Giáo dục cảm xúc ở tuổi mầm non gồm ba việc nối nhau: giúp trẻ gọi tên điều mình đang cảm thấy, chấp nhận mọi cảm xúc nhưng đặt giới hạn cho hành động, và dạy trẻ vài cách cụ thể để tự làm dịu. Khi được làm đều đặn, ba việc này giúp trẻ dần chuyển từ khóc, đánh, ném đồ sang nói ra, tìm người giúp, hoặc ra một góc thở. Đó cũng là nền cho gần như mọi kỹ năng sống khác: trẻ đang ngập trong cơn giận thì không chờ, không xin lỗi, không hợp tác được.
Cảm xúc là một trong sáu trục mà chương trình Global Nexus mô tả. Bài này giải thích cơ chế của việc gọi tên cảm xúc, mô hình huấn luyện cảm xúc năm bước của nhà tâm lý học John Gottman, cách một lớp mầm non tổ chức góc làm dịu thay cho phạt ngồi một chỗ, và khi nào cảm xúc của trẻ cần người có chuyên môn xem xét.
Vì sao cảm xúc là nền của nhân cách
Người lớn hay nghĩ về nhân cách qua những phẩm chất như trung thực, tử tế, chăm chỉ. Nhưng nhìn kỹ một tình huống thất bại về nhân cách ở trẻ nhỏ, đằng sau thường là một cảm xúc không được điều khiển: giật đồ vì quá muốn, đánh bạn vì quá giận, chối vì quá sợ. Trẻ biết mình nên làm gì, nhưng cảm xúc đến nhanh hơn hiểu biết.
Tổ chức CASEL đặt tự nhận thức và tự quản lý làm hai năng lực đầu tiên trong năm năng lực của học tập cảm xúc xã hội, trước kỹ năng quan hệ và ra quyết định. Thứ tự ấy có lý: muốn đối xử tốt với người khác, trẻ cần trước hết nhận ra mình đang cảm thấy gì và có cách để không bị cảm xúc cuốn đi.
Ở tuổi mầm non, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc còn non vì những vùng não liên quan, đặc biệt vỏ não trước trán, đang phát triển. Trẻ cần người lớn làm "bộ điều chỉnh bên ngoài" một thời gian: ở bên cạnh, giữ bình tĩnh, giúp trẻ dịu lại. Các nhà nghiên cứu gọi giai đoạn này là đồng điều chỉnh. Dần dần, những gì người lớn làm cùng trẻ được trẻ mang vào trong và tự làm.
Điều này giải thích vì sao lời dặn "con phải biết kiềm chế" không có tác dụng với một em ba tuổi đang giận. Trẻ không thiếu lời dặn, trẻ thiếu một người lớn bình tĩnh ở bên trong lúc đó. Chương trình đặt cảm xúc làm một trục riêng là chương trình chấp nhận rằng giáo viên phải dành thời gian cho những lúc như vậy, coi đó là giờ học chứ không phải giờ gián đoạn.
Gọi tên cảm xúc làm cảm xúc dịu đi
Năm 2007, nhóm của Matthew Lieberman ở Đại học California Los Angeles công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu chụp não người trưởng thành khi xem ảnh khuôn mặt mang cảm xúc mạnh. Khi người tham gia gọi tên cảm xúc trên khuôn mặt, như "giận" hay "sợ", hoạt động ở hạch hạnh nhân, vùng phản ứng với đe doạ, giảm xuống so với khi chỉ nhìn. Hiện tượng này được gọi là gắn nhãn cảm xúc. Nghiên cứu làm trên người lớn, nhưng nó khớp với kinh nghiệm của nhiều người làm việc với trẻ: khi được giúp nói ra mình đang giận, trẻ thường dịu nhanh hơn.
Muốn gọi tên được, trẻ phải có từ. Trẻ hai tuổi thường chỉ có "vui" và "buồn", đôi khi "sợ". Đến năm tuổi, trẻ được nghe nhiều có thể dùng "bực", "thất vọng", "ngại", "ghen", "hồi hộp". Vốn từ cảm xúc lớn lên chủ yếu nhờ người lớn dùng những từ đó trong lúc chuyện xảy ra: "Con thất vọng vì trời mưa không ra sân được."
Một lưu ý: người lớn đoán cảm xúc của trẻ có thể sai. Nên nói như một câu hỏi hay một phỏng đoán, "hình như con đang bực vì tháp đổ", để trẻ sửa lại nếu không phải. Trẻ nói "không, con buồn vì bạn không chơi với con" là trẻ vừa tự gọi tên được.
Năm bước huấn luyện cảm xúc của John Gottman
Trong cuốn sách năm 1997 về nuôi dạy trẻ có trí tuệ cảm xúc, John Gottman mô tả cách mà những phụ huynh ông gọi là "người huấn luyện cảm xúc" đáp lại cảm xúc của con. Mô hình này được dùng rộng rãi cả trong lớp học:
- Nhận ra cảm xúc của trẻ, kể cả khi nó nhỏ, trước khi nó bùng lên thành cơn khóc lớn.
- Coi cảm xúc là dịp để gần gũi và dạy, không phải phiền phức cần dập tắt cho nhanh.
- Lắng nghe và công nhận: "Cô hiểu, con rất muốn chơi tiếp."
- Giúp trẻ gọi tên cảm xúc bằng từ trẻ hiểu.
- Đặt giới hạn trong khi cùng trẻ tìm cách giải quyết: "Con giận được, nhưng không được đánh bạn. Mình làm gì được bây giờ?"
Theo mô tả của Gottman, trẻ được người lớn đáp lại theo cách này có xu hướng điều chỉnh cảm xúc tốt hơn và hoà hợp với bạn hơn. Điều cần nhấn mạnh: bước năm không bị bỏ qua. Huấn luyện cảm xúc không có nghĩa là chiều mọi đòi hỏi. Cảm xúc được chấp nhận, hành vi vẫn có giới hạn.
Mọi cảm xúc đều được, không phải mọi hành động đều được
Một hiểu lầm hay gặp về giáo dục cảm xúc là người lớn phải nhường trẻ để trẻ không buồn. Thật ra ngược lại. Chương trình tốt giữ giới hạn rất rõ, nhưng đặt giới hạn ở hành động chứ không ở cảm xúc. Trẻ được giận, không được đánh. Trẻ được buồn vì phải dừng chơi, vẫn phải dừng. Trẻ được ghen với em bé mới, không được làm em đau.
Câu "nín đi", "có gì đâu mà khóc", "con trai không được khóc" gửi đi một thông điệp khác: cảm xúc này là sai. Trẻ không ngừng cảm thấy, chỉ học cách giấu đi, và mất cơ hội học cách điều khiển. Câu "con buồn vì phải về, mai mình lại tới" thì vừa công nhận cảm xúc vừa giữ nguyên việc phải về.
Giữ giới hạn mà vẫn ấm áp đòi hỏi người lớn bình tĩnh. Trẻ đang gào khóc, người lớn cũng gắt lên thì cả hai cùng mất điều khiển. Vì vậy, các chương trình coi trọng cảm xúc thường đào tạo giáo viên cả cách tự điều chỉnh của chính mình: hít thở, hạ giọng, ngồi xuống ngang tầm trẻ. Người lớn bình tĩnh là bài học về cảm xúc rõ nhất mà trẻ được xem.
Góc làm dịu và phạt ngồi một chỗ: khác nhau ở đâu
Nhiều lớp mầm non có một góc yên tĩnh với gối mềm, vài món đồ ôm, đôi khi tranh vẽ các khuôn mặt cảm xúc. Nhìn bề ngoài có vẻ giống chỗ phạt ngồi một mình, nhưng hai cách vận hành theo hai logic khác nhau:
| Khía cạnh | Góc làm dịu | Phạt ngồi một chỗ |
|---|---|---|
| Mục đích | Giúp trẻ dịu lại để quay về hoạt động | Tách trẻ ra như một hậu quả của hành vi sai |
| Ai quyết định đến đó | Trẻ được mời hoặc tự chọn đến | Người lớn chỉ định |
| Người lớn ở đâu | Thường ở gần, sẵn sàng giúp nếu trẻ cần | Thường để trẻ một mình |
| Trẻ làm gì ở đó | Ôm gối, thở chậm, nhìn tranh, ngồi yên | Ngồi im chờ hết giờ |
| Thông điệp trẻ nhận | Cảm xúc mạnh là chuyện bình thường, có cách xử lý | Mình bị loại ra vì đã cư xử sai |
| Khi nào kết thúc | Khi trẻ thấy sẵn sàng, cô hỏi han rồi cùng quay lại | Khi hết thời gian người lớn đặt |
Góc làm dịu chỉ hiệu quả nếu được giới thiệu lúc trẻ còn bình tĩnh: cô dẫn cả lớp đến xem, thử thở chậm, kể cho trẻ biết khi nào có thể dùng. Nếu lần đầu trẻ biết tới góc ấy là lúc bị đưa vào vì đánh bạn, nó sẽ nhanh chóng mang nghĩa một chỗ phạt.
Khi xem lớp, ba mẹ có thể hỏi cô góc yên tĩnh ấy được dùng thế nào, ai đưa trẻ tới đó và người lớn làm gì trong lúc trẻ ngồi ở đó. Cùng một góc phòng có gối mềm, cách dùng mới quyết định nó là chỗ học điều khiển cảm xúc hay một hình phạt được trang trí cho đẹp.
Cảm xúc trong nhịp một ngày ở lớp
Giáo dục cảm xúc không chỉ xảy ra khi có trẻ khóc. Các lớp làm bài bản cài nó vào nhiều khoảnh khắc bình thường:
- Đón buổi sáng: trẻ chỉ vào một khuôn mặt vẽ tay cho biết hôm nay mình thấy thế nào. Cô ghi nhận, không cần hỏi sâu trước lớp.
- Vòng tròn: bàn về một cảm xúc qua truyện hoặc qua một chuyện của lớp, như cảm giác khi bạn chuyển trường.
- Kỹ thuật con rùa: trẻ được dạy khi giận thì dừng lại, thu mình như rùa rụt vào mai, hít thở ba lần, rồi mới nghĩ cách. Kỹ thuật này có từ những năm 1970 và được nhiều chương trình học tập cảm xúc xã hội dùng lại.
- Sau giờ chơi: hỏi han ngắn khi có va chạm, gọi tên cảm xúc của các bên.
- Trước giờ về: một câu nhìn lại, "hôm nay có lúc nào con thấy vui, có lúc nào con thấy khó không".
Những khoảnh khắc nhỏ này lặp lại mỗi ngày làm cho cảm xúc trở thành chuyện bình thường để nói tới. Trẻ được nói về cảm xúc lúc bình tĩnh sẽ dễ nói về nó lúc khó hơn.
Khi nào cảm xúc của trẻ cần người có chuyên môn
Cơn giận, nỗi buồn, nỗi sợ ở tuổi mầm non phần lớn là bình thường và giảm dần khi trẻ lớn, có thêm từ và thêm cách làm dịu. Tuy vậy, có những tình huống ba mẹ nên tìm lời khuyên của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em, thay vì chỉ trông vào lớp học.
Một số dấu hiệu đáng hỏi: cơn giận rất dữ dội và kéo dài bất thường so với tuổi, xảy ra gần như mỗi ngày, ở cả nhà lẫn trường; trẻ tự làm đau mình khi giận; trẻ lo sợ đến mức không chịu tách khỏi người thân sau nhiều tuần, hoặc bỏ ăn, mất ngủ; trẻ thu mình rõ rệt, mất hứng thú với những thứ từng thích; hoặc thay đổi hành vi đột ngột sau một biến cố trong gia đình.
Những dấu hiệu này không tự nó là chẩn đoán. Chúng là lý do để có một cái nhìn chuyên môn. Trong lúc đó, giáo viên là nguồn thông tin quý: cô thấy con trong nhóm bạn, trong những giờ mà ba mẹ không thấy. Một chương trình tốt sẵn lòng chia sẻ quan sát của mình và phối hợp với gia đình, mà không tự gán nhãn cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Con khóc mỗi khi phải dừng chơi, có phải con quá nhạy cảm không?
Khó chịu khi phải dừng việc đang thích là rất phổ biến ở tuổi mầm non, vì khả năng chuyển đổi còn non. Báo trước vài phút, dùng một tín hiệu cố định và công nhận cảm xúc của con thường giúp nhiều. Chỉ khi cơn khóc rất dữ dội, kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt mới cần hỏi thêm.
Gọi tên cảm xúc cho trẻ có làm trẻ khóc nhiều hơn không?
Thường là không. Công nhận cảm xúc giúp trẻ thấy được hiểu, và nhiều trẻ dịu nhanh hơn. Lúc đầu, trẻ có thể khóc to hơn một chút khi được ôm và hiểu, nhưng sau đó lắng xuống. Điều làm trẻ khóc dai là cảm giác không ai hiểu mình.
Có nên dạy trẻ rằng giận là xấu không?
Không nên. Giận là một cảm xúc bình thường, đôi khi còn cho biết có điều gì đó không công bằng. Điều cần dạy là cách thể hiện cơn giận: nói ra, dậm chân, ôm gối, tìm người lớn, thay vì đánh hay ném đồ. Cảm xúc được, hành động có giới hạn.
Trẻ dưới ba tuổi có học được gì về cảm xúc không?
Có. Trẻ dưới ba tuổi học chủ yếu qua đồng điều chỉnh: người lớn ở cạnh, bình tĩnh, gọi tên cảm xúc thay trẻ và giúp trẻ dịu lại. Những lần đó là nền móng. Từ khoảng ba tuổi trở đi, trẻ bắt đầu dùng được vài cách tự làm dịu đơn giản.
Góc làm dịu trong lớp có khiến trẻ lợi dụng để trốn việc không?
Đôi khi trẻ thử, và đó là chuyện người lớn xử lý được: hỏi han, chờ một lúc rồi mời trẻ quay lại. Khi góc làm dịu được giới thiệu rõ ràng và người lớn ở gần, phần lớn trẻ dùng nó đúng mục đích. Lợi ích của việc có chỗ để dịu lại lớn hơn nhiều so với rủi ro này.
Ở lớp song ngữ, trẻ nên học từ cảm xúc bằng ngôn ngữ nào?
Trẻ cần từ cảm xúc trong ngôn ngữ mình dùng hằng ngày với gia đình trước, vì đó là ngôn ngữ trẻ dùng khi cảm xúc mạnh. Từ cảm xúc trong ngôn ngữ thứ hai có thể học thêm qua truyện, bài hát. Lúc trẻ đang buồn hay giận, nhiều lớp ưu tiên ngôn ngữ trẻ nắm chắc nhất.