất.
Nghe xem câu trả lời có cụ thể không. Một câu trả lời có thịt thường gắn với vài lựa chọn rõ: vì tin trẻ học bằng tay nên lớp có nhiều đồ thật; vì tin trẻ cần thời gian dài để say mê nên không cắt giờ chơi. Câu trả lời chỉ gồm tính từ (toàn diện, hiện đại, chuẩn quốc tế) thì chưa phải triết lý mà là lời giới thiệu.
Xem triết lý có chọn bỏ điều gì không. Một triết lý thật luôn có cái nó không làm. Chương trình đặt nặng tự khám phá thì thường không dạy viết chữ theo vở mẫu ở lớp bé; chương trình đặt nặng chuẩn bị học đường thì sẽ có nhiều hoạt động do cô dẫn. Chương trình nào cũng hứa "có tất cả" thì ba mẹ nên hỏi phần nào được ưu tiên khi thời gian trong ngày có hạn.
Lớp hai: hoạt động hằng ngày, triết lý thành việc gì
Lớp thứ hai là nơi niềm tin phải hiện thành việc làm. Cách nhanh nhất để nhìn là xin lịch một ngày của nhóm tuổi con sẽ học và đọc nó như đọc một bản kế hoạch: khoảng chơi tự chọn dài bao lâu, có liền một mạch hay bị cắt khúc, trẻ ra ngoài trời mấy lần, bao nhiêu thời gian cả lớp ngồi nghe cô nói cùng lúc.
Sau lịch là nội dung. Ba mẹ có thể xin trường kể một chủ đề hay một dự án gần đây: bắt đầu từ đâu, trẻ đã làm những gì trong hai, ba tuần, kết thúc ra sao. Câu chuyện của một dự án thật thường có chi tiết lạ mà không ai bịa ra được: trẻ đòi làm lại cái cầu vì xe đồ chơi bị kẹt, cả lớp đi xem cái cây bị đốn ở góc sân rồi đếm vòng gỗ. Câu chuyện chung chung kiểu "trẻ tìm hiểu về nghề nghiệp qua nhiều hoạt động phong phú" thì chưa nói lên nhiều.
Cuối cùng là đồ dùng. Một lớp tin vào học qua trải nghiệm thì có đồ thật, vật liệu mở (khối gỗ, vải, hạt, đất nặn), sách để trong tầm tay trẻ. Một lớp nặng về ngồi học thì nhiều vở bài tập, phiếu tô màu theo mẫu. Không có loại đồ dùng nào sai tuyệt đối, nhưng loại đồ dùng chiếm ưu thế cho biết trẻ dành phần lớn thời gian làm gì.
Lớp ba: cô giáo đứng ở đâu khi trẻ chơi và học
Cùng một hoạt động, vai trò của cô làm ra hai trải nghiệm khác hẳn. Bảng dưới gợi ý cách nhận ra vai trò ấy qua những gì ba mẹ nghe và thấy.
| Vai trò của cô | Ba mẹ thường nghe thấy | Trẻ trải qua điều gì |
|---|---|---|
| Người truyền đạt | "Hôm nay cô dạy các con…", "Các con làm theo cô" | Nghe, làm theo mẫu, có đúng sai rõ ràng |
| Người tổ chức | "Cô chuẩn bị ba góc, các con chọn" | Được chọn trong khuôn khổ cô sắp sẵn |
| Người quan sát và dẫn tiếp | "Con thử cách nào rồi?", "Còn cách khác không?" | Được thử, được hỏi, được chờ |
| Người giữ trật tự | "Ngồi yên nào", "Ai ngoan cô thưởng" | Chủ yếu học cách tuân thủ |
Một ngày tốt thường có cả ba vai đầu tùy lúc: cô dạy một bài hát, cô bày góc chơi, cô ngồi cạnh một nhóm và hỏi thêm. Điều đáng hỏi là tỷ lệ. Ba mẹ có thể hỏi thẳng: trong một buổi sáng, cô dành bao nhiêu thời gian đứng trước cả lớp, bao nhiêu thời gian ngồi với từng nhóm nhỏ. Nghiên cứu về chất lượng mầm non nhiều năm qua thống nhất ở một điểm: chất lượng của những cuộc trò chuyện qua lại giữa cô và trẻ là yếu tố gắn chặt với sự phát triển của trẻ, chặt hơn nhiều so với cơ sở vật chất.
Lớp bốn: trường biết con tiến bộ bằng cách nào
Cách một chương trình đánh giá trẻ cho biết nó thật sự coi trọng điều gì. Nếu trường nói đặt nặng phát triển toàn diện nhưng báo cáo cuối kỳ chỉ có danh sách từ tiếng Anh con thuộc và số chữ cái con viết được, thì phần được đo mới là phần được dạy nhiều nhất.
Ở tuổi mầm non, cách đánh giá phù hợp là quan sát trong lúc trẻ chơi và sinh hoạt, ghi lại bằng ghi chép, ảnh, mẫu sản phẩm của trẻ, rồi đối chiếu với các mốc phát triển. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng hướng việc đánh giá trẻ vào quan sát, trò chuyện và xem sản phẩm của trẻ, không phải bài kiểm tra cho điểm. Ba mẹ có thể xin xem một mẫu hồ sơ theo dõi (đã che tên trẻ) để thấy cô ghi gì, viết dài hay chỉ đánh dấu, có nhận xét về cách trẻ nghĩ hay chỉ về kết quả.
Câu nên hỏi thêm: bao lâu ba mẹ nhận được nhận xét một lần, ai viết, có buổi gặp riêng với cô không, và khi cô thấy con chậm ở một mặt nào đó thì trường làm gì tiếp. Câu trả lời cho câu cuối cho biết đánh giá có dẫn tới hành động hay chỉ để lưu hồ sơ.
Lớp năm: chương trình nối với gia đình thế nào
Trẻ mầm non sống ở hai nơi: lớp và nhà. Một chương trình hiểu điều đó sẽ có cách để hai nơi biết nhau, và cách ấy cũng là một phần của phương pháp chứ không chỉ là dịch vụ chăm sóc khách hàng.
Ba mẹ có thể nhìn vào ba thứ. Thứ nhất, thông tin đi từ lớp về nhà: không chỉ ăn được mấy chén, ngủ mấy tiếng, mà cả con hôm nay mải mê điều gì, đã thử gì, có câu hỏi nào hay. Thứ hai, thông tin đi từ nhà vào lớp: trường có hỏi về thói quen, ngôn ngữ ở nhà, chuyện gia đình mới có em bé hay chuyển nhà không. Thứ ba, gợi ý cho gia đình: trường có nói ba mẹ nên làm gì ở nhà để nối nhịp, hay chỉ giao thêm bài tập về nhà.
Một dấu hiệu tốt là trường mời phụ huynh vào lớp trong những dịp có chủ đích, chẳng hạn một buổi kể chuyện nghề nghiệp, một buổi cùng làm vườn, thay vì chỉ có các buổi biểu diễn cuối năm. Biểu diễn có chỗ của nó, nhưng nếu mọi lần phụ huynh được vào trường đều là xem trẻ trình diễn thì ba mẹ chỉ thấy sản phẩm, không thấy quá trình.
Ghép năm lớp lại thành một nhận định
Sau khi gom đủ thông tin, ba mẹ có thể tự ghép theo các bước dưới. Mục đích không phải chấm điểm trường mà là thấy rõ mình đã biết gì và còn thiếu gì.
- Viết một câu cho mỗi lớp: trường nói gì, và bằng chứng nào cho thấy điều đó diễn ra thật (lịch ngày, câu chuyện dự án, mẫu hồ sơ, điều thấy khi tham quan).
- Đánh dấu lớp nào chỉ có lời nói mà chưa có bằng chứng. Đó là danh sách câu cần hỏi tiếp, không phải lý do loại trường ngay.
- Tìm chỗ lệch giữa các lớp, ví dụ triết lý đề cao tự lập mà bữa ăn cô đút cho cả lớp mẫu giáo lớn. Hỏi trường về chỗ lệch ấy; một trường thật thà sẽ giải thích lý do hoặc nhận đó là chỗ đang cải thiện.
- Đặt nhận định cạnh những gì gia đình mình coi trọng nhất. Một chương trình khớp năm lớp nhưng ưu tiên điều gia đình không cần vẫn có thể không hợp.
- Nếu còn phân vân, xin cho con học thử hoặc dự một buổi, rồi hỏi con kể lại, nhìn con trước và sau buổi đó.
Làm vậy với hai, ba trường, ba mẹ sẽ thấy các trường khác nhau ở đâu thật sự, thay vì so nhau bằng những câu giới thiệu na ná. Khung này áp dụng y như nhau cho mọi trường, kể cả khi ba mẹ đang tìm hiểu chương trình Global Nexus: phần nào nhà trường chưa cho thấy bằng chứng, ba mẹ cứ hỏi thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ưu tiên lớp triết lý hơn các lớp khác không?
Triết lý là điểm xuất phát, nhưng thứ con trải qua mỗi ngày nằm ở lớp hai và lớp ba: hoạt động và vai trò của cô. Một chương trình có triết lý đẹp mà lịch ngày và cách cô làm việc không khớp thì triết lý ấy không chạm tới con. Nên dùng triết lý để biết cần nhìn gì, rồi dành phần lớn sự chú ý cho bằng chứng ở các lớp sau.
Nếu trường không cho xem mẫu hồ sơ theo dõi trẻ thì sao?
Hồ sơ của trẻ là thông tin riêng nên trường có lý khi không đưa bản thật. Ba mẹ có thể xin một bản mẫu đã che tên, hoặc nhờ cô kể cách cô ghi chép một tuần. Nếu trường không có cả bản mẫu lẫn cách kể cụ thể, nhiều khả năng việc theo dõi chưa được làm có hệ thống, và đó là điều nên cân nhắc.
Khung năm lớp có dùng được cho nhóm trẻ gia đình nhỏ không?
Dùng được, chỉ là bằng chứng sẽ ít giấy tờ hơn. Ở nhóm nhỏ, ba mẹ dựa nhiều vào trò chuyện với người trông trẻ và quan sát trực tiếp: một buổi sáng trẻ làm gì, người lớn nói chuyện với trẻ ra sao, có ghi lại gì về từng trẻ không. Năm câu hỏi vẫn giữ nguyên, chỉ đổi cách tìm câu trả lời.
Có cần đi tham quan mới đánh giá được năm lớp không?
Tài liệu và buổi tư vấn cho ba mẹ khá nhiều về lớp một, lớp bốn và lớp năm. Lớp hai và lớp ba, tức hoạt động thật và cách cô làm việc, thì cần nhìn tận mắt hoặc nghe phụ huynh đang có con học kể lại. Vì vậy nên đọc trước, hỏi trước, rồi đi tham quan với danh sách những điều còn thiếu bằng chứng.
Con có cá tính mạnh thì khung này có đổi không?
Khung giữ nguyên, nhưng khi đặt nhận định cạnh nhu cầu gia đình, ba mẹ nên thêm một câu: chương trình này đối xử thế nào với một đứa trẻ như con mình. Trẻ rất hiếu động cần nhiều vận động và ra ngoài trời, trẻ chậm làm quen cần cô ổn định và nhịp ngày dễ đoán. Đó là phần cá nhân hoá mà không khung chung nào làm thay được.
Đánh giá xong rồi có cần xem lại sau khi con đã vào học không?
Nên xem lại sau khoảng một học kỳ. Lúc ấy ba mẹ có bằng chứng từ chính con: con kể gì về lớp, con có muốn đi học không, nhận xét của cô có khớp với điều ba mẹ thấy ở nhà không. Nếu lớp nào trước đó chỉ có lời hứa mà sau một học kỳ vẫn không thấy gì, đó là lúc nói chuyện thẳng với trường.