Học hai ngôn ngữ cùng lúc từ mầm non: con có chậm nói, chậm hiểu hơn bạn không?

Không. Các nghiên cứu theo dõi trẻ song ngữ từ những năm 1990 tới nay cho thấy trẻ học hai ngôn ngữ cùng lúc đạt các mốc lớn như bập bẹ, nói từ đầu tiên và ghép hai từ trong cùng khoảng tuổi với trẻ chỉ học một ngôn ngữ. Song ngữ không gây chậm nói.

Điều làm phụ huynh lo là vốn từ bị chia đôi: đếm riêng tiếng Việt hay riêng tiếng Anh, con có thể biết ít từ hơn bạn cùng tuổi chỉ nói tiếng Việt. Đếm gộp cả hai thứ tiếng thì tổng số khái niệm con diễn đạt được thường tương đương. Còn nếu một đứa trẻ thật sự chậm phát triển ngôn ngữ, sự chậm ấy hiện ra ở cả hai ngôn ngữ, và nguyên nhân không nằm ở việc học thêm tiếng Anh. Bài này giải thích vì sao, kèm bảng mốc tham khảo và các dấu hiệu nên đưa con đi đánh giá.

Song ngữ đồng thời và song ngữ nối tiếp: con thuộc kiểu nào

Giới nghiên cứu phân biệt hai đường vào song ngữ. Song ngữ đồng thời là khi trẻ tiếp xúc đều đặn với cả hai ngôn ngữ từ rất sớm, thường trước khoảng ba tuổi; nhà ngôn ngữ học Annick De Houwer gọi đây là "thụ đắc hai ngôn ngữ thứ nhất". Song ngữ nối tiếp là khi trẻ đã có một ngôn ngữ khá vững rồi mới bắt đầu ngôn ngữ thứ hai, ví dụ vào lớp tiếng Anh lúc bốn tuổi. Mốc ba tuổi chỉ là quy ước, được dùng từ các công trình của Barry McLaughlin cuối thập niên 1970, không phải ranh giới sinh học.

Phần lớn trẻ ở TP.HCM học trong chương trình song ngữ nằm ở giữa: ở nhà nói tiếng Việt, đến trường từ mười tám tháng hay hai tuổi thì nghe tiếng Anh mỗi ngày. Tiếng Việt là ngôn ngữ mạnh, có mặt ở mọi nơi; tiếng Anh có mặt vài giờ trong ngày và chủ yếu ở trường. Biết con thuộc kiểu nào giúp đặt kỳ vọng đúng: với trẻ như vậy, tiếng Việt sẽ đi trước, tiếng Anh hiểu trước nói sau, và việc so con với một đứa trẻ lớn lên trong gia đình nói tiếng Anh là phép so sai ngay từ đầu.

Mốc nói tham khảo: trẻ một ngôn ngữ và trẻ song ngữ

Bảng dưới đây tổng hợp các mốc thường được dùng trong nhi khoa và ngôn ngữ trị liệu. Khoảng tuổi rộng vì trẻ bình thường khác nhau nhiều; đây là tham khảo, không phải bài kiểm tra.

Cột thứ ba là điểm then chốt. Không có mốc nào mà trẻ song ngữ, xét về tổng thể, đạt muộn hơn một cách có hệ thống. Khác biệt chỉ xuất hiện khi ta chỉ nhìn một ngôn ngữ, nhất là ngôn ngữ trẻ ít nghe.

Cũng cần nhớ rằng trẻ hiểu nhiều hơn trẻ nói, ở mọi ngôn ngữ. Một bé hai tuổi nói được ba mươi từ thường hiểu vài trăm từ. Với tiếng Anh học ở trường, khoảng cách giữa hiểu và nói còn rộng hơn, nên quan sát việc con làm theo lời cô thường cho bức tranh đúng hơn việc đếm những gì con nói ra.

Vì sao đếm từ riêng từng thứ tiếng dễ khiến ba mẹ hoảng

Năm 1993, Barbara Pearson, Sylvia Fernández và D. Kimbrough Oller công bố một nghiên cứu so vốn từ của trẻ song ngữ Anh – Tây Ban Nha ở Miami với chuẩn của trẻ một ngôn ngữ. Khi chỉ đếm từ tiếng Anh, hay chỉ đếm từ tiếng Tây Ban Nha, nhiều trẻ song ngữ nằm dưới mức trung bình. Khi đếm tổng các khái niệm trẻ diễn đạt được ở bất kỳ ngôn ngữ nào, các em nằm trong khoảng bình thường. Kết quả này được nhiều nghiên cứu về sau lặp lại với các cặp ngôn ngữ khác.

Lý do dễ hiểu. Đứa trẻ có một lượng thời gian thức và tương tác nhất định mỗi ngày, chia cho hai ngôn ngữ. Từ ngữ cũng phân theo bối cảnh: ví dụ giả định, một bé hai tuổi biết "cơm", "tắm", "bà", "quạt" bằng tiếng Việt vì đó là chuyện ở nhà, nhưng biết "circle", "line up", "wash hands" bằng tiếng Anh vì đó là chuyện ở lớp. Có từ bé biết ở cả hai thứ tiếng, nhà nghiên cứu gọi là cặp tương đương dịch; có từ chỉ biết ở một bên.

Vì thế khi ghi lại vốn từ của con, cách đếm đúng là liệt kê cả hai danh sách rồi gộp theo khái niệm. Nếu "nước" và "water" đều có thì tính một khái niệm, nhưng cũng nên ghi nhận là con có cả hai nhãn: đó là dấu hiệu tiếng Anh đang bén rễ.

Phần thật sự chậm hơn một chút và vì sao không đáng lo

Nói song ngữ không gây chậm nói không có nghĩa là hai ngôn ngữ của con phát triển như hai đứa trẻ đơn ngữ cộng lại. Nghiên cứu của Erika Hoff và cộng sự (2012) theo dõi trẻ song ngữ Anh – Tây Ban Nha ở Mỹ cho thấy ở mỗi ngôn ngữ riêng lẻ, vốn từ và ngữ pháp của trẻ song ngữ thường thấp hơn trẻ đơn ngữ cùng tuổi, trong khi tổng vốn từ gộp tương đương. Mức phát triển của mỗi ngôn ngữ đi theo lượng tiếp xúc với ngôn ngữ đó: nghe nhiều hơn thì giỏi hơn.

Với trẻ ở Việt Nam, điều này có nghĩa tiếng Anh của con ở bốn tuổi khó so được với một bé bốn tuổi ở London, và cũng không cần so. Tiếng Việt của con có thể kém hơn một chút về vốn từ ở vài lĩnh vực so với bạn chỉ nói tiếng Việt, nhất là những lĩnh vực con chủ yếu nghe bằng tiếng Anh ở trường. Khoảng cách này hẹp dần khi trẻ lớn và lượng tiếp xúc ổn định.

Điều nên lo không phải là khoảng chênh nhỏ ở từng ngôn ngữ, mà là khi ngôn ngữ mạnh, tức tiếng Việt, cũng chậm rõ rệt so với mốc. Đó là tín hiệu cần xem xét riêng, không phải hệ quả của việc học thêm tiếng Anh.

Vì sao lời khuyên "bỏ bớt một ngôn ngữ" từng phổ biến

Nỗi lo song ngữ làm trẻ chậm nói có lịch sử dài. Nửa đầu thế kỷ hai mươi, nhiều nghiên cứu ở Anh, Mỹ kết luận trẻ song ngữ kém hơn trẻ đơn ngữ về trí tuệ và ngôn ngữ. Các nghiên cứu ấy thường so trẻ nhập cư nghèo với trẻ bản xứ khá giả, và kiểm tra trẻ bằng ngôn ngữ mà trẻ còn yếu. Khi những sai lệch này được kiểm soát, từ thập niên 1960 trở đi, khoảng cách biến mất.

Nhưng lời khuyên cũ vẫn sống lâu trong đời thường và cả trong một số phòng khám: thấy trẻ song ngữ nói ít thì khuyên gia đình chỉ dùng một ngôn ngữ. Lời khuyên này dựa trên trực giác rằng não trẻ có một sức chứa cố định, thêm ngôn ngữ thứ hai là chiếm chỗ của ngôn ngữ thứ nhất. Trực giác đó không đúng với cách trẻ học ngôn ngữ: khả năng học không bị chia như một cái bánh, chỉ có thời gian tiếp xúc là bị chia.

Hệ quả thực tế của việc bỏ một ngôn ngữ thường bất lợi hơn lợi. Gia đình mất một kênh giao tiếp, trẻ mất một phần vốn đã có, trong khi nguyên nhân thật của việc chậm, nếu có, vẫn còn đó. Ngày nay hướng dẫn của các hiệp hội ngôn ngữ trị liệu lớn đều nói rõ song ngữ không gây rối loạn ngôn ngữ.

Dấu hiệu nên đưa con đi đánh giá, dù con học một hay hai ngôn ngữ

Các dấu hiệu dưới đây thường được bác sĩ nhi và chuyên viên ngôn ngữ trị liệu dùng để quyết định có cần đánh giá sâu. Chúng áp dụng như nhau cho trẻ song ngữ, và cần xét trên cả hai ngôn ngữ cộng lại:

• Khoảng 12 tháng chưa bập bẹ, chưa chỉ tay hay vẫy tay, ít đáp lại khi được gọi tên.
• Khoảng 18 tháng chưa có từ có nghĩa nào ở bất kỳ ngôn ngữ nào, hoặc không chỉ vào vật để khoe với người lớn.
• Khoảng 24 tháng chưa ghép được hai từ có nghĩa, chỉ nhại lại mà không tự nói.
• Mất đi những từ hay kỹ năng giao tiếp đã có, ở bất kỳ tuổi nào.
• Khó hiểu những chỉ dẫn đơn giản trong ngôn ngữ trẻ nghe nhiều nhất.
• Ít giao tiếp bằng mắt, ít quan tâm chơi với người khác, hay chơi lặp đi lặp lại một kiểu.

Cuốn Dual Language Development and Disorders của Johanne Paradis, Fred Genesee và Martha Crago tổng kết rằng rối loạn ngôn ngữ thật sự ở trẻ song ngữ thể hiện ở cả hai ngôn ngữ. Các nghiên cứu trên trẻ song ngữ có rối loạn ngôn ngữ hay hội chứng Down cũng không cho thấy bỏ bớt một ngôn ngữ giúp trẻ nói tốt hơn. Vì vậy lời khuyên "ngưng tiếng Anh cho con nói tiếng Việt trước" cần được chuyên viên xem xét theo từng trường hợp, không nên áp dụng theo lời đồn.

Chương trình ở lớp quan sát nhịp nói của trẻ ra sao

Ở một lớp song ngữ làm đúng, cô giáo không dán nhãn "chậm" cho một trẻ chỉ vì trẻ ít nói tiếng Anh. Cô nhìn cả hai mặt: trẻ có hiểu chỉ dẫn quen thuộc bằng tiếng Anh không, có chen từ tiếng Anh vào lời nói tiếng Việt không, và tiếng Việt của trẻ có phù hợp tuổi không. Một bé nói rất ít tiếng Anh nhưng làm đúng mọi hiệu lệnh "line up", "wash hands", "tidy up" là bé đang học tốt.

Ngược lại, cô cũng là người có thể sớm nhận ra một trẻ ít nói cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, ít đáp lại khi được gọi, hay chơi tách biệt kéo dài. Khi đó việc của nhà trường là trao đổi với gia đình bằng quan sát cụ thể, không chẩn đoán, và gợi ý gặp chuyên gia khi cần. Phụ huynh có thể chủ động hỏi cô: con nói tiếng Việt với bạn trong giờ chơi thế nào, con đáp lại khi cô nói tiếng Anh ra sao, con có tự bắt chuyện không. Ba câu hỏi đó cho nhiều thông tin hơn câu "con biết bao nhiêu từ tiếng Anh rồi".

Ở Global Nexus, chương trình mô tả việc theo dõi phát triển của từng bé theo nhịp riêng, không so sánh giữa các trẻ. Khi tham quan, phụ huynh có thể đề nghị xem một mẫu ghi chép quan sát (đã ẩn tên) để biết nhà trường ghi nhận ngôn ngữ của trẻ bằng những gì.

Câu hỏi thường gặp

Con hai tuổi nói ít hơn em họ cùng tuổi chỉ nói tiếng Việt, có phải do học tiếng Anh?

Chưa chắc. Hãy đếm gộp các từ con nói ở cả hai ngôn ngữ và so với mốc chung, không so với một đứa trẻ cụ thể. Trẻ cùng tuổi chênh nhau rất nhiều. Nếu tổng vốn từ vẫn quá ít so với mốc, hãy đi đánh giá thay vì cắt bớt tiếng Anh.

Trẻ trai có chậm nói hơn và có nên học song ngữ muộn hơn không?

Trung bình trẻ trai bắt đầu nói muộn hơn trẻ gái một chút, nhưng khác biệt này nhỏ so với khác biệt giữa từng cá nhân. Không có bằng chứng cho thấy trẻ trai cần hoãn tiếp xúc với ngôn ngữ thứ hai. Điều quan trọng là lượng tương tác ấm áp, thường xuyên với người lớn.

Con hiểu tiếng Anh nhưng không chịu nói, có phải chậm không?

Đó là kiểu phát triển rất thường gặp ở trẻ học ngôn ngữ thứ hai: hiểu đi trước nói một khoảng dài. Chỉ nên lo khi con cũng ít nói ở tiếng Việt, hoặc ít giao tiếp nói chung. Áp lực bắt con nói thường làm con ngại thêm.

Có nên đợi con nói tiếng Việt thạo rồi mới cho vào lớp song ngữ?

Không cần đợi. Trẻ có thể học hai ngôn ngữ cùng lúc mà không bị hại. Điều cần giữ là tiếng Việt tiếp tục được nuôi đầy đủ ở nhà và ở trường. Với trẻ đã có dấu hiệu chậm phát triển, quyết định nên dựa trên ý kiến chuyên viên đánh giá trực tiếp.

Trẻ song ngữ có hay nói ngọng hơn không?

Trẻ song ngữ có thể có vài nét phát âm chịu ảnh hưởng qua lại giữa hai ngôn ngữ trong giai đoạn đầu, nhưng không có bằng chứng song ngữ gây rối loạn phát âm. Ngọng theo tuổi, như chưa nói được một số âm khó, gặp ở mọi trẻ và thường tự hết.

Ai nên đánh giá ngôn ngữ cho trẻ song ngữ?

Tốt nhất là chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc bác sĩ nhi phát triển có kinh nghiệm với trẻ song ngữ, biết hỏi về cả hai ngôn ngữ và lượng tiếp xúc của trẻ. Đánh giá chỉ bằng một ngôn ngữ dễ kết luận nhầm là trẻ chậm.