Một lời xin lỗi có ý nghĩa ở tuổi mầm non gồm ba phần: trẻ nhận ra bạn đang buồn hay đau, trẻ nói được mình đã làm gì, và trẻ làm một việc để bù lại. Câu "con xin lỗi" nói ra vì người lớn bắt chỉ là phần vỏ. Nếu chỉ dạy phần vỏ, trẻ học rằng hai chữ ấy là tấm vé để thoát khỏi rắc rối, rồi nói rất nhanh, không nhìn bạn, và lần sau làm y như cũ.
Bài này tách lời xin lỗi thành các phần trẻ học được, giải thích vì sao đồng cảm phải đi trước câu chữ, đưa ra các bước sửa sai mà nhiều lớp mầm non dùng, và mô tả điều nên mong ở từng lứa tuổi. Cũng có một phần ít được nói tới: dạy trẻ nhận lời xin lỗi của bạn, và người lớn trong lớp xin lỗi trẻ.
Một lời xin lỗi gồm những phần nào
Khi người lớn xin lỗi nhau một cách nghiêm túc, thường có bốn thành phần: thừa nhận mình đã làm gì, thấy được việc đó ảnh hưởng tới người kia ra sao, làm gì đó để sửa, và cho thấy mình sẽ cố không lặp lại. Với trẻ mầm non, phần thứ tư còn quá trừu tượng, vì trẻ chưa lập kế hoạch cho "lần sau" một cách đáng tin. Ba phần đầu thì trẻ học được, từng chút một.
Các nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy trẻ từ khoảng bốn tuổi đã đánh giá người làm sai mà xin lỗi là dễ mến hơn người làm sai mà không xin lỗi, và hiểu rằng lời xin lỗi có tác dụng làm người bị hại bớt buồn. Nghĩa là trẻ không chỉ học thuộc một nghi thức, mà đang hiểu dần chức năng xã hội của nó: hàn gắn một mối quan hệ vừa bị tổn thương.
Vì vậy, mục tiêu của chương trình không phải là trẻ nói được câu xin lỗi chuẩn, mà là trẻ biết làm lành với bạn. Câu chữ là một công cụ trong việc làm lành, đôi khi không cần tới: một em hai tuổi vỗ vai bạn vừa bị mình xô ngã đã đang xin lỗi theo cách của tuổi mình.
Vì sao câu "xin lỗi bạn đi" thường không dạy được gì
Cảnh quen thuộc: hai trẻ giành đồ, một em bị đẩy ngã và khóc, người lớn chạy tới, nói với em kia "xin lỗi bạn đi". Em kia lí nhí "xin lỗi", mắt vẫn nhìn món đồ chơi, rồi chạy đi. Người lớn thấy đã xong việc. Nhưng thực ra, em bị ngã chưa được ai hỏi han, em đẩy chưa hiểu bạn đau thế nào, và cả hai vừa học rằng xin lỗi là thủ tục để người lớn thôi can thiệp.
Có ba vấn đề trong cảnh đó. Thứ nhất, trẻ vừa đẩy bạn thường còn đang giận hoặc sợ bị trách, chưa đủ bình tĩnh để để ý tới bạn. Ép xin lỗi ngay lúc ấy chỉ thêm một lần trẻ làm theo lệnh. Thứ hai, câu xin lỗi không đi kèm việc làm gì cho bạn nên không có gì được sửa. Thứ ba, trẻ học được rằng chỉ cần nói nhanh hai chữ là xong, một mẹo mà có trẻ dùng rất thạo.
Không có nghĩa là không bao giờ nhắc trẻ xin lỗi. Ở trẻ nhỏ, lời nhắc của người lớn là cách để giới thiệu một thói quen xã hội. Điều cần thay đổi là thứ tự: làm dịu trước, giúp trẻ nhìn thấy bạn sau, rồi mới tới lời nói và việc sửa.
Đồng cảm đi trước câu chữ
Trẻ rất nhỏ đã có mầm đồng cảm. Carolyn Zahn-Waxler và các cộng sự, trong những nghiên cứu theo dõi trẻ ở nhà đầu thập niên 1990, ghi nhận nhiều trẻ trong năm thứ hai đã có những hành động an ủi khi người thân giả vờ đau: nhìn chăm chú, vỗ về, mang đồ chơi tới. Mầm ấy cần được người lớn tưới thì mới lớn.
Cách tưới đơn giản nhất là giúp trẻ nhìn và gọi tên. Người lớn ngồi xuống ngang hai trẻ, nói chậm: "Con nhìn mặt bạn xem. Bạn đang khóc. Bạn đau ở tay vì bị ngã." Trẻ mầm non chưa tự đọc giỏi nét mặt người khác khi đang bị cảm xúc của chính mình lấn át; lời mô tả của người lớn làm thay việc đó lúc đầu. Sau nhiều lần, trẻ bắt đầu tự nhìn.
Bước tiếp theo là hỏi người bị hại, chứ không chỉ nói với người gây ra. "Con cần gì để thấy đỡ hơn?" Câu hỏi này dạy cả hai: em bị hại học nói ra nhu cầu, em gây ra học rằng việc sửa là theo cái bạn cần chứ không theo cái mình muốn đưa. Đôi khi bạn cần một cái ôm, đôi khi bạn chỉ cần được để yên, đôi khi bạn muốn lấy lại món đồ chơi. Mỗi câu trả lời là một bài học về việc người khác khác mình.
Các bước sửa sai mà nhiều lớp mầm non dùng
Một quy trình ngắn, lặp lại giống nhau mỗi lần, giúp trẻ biết phải làm gì sau khi lỡ làm bạn đau hay buồn. Quy trình này dựa trên tinh thần của kỷ luật phục hồi: tập trung vào sửa chữa quan hệ hơn là trừng phạt.
- Dừng và giữ an toàn. Người lớn tách hai trẻ nếu cần, chăm em bị đau trước.
- Làm dịu. Cho trẻ gây ra chuyện vài phút thở, ngồi gần cô. Chưa nói chuyện đúng sai lúc trẻ còn kích động.
- Nhìn lại sự việc. Người lớn mô tả ngắn, không phán xét: "Con muốn cái xe, con đẩy bạn, bạn ngã."
- Nhìn thấy bạn. Giúp trẻ để ý nét mặt, giọng của bạn, gọi tên cảm xúc của bạn.
- Hỏi bạn cần gì. Để em bị hại nói hoặc chỉ ra điều giúp mình đỡ hơn.
- Làm việc bù lại. Trả đồ chơi, lấy khăn lạnh cho bạn, xếp lại tháp bị đổ, kèm lời xin lỗi nếu trẻ nói được.
- Tìm cách khác cho lần sau. Với trẻ lớn, hỏi "lần sau muốn cái xe thì con làm gì". Với trẻ nhỏ, người lớn gợi ý một câu để dùng.
Quy trình nghe dài nhưng trong thực tế thường chỉ mất vài phút. Lần đầu có thể lâu, những lần sau trẻ tự đi được vài bước. Điều quan trọng là mọi người lớn trong lớp làm giống nhau, để trẻ không phải đoán xem hôm nay cô nào trực thì mình phải làm gì.
Tập xin lỗi khi chưa có chuyện gì: rối tay, đóng vai và truyện
Lúc vừa xảy ra va chạm là lúc khó học nhất, vì cả hai trẻ đều đang nhiều cảm xúc. Vì vậy, các lớp làm tốt thường cho trẻ tập trước, lúc mọi người còn bình tĩnh. Cô dùng hai con rối tay diễn cảnh một bạn giẫm vào tranh của bạn kia, rồi dừng lại hỏi cả lớp: bạn rối bị giẫm tranh thấy thế nào, bạn rối kia nên làm gì. Trẻ đưa ra ý, cô cho con rối làm theo từng ý để cả lớp xem kết quả.
Sau rối là đóng vai. Từng cặp trẻ thử đóng người làm đổ tháp và người có tháp bị đổ, rồi đổi vai. Việc đổi vai có giá trị riêng: trẻ được đứng ở chỗ của người bị hại, cảm nhận được một chút cái bực khi tháp của mình bị đổ, dù chỉ là giả vờ. Một số lớp còn để trẻ tự nghĩ ra "câu làm lành" của lớp, như "mình xin lỗi, mình giúp bạn xếp lại nhé", rồi dùng nó như câu chung.
Truyện tranh về làm lành cũng giúp nhiều, nhất là những truyện mà nhân vật không xin lỗi ngay, có lúc lúng túng, rồi mới tìm ra cách. Trẻ thấy mình trong đó. Điều quan trọng là những buổi tập này nối về đời thật: khi chuyện thật xảy ra, cô nhắc "nhớ hai bạn rối hôm trước làm gì không". Kỹ năng đã tập lúc bình tĩnh sẽ dễ lấy ra hơn lúc nóng.
Điều nên mong ở từng lứa tuổi
Khả năng xin lỗi lớn lên cùng ngôn ngữ, khả năng kiềm chế và hiểu người khác. Mong đợi vừa sức giúp người lớn không đòi một em hai tuổi xin lỗi như học sinh lớp một.
| Lứa tuổi | Trẻ thường làm được | Người lớn hỗ trợ |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Nhìn bạn khóc, đôi khi vỗ về hay đưa đồ chơi | Làm mẫu cách an ủi, nói thay lời xin lỗi để trẻ nghe |
| 2–3 tuổi | Đưa lại món đồ, ôm bạn, nói theo một câu ngắn | Gọi tên cảm xúc của bạn, gợi ý một việc bù lại cụ thể |
| 3–4 tuổi | Nói "xin lỗi" kèm tên việc mình làm khi được hỏi | Chờ trẻ dịu rồi mới hỏi, cho trẻ chọn cách bù lại |
| 4–5 tuổi | Tự nhận ra bạn buồn, tự đề nghị sửa | Hỏi trẻ nghĩ bạn cảm thấy thế nào, khen việc trẻ tự làm lành |
| 5–6 tuổi | Xin lỗi kèm lời giải thích, nghĩ cách cho lần sau | Giúp trẻ tự giải quyết với bạn, người lớn chỉ đứng gần |
Mỗi trẻ đi theo nhịp riêng, và một trẻ đã làm tốt ở bước nào đó vẫn có ngày thụt lùi khi mệt hay buồn. Bảng này để người lớn biết nên đỡ ở đâu, không phải để xếp trẻ vào khuôn.
Hai mặt ít được dạy: nhận lời xin lỗi, và người lớn xin lỗi trẻ
Người lớn hay dạy trẻ xin lỗi mà quên dạy trẻ nhận lời xin lỗi. Khi bạn đã xin lỗi, em bị hại không bắt buộc phải nói "không sao", vì có khi vẫn còn đau, vẫn còn giận. Một lớp học tử tế dạy trẻ những câu như "mình vẫn còn buồn, nhưng cảm ơn bạn" hoặc chỉ gật đầu. Ép trẻ tha thứ ngay cũng là dạy trẻ che giấu cảm xúc thật, ngược với mọi điều bàn ở trên.
Mặt thứ hai là người lớn xin lỗi trẻ. Giáo viên cũng nhầm: trách nhầm một em, quên lời hứa, lớn tiếng khi mệt. Khi cô ngồi xuống nói "cô xin lỗi, cô đã nghĩ con làm đổ nhưng không phải, cô đã sai", trẻ được thấy một lời xin lỗi đầy đủ từ người mình quý và tin. Không có bài giảng nào làm mẫu tốt hơn. Trẻ cũng học được rằng người lớn sai vẫn được tôn trọng, nên sai và nhận không phải chuyện mất mặt.
Ba mẹ có thể hỏi giáo viên những tình huống như vậy được xử lý thế nào ở lớp. Một chương trình xây nhân cách qua sinh hoạt thường có câu trả lời cụ thể, vì đây là những tình huống xảy ra gần như hằng tuần. Câu trả lời kiểu "ở lớp các con ngoan lắm, không có chuyện đó" nghe dễ chịu nhưng ít thông tin: ở đâu có trẻ chơi cùng nhau là ở đó có va chạm, và điều đáng hỏi là va chạm được biến thành bài học ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu xin lỗi dù đã làm bạn đau thì làm sao?
Trước hết chăm bạn bị đau và cho con dịu lại. Trẻ đang giận hay xấu hổ thường không chịu nói. Thay vì ép câu chữ, người lớn mời con làm một việc bù lại như mang khăn cho bạn. Lời xin lỗi có thể đến sau, khi con đã nhìn thấy bạn buồn thật.
Con nói xin lỗi rất nhanh rồi làm lại y như cũ, phải làm sao?
Đó là dấu hiệu con đã học được câu chữ nhưng chưa học phần sửa sai. Người lớn nên chuyển trọng tâm sang việc bù lại và cách làm khác cho lần sau, ví dụ hỏi con muốn đồ chơi thì nói câu gì, thay vì chỉ chờ nghe hai chữ xin lỗi.
Trẻ hai tuổi có cần dạy xin lỗi chưa?
Ở tuổi này nên dạy phần đồng cảm và việc bù lại hơn là câu chữ. Người lớn làm mẫu bằng cách nói thay lời xin lỗi, giúp trẻ đưa lại đồ chơi hay vỗ về bạn. Khi ngôn ngữ phát triển, câu xin lỗi sẽ đến tự nhiên hơn từ những gì trẻ đã quen làm.
Có nên bắt trẻ bị hại nói "không sao" khi bạn xin lỗi không?
Không nên. Trẻ có quyền còn buồn hay còn giận một lúc. Người lớn có thể dạy trẻ cảm ơn bạn đã xin lỗi, hoặc chỉ gật đầu, mà không phải nói điều mình không cảm thấy. Ép tha thứ ngay là dạy trẻ giấu cảm xúc thật.
Giáo viên xin lỗi trẻ có làm mất uy tín của cô không?
Thường ngược lại. Khi người lớn nhận sai và sửa, trẻ thấy một hình mẫu đầy đủ của việc xin lỗi và tin người lớn hơn. Uy tín của giáo viên mầm non đến từ sự công bằng và nhất quán, không đến từ việc không bao giờ sai.