Giữ trẻ và giáo dục mầm non cùng lo cho con an toàn, ăn no, ngủ đủ, nhưng chỉ chương trình giáo dục mới có mục tiêu phát triển rõ ràng, kế hoạch hoạt động theo mục tiêu đó, việc quan sát và ghi lại sự tiến bộ của từng bé, và người lớn hiểu vì sao mình làm từng việc. Global Nexus đặt mình ở phía thứ hai: mỗi phần của ngày được thiết kế để nuôi sáu trụ cột, chứ không chỉ để lấp thời gian chờ ba mẹ đón.
Phân biệt này không nhằm chê việc giữ trẻ. Có những lúc gia đình cần đúng một nơi an toàn, sạch sẽ, có người thương con, và thế là đủ. Nhưng khi ba mẹ đã quyết định tìm một chương trình, tức là mong con được nhiều hơn, thì cần biết nhìn vào đâu để thấy sự khác nhau. Tám điểm dưới đây đều là thứ quan sát được trong một buổi tham quan hoặc hỏi được trong một buổi tư vấn.
Tám điểm khác nhau, đặt cạnh nhau
Bảng đặt hai mô hình cạnh nhau ở dạng điển hình. Thực tế có rất nhiều mức ở giữa; một nhóm trẻ gia đình chu đáo có thể làm tốt vài điểm, một trường lớn có thể làm sơ sài vài điểm. Bảng giúp ba mẹ biết nên hỏi gì, không phải để xếp loại nơi nào.
| Điểm | Mô hình giữ trẻ điển hình | Chương trình theo Global Nexus |
|---|---|---|
| 1. Mục tiêu | Con an toàn, ăn ngủ đủ, vui vẻ đến giờ đón | Thêm mục tiêu phát triển theo sáu trụ và năm lĩnh vực của chương trình quốc gia |
| 2. Kế hoạch | Lịch sinh hoạt cố định, hoạt động tuỳ hôm | Kế hoạch theo chủ đề, mỗi hoạt động gắn với mục tiêu cụ thể |
| 3. Không gian | Phòng sạch, có đồ chơi chung | Góc hoạt động bày theo chủ đề, thay đổi theo tuần |
| 4. Vai trò người lớn | Trông, cho ăn, dỗ, giữ trật tự | Quan sát, đặt câu hỏi, dẫn hoạt động, điều chỉnh theo từng bé |
| 5. Ngôn ngữ | Chủ yếu tiếng Việt, tiếng Anh nếu có thường là giờ riêng | Hai ngôn ngữ dùng trong sinh hoạt hằng ngày |
| 6. Ghi nhận | Báo ăn ngủ, có khi kèm ảnh | Thêm quan sát sự tiến bộ, ví dụ cụ thể về con theo từng trụ |
| 7. Trao đổi với ba mẹ | Chủ yếu lúc đưa đón | Có những lần trao đổi định kỳ về sự phát triển của con |
| 8. Chuyển tiếp lên lớp một | Thường không đặt ra | Chuẩn bị nền tự lập, chú ý, ngôn ngữ cho việc vào tiểu học |
Ba điểm khó làm giả nhất là điểm 4, điểm 6 và điểm 7, vì chúng đòi hỏi người lớn làm việc thật mỗi ngày. Không gian có thể bày đẹp cho buổi tham quan, nhưng cách cô nói chuyện với một đứa trẻ thì không diễn được lâu.
Mục tiêu và kế hoạch: khác nhau ở tờ giấy ba mẹ không thấy
Phần lớn sự khác biệt giữa giữ trẻ và giáo dục nằm ở thứ ba mẹ không nhìn thấy khi đón con: tờ kế hoạch. Ở một chương trình, trước mỗi chủ đề cô đã biết tuần này muốn nuôi điều gì ở các con. Ví dụ, với chủ đề nước, mục tiêu có thể là con gọi được tên vài trạng thái của nước bằng hai thứ tiếng, so sánh được nhiều ít, tự rót nước không làm đổ, và chờ được lượt khi chơi chậu nước chung. Từ mục tiêu mới ra hoạt động, từ hoạt động mới ra đồ dùng cần chuẩn bị.
Ở mô hình giữ trẻ, hoạt động thường được chọn vì con thích hoặc vì có sẵn đồ. Điều đó không sai, nhưng các hoạt động không nối với nhau và không nhắm vào điều gì. Một tuần có thể có ba lần tô màu và không lần nào được ra sân.
Ba mẹ không cần đọc giáo án. Chỉ cần hỏi cô: "Tuần này lớp đang theo chủ đề gì, và cô mong các con làm được gì sau tuần này?". Một cô giáo làm việc theo kế hoạch sẽ trả lời ngay, kèm ví dụ. Câu trả lời ngập ngừng hoặc chung chung là dấu hiệu kế hoạch chỉ nằm trên giấy, nếu có.
Người lớn trong phòng: trông con hay làm việc với con
Ở một nơi giữ trẻ, người lớn giỏi là người giữ con an toàn, dỗ con nhanh, giữ phòng yên. Đó là những phẩm chất quý, và một cô giáo theo chương trình cũng phải có. Nhưng phương pháp Global Nexus đòi thêm một lớp nữa: cô phải quan sát, tức là nhìn con chơi đủ lâu để biết con đang cố làm gì, đang vướng ở đâu, và quyết định có nên chen vào hay không.
Lý thuyết phát triển của nhà tâm lý học Lev Vygotsky có một khái niệm hay được nhắc trong đào tạo giáo viên mầm non: vùng phát triển gần, tức là khoảng giữa điều con tự làm được và điều con làm được khi có người giúp. Năm 1976, David Wood, Jerome Bruner và Gail Ross dùng chữ "giàn giáo" để tả cách người lớn đỡ trẻ trong khoảng đó rồi rút dần sự giúp đỡ. Một cô giáo làm việc theo cách này không làm thay con, cũng không bỏ mặc con, mà đưa đúng mức trợ giúp con cần.
Khi tham quan, hãy đứng yên vài phút nhìn cô với một nhóm trẻ. Cô có ngồi ngang tầm con không? Cô hỏi hay cô ra lệnh? Khi con làm sai, cô sửa ngay hay hỏi "con thử cách khác xem"? Những chi tiết nhỏ ấy nói về phương pháp nhiều hơn bất cứ tờ giới thiệu nào.
Ngôn ngữ trong ngày: rải đều hay dồn vào một giờ
Nhiều nơi giữ trẻ và cả nhiều trường mầm non có giờ tiếng Anh: một giáo viên vào lớp, dạy bài hát, từ vựng, rồi ra. Cách làm đó cho con làm quen với âm thanh của tiếng Anh, nhưng tiếng Anh vẫn là một "môn" nằm ngoài đời sống của con. Cả ngày còn lại, mọi thứ con làm đều bằng tiếng Việt.
Song ngữ khai phóng theo Global Nexus đi đường khác: tiếng Anh được dùng ngay trong những việc con đang làm, lúc rửa tay, lúc dọn đồ, lúc ra sân, lúc xếp khối. Ngôn ngữ đi kèm hành động nên con hiểu nghĩa mà không cần dịch. Tiếng Việt vẫn là gốc, nhất là cho những lúc con cần diễn đạt cảm xúc hay khi con mệt.
Điều này không có nghĩa là giờ tiếng Anh riêng thì kém. Hai cách phục vụ hai mục đích khác nhau. Ba mẹ chỉ cần biết lớp con đang dùng cách nào để kỳ vọng cho đúng. Danh mục song ngữ khai phóng trên trang giải thích kỹ vì sao chương trình chọn cách rải đều và cách hai ngôn ngữ được sắp xếp.
Ghi nhận và trao đổi: ba mẹ được biết gì về con
Hầu hết nơi giữ trẻ đều báo cho phụ huynh con ăn bao nhiêu, ngủ bao lâu, có đi vệ sinh không, có khi gửi ảnh. Thông tin đó cần và nên có. Một chương trình giáo dục thêm vào phần thứ hai: con đang lớn lên thế nào. Không phải "con ngoan", mà là "tuần này con lần đầu tự rủ bạn chơi chung", hoặc "con bắt đầu dùng chữ wet khi chơi nước".
Những ghi nhận như vậy cho ba mẹ thấy được tiến bộ mà không cần điểm số, và cho cô một cuốn sổ để nhìn lại khi lên kế hoạch cho từng bé. Cách chương trình theo dõi sáu trục phát triển có bài riêng trên trang này.
Một dấu hiệu nữa: những lần trao đổi định kỳ, ngồi xuống nói chuyện về con chứ không chỉ vài câu lúc đón vội. Ba mẹ nên hỏi khi tư vấn bao lâu có một lần như vậy và nội dung gồm những gì. Một chương trình thật sẽ có câu trả lời cụ thể.
Cũng nên để ý chiều ngược lại: chương trình có hỏi ba mẹ về con không. Thói quen ngủ, món con sợ, chuyện gia đình vừa có em bé hay vừa chuyển nhà đều ảnh hưởng tới cách con ở lớp. Một nơi muốn hiểu con sẽ chủ động hỏi những điều ấy ngay từ đầu.
Khi nào một nơi giữ trẻ là lựa chọn hợp lý
Có những hoàn cảnh mà giữ trẻ là lựa chọn đúng. Con còn rất nhỏ và gia đình chỉ cần người chăm trong vài giờ. Gia đình ở xa trường, giờ làm thất thường, cần nơi gửi linh hoạt. Ông bà ở nhà chơi với con nhiều và ba mẹ chỉ cần thêm vài buổi cho con gặp bạn. Trong những trường hợp đó, an toàn, vệ sinh và sự ấm áp của người chăm là ba thứ quan trọng nhất.
Chương trình giáo dục đáng cân nhắc hơn khi con đã đủ lớn để ở lớp cả ngày, khi gia đình muốn con có một nền chuẩn bị cho tiểu học, hoặc khi ba mẹ muốn con lớn lên trong môi trường hai ngôn ngữ mà ở nhà khó tạo ra. Lúc ấy, phần "nhiều hơn" mới thật sự tạo khác biệt cho con.
Dù chọn gì, hãy kiểm tra những điều kiện nền tảng giống nhau: nơi đó được cấp phép hoạt động, có người chăm đã qua đào tạo, không gian an toàn, có quy trình xử lý khi con ốm hay bị thương. Kiểm giấy phép và kiểm định trường có trang chuyên trong hệ Global Star hướng dẫn chi tiết.
Điểm thứ tám: chuẩn bị cho lớp một nghĩa là gì
Nhiều phụ huynh hiểu "chuẩn bị vào lớp một" là cho con biết chữ, biết số trước. Ở Việt Nam, chuyện dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mẫu giáo đã nhiều lần bị Bộ Giáo dục và Đào tạo nhắc nhở không nên làm, vì chương trình lớp một được thiết kế cho trẻ bắt đầu từ đầu. Điều giáo viên tiểu học thường mong ở trẻ mới vào lại là những thứ khác: con ngồi được một lúc để nghe, làm theo được hướng dẫn hai ba bước, tự lo được việc cá nhân, biết hỏi khi không hiểu, chịu được khi chưa làm được.
Đó đúng là những thứ sáu trụ cột nuôi suốt mấy năm mầm non. Tự lập giúp con tự lo bữa ăn bán trú, tự cất đồ dùng học tập. Cảm xúc giúp con chịu được một ngày dài với cô mới, bạn mới. Tư duy và ngôn ngữ giúp con theo kịp lời giảng và dám nói "con chưa hiểu". Một nơi giữ trẻ hiếm khi đặt mục tiêu này, vì nhiệm vụ của nó dừng ở giờ đón mỗi ngày.
Với lớp lớn nhất, ba mẹ có thể hỏi cô: năm cuối có hoạt động nào giúp con làm quen với nếp tiểu học không, như ngồi bàn trong một khoảng ngắn, tự quản đồ dùng, làm việc theo nhóm có phân vai. Câu trả lời tốt nói về thói quen và kỹ năng, không nói về số trang vở con đã tập viết.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non có phép hoạt động thì có phải là chương trình giáo dục không?
Về pháp lý, cơ sở mầm non được cấp phép phải thực hiện chương trình giáo dục mầm non của Bộ. Nhưng mức độ thực hiện khác nhau rất nhiều. Có nơi làm đủ, có nơi chỉ đảm bảo phần tối thiểu. Phương pháp như Global Nexus là lớp đặt thêm lên nền đó.
Lớp đông trẻ thì cô còn quan sát từng bé được không?
Càng đông càng khó, nên chương trình thường chia nhóm nhỏ trong giờ chơi và hoạt động chung để cô có thời gian với từng bé. Ba mẹ nên hỏi sĩ số lớp, số cô trong lớp, và cách cô chia nhóm. Câu trả lời cụ thể quan trọng hơn con số trên giấy.
Có cách nào kiểm tra lớp có làm kế hoạch thật không?
Hỏi cô về chủ đề tuần này và mục tiêu cô mong các con đạt được, rồi nhìn quanh lớp xem đồ dùng, góc chơi, tranh ảnh có khớp với chủ đề đó không. Nếu lớp đang học về nước mà góc khám phá không có gì liên quan tới nước, kế hoạch có lẽ chỉ nằm trên giấy.
Ba mẹ đi làm muộn thì chương trình có giữ con ngoài giờ không?
Nhiều cơ sở có giờ đón muộn hoặc trông thêm sau giờ học chính, nhưng đó là dịch vụ riêng, tuỳ từng campus. Phần này nên hỏi trực tiếp khi tư vấn, vì giờ và cách tổ chức không giống nhau giữa các cơ sở.
Con hay ốm có nên gửi giữ trẻ nhỏ thay vì vào trường?
Đây là quyết định của gia đình, nên bàn thêm với bác sĩ nhi của con. Về phía chương trình, điều đáng hỏi là quy trình khi con có dấu hiệu ốm ở lớp, cách cô báo ba mẹ, và chính sách cho con nghỉ để không lây cho bạn.