Giáo dục Waldorf, còn gọi là giáo dục Steiner, bắt nguồn từ trường học mà nhà triết học người Áo Rudolf Steiner mở năm 1919 ở Stuttgart, Đức. Ở tuổi mầm non, lớp Waldorf nổi bật bởi bốn điều: một nhịp ngày và nhịp tuần lặp lại đều đặn, trẻ học chủ yếu qua bắt chước người lớn làm việc thật, chơi tự do với đồ chơi đơn giản bằng vật liệu tự nhiên, và việc học đọc viết chính thức được để đến khoảng bảy tuổi. Lớp hạn chế tối đa màn hình và đồ chơi điện tử.
Điều ba mẹ cần biết thêm là Waldorf dựa trên một hệ triết học riêng của Steiner, gọi là nhân trí học, và phần nền này gây tranh luận vì nhiều ý không có cơ sở khoa học. Trong khi đó, một số cách làm cụ thể của lớp Waldorf, như nhịp ngày đều đặn hay chơi với đồ chơi mở, lại được nghiên cứu phát triển trẻ ủng hộ. Phần dưới tách hai lớp đó ra để ba mẹ tự cân nhắc.
Từ một trường cho con công nhân nhà máy thuốc lá
Năm 1919, ngay sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Emil Molt, chủ nhà máy thuốc lá Waldorf-Astoria ở Stuttgart, mời Rudolf Steiner lập một trường cho con em công nhân. Trường mở cửa cùng năm, nhận cả con trai lẫn con gái, không phân biệt gia cảnh, điều khá mới ở nước Đức khi ấy. Tên nhà máy trở thành tên phương pháp. Vài năm sau mới có lớp mẫu giáo đầu tiên theo hướng này.
Steiner (1861–1925) là một nhà tư tưởng có nhiều lĩnh vực quan tâm, từ nông nghiệp đến kiến trúc, y học và giáo dục. Hệ quan điểm của ông chia sự phát triển của con người thành những chặng bảy năm. Chặng đầu, từ sơ sinh đến khoảng bảy tuổi, theo ông là thời gian đứa trẻ xây cơ thể và học qua vận động, giác quan, bắt chước, chứ chưa phải qua tư duy trừu tượng. Từ đây sinh ra quyết định để việc học chữ sau tuổi thay răng.
Ngày nay các trường Waldorf có mặt ở nhiều nước. Mỗi nước thường có hiệp hội riêng, và có diễn đàn quốc tế để giữ chuẩn chung. Chữ Waldorf ở nhiều nơi được các hiệp hội giữ chặt hơn chữ Montessori, nên trường muốn gắn tên thường phải là thành viên. Ở Việt Nam, ba mẹ nên hỏi trường thuộc mạng lưới nào và giáo viên học ở đâu.
Một tuần ở lớp mẫu giáo Waldorf trông thế nào
Nhịp là chữ quan trọng nhất trong lớp Waldorf. Ngày nào cũng có thứ tự hoạt động giống nhau, và mỗi ngày trong tuần gắn với một việc riêng. Bảng dưới là ví dụ giả định về cách nhiều lớp sắp xếp, không phải lịch của một trường cụ thể:
| Thời điểm | Việc thường làm | Ý đồ của phương pháp |
|---|---|---|
| Đầu buổi | Chơi tự do trong lớp hoặc ngoài vườn, cô làm việc nhà như khâu, nấu, lau | Trẻ bắt chước người lớn làm việc có ý nghĩa, tự nghĩ ra trò chơi |
| Giữa buổi | Vòng tròn với bài hát, bài đồng dao, cử động theo nhịp | Ngôn ngữ, nhịp điệu, vận động gắn với lời |
| Bữa phụ | Cùng ăn món đã chuẩn bị, mỗi ngày trong tuần một món quen | Trẻ biết trước, yên tâm, tham gia nấu |
| Hoạt động trong tuần | Ví dụ: thứ hai nướng bánh, thứ ba vẽ màu nước ướt, thứ tư nặn sáp ong, thứ năm vẽ sáp, thứ sáu dọn và lau lớp | Một việc lặp mỗi tuần thay vì nhiều việc mới mỗi ngày |
| Ngoài trời | Thời gian dài ở vườn hoặc sân, mọi thời tiết | Vận động thô, giác quan, thiên nhiên |
| Cuối buổi | Cô kể một câu chuyện cổ tích bằng lời, cùng một chuyện trong nhiều ngày | Nghe sâu, hình dung, ghi nhớ qua lặp lại |
Lặp lại không phải vì thiếu ý tưởng. Với trẻ nhỏ, biết trước việc gì sắp đến giúp con bớt lo và dồn sức cho việc đang làm. Những bé hay khóc khi chuyển hoạt động thường dịu đi khi nhịp ngày đủ đều. Đây là một trong những phần của Waldorf được ba mẹ ở nhiều trường khác mượn về nhà nhiều nhất.
Đồ chơi đơn giản, câu chuyện kể bằng lời và nghệ thuật hằng ngày
Đồ chơi mở. Lớp Waldorf ít đồ chơi nhựa có chức năng cố định. Thay vào đó là khúc gỗ, vỏ sò, quả thông, khăn lụa nhiều màu, dây, búp bê vải đơn giản. Một tấm khăn có thể là mái nhà, dòng sông, áo choàng. Đồ chơi càng ít chi tiết, trẻ càng phải tưởng tượng nhiều.
Búp bê không vẽ mặt. Búp bê Waldorf thường không có nét mặt rõ. Ý đồ là để trẻ tự gán cho nó vui, buồn, giận tuỳ trò chơi. Ba mẹ không cần đồng ý với lý do, nhưng nên hiểu nó không phải vì làm cho rẻ.
Cổ tích bằng lời, không sách tranh. Cô kể thuộc lòng, giọng đều, không minh hoạ bằng tranh, và kể một chuyện nhiều ngày liền. Trẻ được để tự vẽ hình ảnh trong đầu. Cách này đòi hỏi trẻ nghe chăm chú, một kỹ năng nền cho đọc hiểu về sau.
Màu nước ướt và sáp ong. Vẽ màu nước trên giấy ướt cho ra những mảng màu loang, không có nét viền, không có mẫu. Nặn sáp ong cần hơi ấm của tay mới mềm, nên trẻ phải kiên nhẫn. Cả hai đều nhắm vào quá trình hơn là sản phẩm.
Không màn hình. Các trường Waldorf thường khuyên gia đình hạn chế tivi, máy tính bảng cho trẻ nhỏ. Điểm này gần với khuyến nghị của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ và Tổ chức Y tế Thế giới về giới hạn màn hình ở trẻ dưới năm tuổi, dù xuất phát từ lý do khác.
Chuyện học chữ sau bảy tuổi: nghiên cứu nói gì
Đây là điểm ba mẹ Việt Nam lo nhất. Lớp Waldorf không dạy đọc viết chính thức ở mầm non; trẻ nghe, kể, hát, vẽ, và làm quen chữ muộn hơn bạn cùng tuổi ở nhiều trường khác. Lý do theo Steiner thuộc về hệ quan điểm của ông. Nhưng câu hỏi thực tế là: trẻ học chữ muộn có bị thiệt không?
Một nghiên cứu được trích nhiều là của Sebastian Suggate và cộng sự, đăng trên Early Childhood Research Quarterly năm 2013, so sánh trẻ ở New Zealand bắt đầu học đọc lúc năm tuổi với trẻ học trường Steiner bắt đầu lúc bảy tuổi. Đến khoảng mười một tuổi, khả năng đọc hiểu của hai nhóm không còn khác nhau đáng kể. Nghiên cứu này không chứng minh học muộn tốt hơn, nhưng cho thấy học sớm hai năm không giữ được lợi thế lâu dài ở bối cảnh đó.
Ở Việt Nam, câu hỏi này đặt trong bối cảnh khác. Ngành giáo dục nhiều năm nay nhắc các trường mầm non không dạy trước chương trình lớp một, nhưng chương trình giáo dục mầm non quốc gia vẫn có mục tiêu làm quen chữ viết, nhận biết ký hiệu, cầm bút đúng cách cho trẻ năm tuổi. Một trường theo hướng Waldorf ở Việt Nam phải nói được họ đáp ứng những mục tiêu ấy bằng cách nào. Ba mẹ cũng nên nghĩ đến chuyện con sẽ vào lớp một ở trường nào và cần chuẩn bị gì trong năm cuối.
Những tranh luận cần biết trước khi chọn
Nền triết học gây tranh cãi. Nhân trí học của Steiner chứa nhiều ý về con người và vũ trụ mà khoa học hiện đại không công nhận. Phần lớn giáo viên mầm non Waldorf không giảng những ý này cho trẻ, nhưng chúng ảnh hưởng đến cách lớp nhìn sự phát triển, ví dụ quan niệm về chặng bảy năm.
Mức độ trung thành rất khác nhau. Có trường rất chặt, có trường chỉ mượn vẻ ngoài: đồ gỗ, khăn lụa, ánh sáng dịu. Hỏi về đào tạo giáo viên và mạng lưới trường là cách nhanh để biết.
Ít nghiên cứu so sánh chặt chẽ. Waldorf có ít nghiên cứu có nhóm đối chứng hơn Montessori hay HighScope. Những gì đã có thường nhỏ và khó khái quát.
Có thể lệch với kỳ vọng của gia đình. Ba mẹ muốn con biết chữ, biết số sớm, hoặc muốn con dùng công nghệ từ nhỏ, sẽ thấy khó chịu với lớp Waldorf. Chọn trường mà cả nhà không đồng ý với triết lý là tự tạo căng thẳng cho con.
Mang lớp Waldorf về khí hậu và nhịp sống TP.HCM
Lớp Waldorf gốc được nghĩ ra cho mùa màng châu Âu: bàn mùa đổi theo xuân hạ thu đông, lễ hội gắn với mùa gặt, mùa tuyết, bánh mì nướng trong lò. Một thành phố nhiệt đới hai mùa mưa nắng cần chuyển đổi thật chứ không phải chép lại. Lớp làm nghiêm túc sẽ thay bàn mùa bằng những gì trẻ thật sự thấy quanh mình: mùa mưa có ếch nhái, lá bàng rụng, trái cây theo mùa ở chợ; ngày Tết có bánh chưng, hoa mai; rằm tháng tám có đèn lồng. Câu chuyện kể bằng lời có thể là truyện cổ tích Việt Nam, đồng dao Việt Nam, kể đi kể lại như cách lớp Waldorf vẫn làm.
Chất liệu cũng phải đổi. Sáp ong cứng lại trong phòng máy lạnh nhưng chảy mềm ngoài trời nắng; len và khăn lụa dày không hợp một căn phòng ba mươi mấy độ. Đồ tự nhiên ở đây là gáo dừa, tre, xơ mướp, vỏ ốc, hạt điều, lá dừa. Thời gian ngoài trời nên dời về sáng sớm và chiều muộn để tránh nắng gắt. Khi ba mẹ thấy một lớp mang dáng Waldorf mà mọi thứ vẫn là đồ nhập khẩu, bàn mùa vẫn bày hình người tuyết, đó là lớp đang mượn vẻ ngoài hơn là tinh thần nhịp sống gắn với nơi trẻ lớn lên.
Global Nexus và Waldorf: điểm gặp nhau và câu nên hỏi
Phần giới thiệu của Global Nexus không nhắc Waldorf trong danh sách phương pháp chương trình mượn. Tuy vậy, một số thực hành gần với lớp Waldorf, như nhịp ngày đều đặn, vật liệu tự nhiên, kể chuyện bằng lời, cũng xuất hiện ở nhiều lớp mầm non lấy trẻ làm trung tâm. Khi tham quan bất kỳ lớp nào có dáng dấp Waldorf, ba mẹ có thể hỏi:
- Lớp có lịch ngày và lịch tuần cố định không, trẻ biết trước việc tiếp theo bằng cách nào?
- Đồ chơi chủ yếu là đồ mở hay đồ có chức năng cố định? Có màn hình trong lớp không?
- Năm cuối mầm non, trường đáp ứng các mục tiêu làm quen chữ, số của chương trình quốc gia thế nào?
- Cô kể chuyện bằng lời hay đọc sách tranh, và mỗi chuyện được kể bao nhiêu ngày?
- Giáo viên được đào tạo theo hướng Waldorf ở đâu, trường có thuộc hiệp hội nào không?
- Trường giải thích với phụ huynh phần triết học nền ra sao, và có bắt buộc gia đình theo quan điểm ấy không?
Câu hỏi cuối giúp ba mẹ biết trường có minh bạch về gốc rễ của mình hay không. Một trường tự tin thường nói thẳng những gì họ giữ và những gì họ chỉ mượn.
Câu hỏi thường gặp
Búp bê không mặt có làm trẻ sợ không?
Phần lớn trẻ không sợ, vì búp bê Waldorf mềm, có hình dáng người rõ, chỉ không vẽ nét mặt. Trẻ thường tự gán cảm xúc cho búp bê trong lúc chơi. Nếu con tỏ ra không thích thì không cần ép, đồ chơi mở thì có rất nhiều loại khác.
Lớp Waldorf có cho trẻ ra ngoài khi trời mưa không?
Nhiều lớp Waldorf ở châu Âu ra ngoài trong mọi thời tiết với áo mưa và ủng. Ở TP.HCM, mưa giông chiều mùa mưa và sấm sét là chuyện khác hẳn mưa phùn. Ba mẹ nên hỏi trường quy định cụ thể khi nào vào trong, khi nào được chơi mưa có kiểm soát.
Con học Waldorf có theo kịp lớp một trường công ở Việt Nam không?
Nhiều trẻ theo kịp sau vài tuần, nhất là khi năm cuối mầm non có hoạt động tiền đọc viết như tô, vẽ nét, nghe âm. Ba mẹ nên hỏi trường chuẩn bị gì trong năm cuối và cân nhắc tính cách của con, vì có bé cần thêm thời gian làm quen việc ngồi theo tiết.
Có thể áp dụng nhịp Waldorf ở nhà mà không theo cả triết lý không?
Hoàn toàn được. Nhịp ngày đều, giờ ăn giờ ngủ ổn định, một việc quen gắn với mỗi ngày trong tuần, kể chuyện trước khi ngủ, ít màn hình là những thói quen có lợi mà không đòi hỏi gia đình đồng ý với nền triết học của Steiner.
Vì sao lớp Waldorf hay có giáo viên đi theo một nhóm trẻ nhiều năm?
Phương pháp coi trọng mối quan hệ lâu dài giữa người lớn và trẻ, nên ở nhiều trường cô giữ một nhóm trong vài năm mầm non. Ưu điểm là cô hiểu con rất kỹ; nhược điểm là nếu con và cô không hợp thì kéo dài. Ba mẹ nên hỏi trường xử lý thế nào khi điều đó xảy ra.