Lịch hoạt động một ngày là tài liệu cho ba mẹ biết nhiều nhất về phương pháp thật của một chương trình mầm non. Đọc nó, hãy nhìn năm thứ: khoảng chơi tự chọn dài bao lâu và có liền mạch không, trẻ phải chuyển hoạt động bao nhiêu lần, tổng thời gian cả lớp ngồi nghe cô nói cùng lúc, số lần và thời lượng ra ngoài trời, và bữa ăn, giấc ngủ được coi là giờ học hay chỉ là giờ nghỉ. Năm con số ấy thường nói thật hơn mọi tính từ trong tờ giới thiệu.
Phần lớn trường đều có lịch một ngày cho từng nhóm tuổi, nhiều nơi dán ở cửa lớp. Ba mẹ chỉ cần xin bản của nhóm tuổi con sẽ học. Bài này hướng dẫn cách đọc từng phần của lịch, đưa ra một lịch ví dụ giả định có chú thích, và những điều lịch không nói được mà ba mẹ cần hỏi thêm.
Vì sao lịch một ngày đáng tin hơn lời giới thiệu
Lời giới thiệu được viết một lần và có thể viết thế nào cũng được. Lịch một ngày thì phải chạy được thật, mỗi ngày, với hai mươi đứa trẻ thật. Muốn ghi "chơi tự chọn chín mươi phút", trường phải có đủ góc chơi, đủ vật liệu và cô biết làm gì trong chín mươi phút ấy. Muốn ghi "ra ngoài trời hai lần", trường phải có sân và sắp xếp được người trông. Vì vậy lịch là nơi triết lý buộc phải đối mặt với điều kiện thật.
Lịch cũng cho thấy những ưu tiên mà trường có khi không nói ra. Thời gian trong ngày có hạn; thêm một tiết tiếng Anh riêng nghĩa là bớt một khoảng chơi, thêm một tiết năng khiếu nghĩa là thêm một lần chuyển việc. Khi đọc lịch, ba mẹ thấy được trường đã chọn đánh đổi những gì.
Tất nhiên, lịch trên giấy và ngày thật không khớp hoàn toàn. Có ngày mưa không ra sân được, có ngày lớp có sự kiện. Nhưng nếu lịch trên giấy đã cắt vụn, thì ngày thật hiếm khi liền mạch hơn. Ngược lại, một lịch trên giấy có khoảng chơi dài là điều kiện cần, và ba mẹ có thể kiểm thêm khi tham quan xem nó có được giữ không.
Năm điều cần nhìn khi đọc lịch
Khoảng chơi tự chọn dài nhất. Tìm khoảng thời gian liền mạch dài nhất trong ngày mà trẻ được tự chọn hoạt động ở các góc. Trẻ cần thời gian để bắt đầu, đắm vào và phát triển một trò chơi; một khoảng quá ngắn chỉ đủ để trẻ lấy đồ ra rồi phải cất. Các phương pháp như Montessori hay HighScope đều dành cho khoảng này một vị trí trung tâm và kéo dài trong ngày.
Số lần chuyển hoạt động. Đếm số lần cả lớp phải dừng việc này để sang việc khác, kể cả rửa tay, xếp hàng, đi vệ sinh. Mỗi lần chuyển đều tốn thời gian và là lúc trẻ dễ chờ đợi, dễ xung đột. Lịch có quá nhiều khung nhỏ mười lăm, hai mươi phút thường có nghĩa là trẻ dành một phần đáng kể của ngày để chờ.
Tổng thời gian cả lớp cùng nghe cô. Cộng các khung hoạt động chung cả lớp do cô dẫn: vòng tròn buổi sáng, tiết học chung, tiết năng khiếu cả lớp. Những khung này có giá trị, nhưng trẻ mầm non chỉ chú ý được trong thời gian ngắn khi ngồi nghe; nếu chúng chiếm phần lớn buổi sáng, chương trình đang nặng về truyền đạt.
Thời gian ngoài trời. Đếm số lần và thời lượng ra sân. Ngoài trời không chỉ là giờ xả năng lượng: đó là nơi trẻ vận động lớn, khám phá thiên nhiên, chơi với bạn theo cách khác trong phòng. Hỏi thêm ngày nắng gắt hay mưa thì trường thay thế bằng gì.
Bữa ăn và giấc ngủ được ghi thế nào. Nếu lịch chỉ ghi "ăn trưa" và "ngủ trưa", không có gì để đọc. Nhưng nếu trường mô tả trẻ tự lấy thức ăn, tự dọn chỗ, trò chuyện trong bữa, thì bữa ăn đang được dùng như một giờ học về tự lập và ngôn ngữ. Đó là dấu hiệu chương trình nghĩ về cả ngày, không chỉ những khung có chữ "học".
Một lịch ví dụ giả định cho lớp bốn tuổi, có chú thích
Bảng dưới là lịch ví dụ giả định, không phải lịch của trường nào. Cột phải là cách đọc từng khung theo năm điều ở trên.
| Khung giờ | Hoạt động | Đọc thế nào |
|---|---|---|
| Đầu buổi sáng | Đón trẻ, trẻ tự cất đồ, chơi nhẹ ở góc sách và góc ghép hình | Đón trẻ dần, không bắt ngồi chờ cả lớp đủ mới bắt đầu |
| Tiếp theo | Vòng tròn buổi sáng khoảng mười lăm phút: chào nhau, nói về ngày hôm nay | Khung chung ngắn, hợp sức chú ý của trẻ bốn tuổi |
| Giữa buổi sáng | Chơi tự chọn ở các góc khoảng một tiếng rưỡi, xen nhóm nhỏ với cô | Khoảng liền mạch dài nhất trong ngày, cô làm việc với nhóm nhỏ |
| Sau đó | Dọn dẹp, chia sẻ ngắn: vài bạn kể mình đã làm gì | Gần với bước "nhìn lại" trong cách làm của HighScope |
| Cuối buổi sáng | Ra sân khoảng một tiếng | Ngoài trời đủ dài, có cả vận động lớn và khám phá |
| Trưa | Trẻ tự lấy cơm, ăn theo nhóm cùng cô, tự dọn khay; ngủ trưa | Bữa ăn được dùng như giờ học tự lập |
| Chiều | Hoạt động nhẹ, nghệ thuật hoặc âm nhạc, ra sân lần hai, đón về | Có thêm lần ngoài trời, nhịp chiều chậm hơn |
Đọc lịch này, ba mẹ thấy khoảng chơi tự chọn dài, ít lần chuyển việc, hoạt động chung cả lớp ngắn, ngoài trời hai lần. Đó là dáng của một chương trình đặt nặng học qua chơi. Một lịch khác, với sáu, bảy tiết hai mươi phút nối nhau suốt buổi sáng, chỉ có một lần ra sân ngắn, sẽ cho thấy một chương trình nặng về tiết học. Không lịch nào tuyệt đối đúng, nhưng ba mẹ đọc ra được chương trình đang chọn điều gì.
Lịch thay đổi theo độ tuổi ra sao
Một lịch tốt cho trẻ năm tuổi không phải là lịch tốt cho trẻ một tuổi, nên ba mẹ cần xin đúng lịch của nhóm tuổi con. Ở nhóm dưới hai tuổi, lịch thường linh hoạt hơn nhiều: trẻ ăn ngủ theo nhịp riêng nhiều hơn là theo giờ chung, các khung hoạt động ngắn và lặp lại, phần lớn việc học diễn ra trong lúc chăm sóc như thay đồ, cho ăn, chơi trên sàn. Một lịch nhà trẻ được chia thành nhiều tiết học có tên môn là điều đáng hỏi lại.
Lên mẫu giáo, nhịp chung rõ hơn và khoảng chơi tự chọn dài dần ra theo khả năng tập trung của trẻ. Ở lớp lớn nhất trước khi vào tiểu học, có thể có thêm những khung hoạt động nhóm có chủ đích hơn, nhưng một chương trình học qua chơi vẫn giữ khoảng chơi dài làm xương sống thay vì biến buổi sáng thành các tiết như lớp 1.
Khi so sánh hai chương trình, ba mẹ nên so lịch cùng nhóm tuổi. So lịch nhà trẻ của trường này với lịch mẫu giáo của trường kia sẽ cho kết luận sai. Nếu con sắp chuyển từ nhóm này lên nhóm khác trong năm, nên xin cả hai lịch để biết con sẽ đi qua thay đổi nào.
Những điều lịch không nói được và cần hỏi thêm
Lịch là bản khung, nên có những điều nó không thể hiện. Vài câu nên hỏi khi cầm lịch trong tay:
- Khoảng chơi tự chọn có bị cắt bởi các tiết năng khiếu hay tiết tiếng Anh riêng vào một số ngày trong tuần không? Lịch dán ở cửa có phải là lịch mọi ngày không?
- Trong lúc chơi tự chọn, cô làm gì: ngồi với nhóm nhỏ, đi quan sát, hay chuẩn bị việc khác?
- Lịch có được giữ khi lớp có sự kiện, khi tập văn nghệ cho ngày lễ không? Mùa biểu diễn lớp tập bao nhiêu buổi?
- Trẻ không muốn ngủ trưa thì làm gì? Trẻ đói trước giờ ăn thì sao?
- Ngày mưa hay nắng gắt, thời gian ngoài trời được thay bằng gì?
- Có trẻ nào được đón sớm hay đón muộn thường xuyên không, và nhịp của lớp lúc ấy thay đổi ra sao?
Câu hỏi về mùa biểu diễn đáng để ý: ở nhiều nơi, những tuần trước các dịp lễ, khoảng chơi tự chọn bị thay bằng giờ tập múa hát, có khi kéo dài vài tuần. Không có gì sai khi trẻ biểu diễn, nhưng ba mẹ nên biết điều đó diễn ra bao lâu mỗi năm để hình dung đầy đủ.
Dấu hiệu lịch viết để trình bày, không phải để chạy
Có những lịch được soạn chủ yếu để đưa vào tài liệu tuyển sinh, và chúng có vài dấu hiệu dễ nhận. Dấu hiệu đầu tiên là lịch quá đầy: mỗi khung đều có tên một hoạt động hấp dẫn, không có khung nào cho đón trẻ, rửa tay, dọn dẹp, chuyển chỗ. Một ngày thật với trẻ nhỏ luôn có những khoảng ấy, và một lịch không tính tới chúng thì hoặc chưa được thử, hoặc khi chạy thật sẽ phải cắt bớt hoạt động mà phụ huynh không biết.
Dấu hiệu thứ hai là lịch giống hệt nhau cho mọi nhóm tuổi, chỉ đổi tên lớp. Trẻ hai tuổi và trẻ năm tuổi cần thời lượng hoạt động chung, giờ ngủ, nhịp ăn khác nhau; một trường thật sự vận hành theo lịch sẽ có lịch riêng cho từng nhóm. Dấu hiệu thứ ba là lịch không có chỗ cho trẻ tự chọn: mọi khung đều do cô quyết định trẻ làm gì. Điều đó có thể là lựa chọn có chủ đích của một chương trình nặng về dạy trực tiếp, nhưng nếu tài liệu cùng lúc nói về "học qua chơi" và "lấy trẻ làm trung tâm" thì đó là chỗ lệch nên hỏi.
Cách kiểm nhanh nhất là so lịch trong tài liệu với lịch dán ở cửa lớp khi đi tham quan, và hỏi cô đang đứng lớp xem hôm nay lớp có chạy theo lịch ấy không. Cô thường trả lời thật hơn tờ giấy.
Đọc lịch trong mười phút
Khi có lịch của hai, ba chương trình, ba mẹ có thể đọc nhanh theo các bước sau và ghi kết quả cạnh nhau:
- Tô màu khoảng chơi tự chọn dài nhất, ghi thời lượng.
- Đếm số lần chuyển hoạt động cả lớp trong ngày.
- Cộng tổng thời gian hoạt động chung cả lớp do cô dẫn.
- Ghi số lần và tổng thời lượng ra ngoài trời.
- Đánh dấu khung nào là tiết riêng thu phí thêm hoặc có người dạy khác đến.
- Hình dung con mình đi qua từng khung: chỗ nào con sẽ vui, chỗ nào con sẽ phải chờ hay khó ngồi yên.
Mười phút như vậy thường đủ để ba mẹ thấy hai chương trình khác nhau ở đâu một cách cụ thể, và có danh sách câu hỏi để mang đi tham quan. Cách đọc này áp dụng cho mọi chương trình, kể cả chương trình Global Nexus; nếu lịch của nhóm tuổi con chưa có trong tài liệu, ba mẹ cứ xin nhà trường một bản.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng chơi tự chọn bao lâu là đủ cho trẻ mẫu giáo?
Không có con số chuẩn cho mọi lớp, nhưng nhiều chương trình theo hướng học qua chơi dành cho trẻ mẫu giáo một khoảng liền mạch từ khoảng một tiếng trở lên mỗi buổi sáng, có nơi lâu hơn. Điều quan trọng hơn con số là khoảng ấy không bị cắt vụn, và cô làm việc với trẻ trong lúc đó chứ không chỉ đứng trông.
Lịch có nhiều tiết tiếng Anh riêng có phải là xấu không?
Không hẳn, nhưng mỗi tiết riêng là một lần chuyển việc và thường bớt đi một phần thời gian chơi. Nếu tiếng Anh được dạy chủ yếu qua tiết riêng, chương trình thiên về học tiếng Anh như một môn hơn là song ngữ trong sinh hoạt. Ba mẹ nên cân nhắc điều này theo mong muốn của gia đình về ngôn ngữ.
Lịch ở cửa lớp và lịch trong tài liệu khác nhau thì tin cái nào?
Lịch ở cửa lớp thường gần với thực tế hơn vì cô dùng nó hằng ngày. Nếu khác với tài liệu, hãy hỏi trường lý do: có thể tài liệu cũ, có thể lớp đó có điều chỉnh riêng. Một câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt, còn sự lúng túng thì gợi ý rằng tài liệu được viết tách khỏi lớp học thật.
Trẻ ở lớp nhà trẻ có cần một lịch cố định không?
Trẻ nhỏ cần nhịp quen thuộc để thấy an toàn, nhưng nhịp ấy nên linh hoạt theo nhu cầu ăn ngủ của từng bé hơn là theo giờ chung cứng nhắc. Một lịch nhà trẻ tốt thường có khung lớn lặp lại mỗi ngày và cho phép từng bé ngủ, ăn lệch đôi chút. Lịch chia nhiều tiết có tên môn cho trẻ dưới hai tuổi là điều nên hỏi lại.
Có nên xin xem lịch của cả tuần không?
Nên, vì lịch một ngày có thể không cho thấy các tiết đặc biệt chỉ có vào vài ngày, như tiết năng khiếu, ngày đi dã ngoại, buổi học với giáo viên khác. Lịch tuần cho biết những thứ ấy chiếm bao nhiêu và khoảng chơi tự chọn có bị cắt vào những ngày nào. Xem cả hai giúp hình dung đầy đủ hơn.
Đọc lịch có thay được việc đi tham quan không?
Không. Lịch cho biết khung, còn tham quan cho biết cách khung ấy được lấp đầy: cô nói chuyện với trẻ thế nào, trẻ có thật sự được tự chọn không. Đọc lịch trước giúp buổi tham quan có trọng tâm hơn, vì ba mẹ đã biết mình cần kiểm những gì và nên đến vào khung giờ nào để thấy rõ nhất.