Kỹ năng hợp tác của trẻ mầm non lớn dần qua các kiểu chơi: từ chơi một mình, chơi cạnh bạn mà không chơi với bạn, đến chơi chung một trò và cuối cùng là cùng nhau theo đuổi một mục tiêu, thường rõ dần từ khoảng ba, bốn tuổi. Trẻ sinh ra đã có mầm muốn giúp người khác, nhưng chia sẻ, nhường lượt và thương lượng thì phải học qua nhiều lần va chạm có người lớn đỡ.
Bài này đi qua các giai đoạn chơi theo nghiên cứu kinh điển của Mildred Parten, những bằng chứng về lòng giúp đỡ và cảm giác công bằng ở trẻ nhỏ, rồi đi vào cách một lớp học tạo cơ hội hợp tác thật và giúp trẻ giải quyết tranh chấp. Mục đích là để ba mẹ hiểu vì sao một em ba tuổi chưa "biết chơi với bạn" là bình thường, và điều gì giúp em đi tới bước tiếp theo.
Các kiểu chơi: trẻ không bắt đầu bằng hợp tác
Năm 1932, nhà xã hội học Mildred Parten ở Đại học Minnesota quan sát trẻ hai đến năm tuổi chơi tự do và chia cách chơi thành nhiều loại. Cách chia này vẫn được dùng rộng rãi đến nay, dù các nhà nghiên cứu sau này nhấn mạnh rằng trẻ chuyển qua lại giữa các kiểu chơi chứ không đi theo bậc thang cứng.
| Kiểu chơi | Trông thế nào | Thường thấy nhiều ở |
|---|---|---|
| Chơi một mình | Trẻ chơi với đồ của mình, không để ý bạn | Trẻ nhỏ, nhưng trẻ lớn vẫn chơi một mình lúc cần yên |
| Đứng xem | Trẻ quan sát bạn chơi, có thể hỏi, không tham gia | Trẻ mới vào lớp, trẻ thận trọng |
| Chơi song song | Hai trẻ ngồi cạnh, cùng loại đồ, mỗi em một việc | Khoảng hai đến ba tuổi |
| Chơi liên kết | Trẻ trao đổi đồ, nói chuyện, nhưng chưa có mục tiêu chung | Khoảng ba đến bốn tuổi |
| Chơi hợp tác | Có mục tiêu chung, có phân vai, có quy tắc | Từ khoảng bốn tuổi trở lên |
Điều ba mẹ nên nhớ từ bảng: chơi song song không phải là trẻ "không hoà đồng", mà là một bước đúng của tuổi. Chơi một mình hay đứng xem cũng không phải dấu hiệu xấu nếu trẻ vẫn có lúc tham gia cùng bạn. Một lớp học tốt tôn trọng cả những lúc trẻ muốn chơi một mình.
Cũng cần nói thêm: Parten quan sát trẻ ở một trường mầm non Mỹ đầu thế kỷ trước, nên các độ tuổi trong bảng chỉ là xu hướng chung. Trẻ có anh chị em gần tuổi hoặc đã quen chơi với nhiều trẻ khác có thể chơi hợp tác sớm hơn; trẻ mới vào lớp có thể quay lại đứng xem vài tuần dù đã lớn.
Mầm giúp đỡ có từ rất sớm
Năm 2006, Felix Warneken và Michael Tomasello ở Viện Max Planck về Nhân học Tiến hoá, Leipzig, công bố trên tạp chí Science một loạt thí nghiệm với trẻ mười tám tháng tuổi. Người lớn giả vờ gặp khó: làm rơi kẹp phơi mà không với tới, tay ôm chồng sách không mở được cửa tủ. Phần lớn trẻ tự đứng dậy giúp mà không cần được nhờ hay được khen. Khi người lớn cố ý ném kẹp đi, trẻ không nhặt giúp, nghĩa là trẻ hiểu người lớn cần gì chứ không chỉ bắt chước.
Phát hiện này đổi cách nhìn: trẻ không phải tờ giấy trắng ích kỷ cần được dạy cho biết giúp người. Mầm hợp tác đã có sẵn. Việc của người lớn là giữ cho mầm ấy không bị dập tắt, và giúp nó phát triển thành những kỹ năng phức tạp hơn: chia sẻ khi đồ ít, nhường lượt, cùng nhau làm một việc lớn.
Một nghiên cứu khác năm 2008 của Ernst Fehr và cộng sự, đăng trên tạp chí Nature, cho thấy cảm giác công bằng khi chia phần lớn dần trong khoảng từ ba đến tám tuổi: trẻ ba, bốn tuổi phần đông vẫn ưu tiên phần mình, đến bảy, tám tuổi thì nhiều trẻ chọn chia đều. Nói cách khác, một em ba tuổi chưa muốn chia bánh không phải là thiếu giáo dục, mà là đang ở đầu một con đường dài.
Lớp học tạo cơ hội hợp tác thật như thế nào
Những việc cần hai người. Khiêng một chiếc ghế dài, gấp một tấm khăn trải bàn lớn, mang một thùng đồ chơi. Việc mà một trẻ không làm nổi tự động mời trẻ khác tham gia, không cần người lớn sắp đặt thêm.
Góc xây dựng và góc phân vai có vật liệu lớn. Khối gỗ dài, thùng các-tông, tấm vải rộng khiến trẻ phải bàn nhau mới dựng được nhà hay thuyền. Đồ chơi nhỏ chia đủ cho từng em thì trẻ dễ chơi song song mãi.
Dự án nhỏ của nhóm. Một nhóm bốn trẻ cùng chăm một chậu cây, cùng làm một mô hình con đường từ nhà tới trường. Mục tiêu đủ cụ thể để trẻ thấy được, đủ dài để cần chia việc.
Ghi nhận việc chung chứ không chỉ việc riêng. Khi cô nói "nhóm mình đã cùng nhau dựng xong cây cầu", trẻ nghe thấy giá trị của làm chung. Khen riêng từng em giỏi nhất nhóm thì ngược lại, dạy trẻ cạnh tranh trong nhóm.
Thời gian chơi tự do đủ dài. Hợp tác cần thời gian khởi động: trẻ phải tìm bạn, bàn trò chơi, phân vai. Giờ chơi bị cắt quá ngắn thì trẻ vừa bắt đầu đã phải dọn, và chỉ còn kịp chơi một mình.
Khi tranh chấp: giúp trẻ thương lượng thay vì phân xử hộ
Giành đồ là một phần không tránh được của học hợp tác. Chương trình HighScope, phát triển từ Dự án Mầm non Perry ở Michigan, dùng một quy trình sáu bước để người lớn hướng dẫn trẻ tự giải quyết mâu thuẫn. Nhiều lớp mầm non ở các nước dùng quy trình này hoặc biến thể của nó:
- Tiếp cận bình tĩnh, ngồi ngang hai trẻ, nhẹ nhàng giữ món đồ đang tranh chấp nếu cần, để không ai giật tiếp.
- Ghi nhận cảm xúc của cả hai: "Hai con đều đang bực. Hai con đều muốn cái xe này."
- Thu thập thông tin: hỏi từng trẻ chuyện gì đã xảy ra, không đoán trước ai đúng ai sai.
- Nhắc lại vấn đề bằng câu ngắn, trung tính: "Có một cái xe mà hai bạn đều muốn chơi."
- Hỏi ý tưởng giải quyết từ chính hai trẻ, và cùng chọn một cách cả hai đồng ý.
- Ở lại hỗ trợ một lúc để chắc cách đã chọn được làm theo.
Cách này chậm hơn việc người lớn quyết "con chơi trước, con chơi sau". Nhưng mỗi lần trẻ tự nghĩ ra cách chia lượt hay chơi chung, kỹ năng thương lượng dày thêm một lớp. Theo thời gian, người lớn chỉ cần đứng gần, và trẻ lớn hơn bắt đầu tự giải quyết những vụ nhỏ mà không cần ai.
Nhóm nhỏ hay cả lớp: kích thước nhóm quan trọng hơn ba mẹ nghĩ
Với trẻ dưới sáu tuổi, hợp tác trong nhóm hai đến bốn trẻ dễ hơn rất nhiều so với cả lớp. Trong nhóm nhỏ, mỗi em được nói, được làm và thấy việc mình góp vào. Trong nhóm hai mươi trẻ, phần lớn thời gian là chờ, và người được việc thường là vài em nói to nhất. Một hoạt động "hợp tác cả lớp" đôi khi thực ra là cô làm, các con đứng xem.
Vì vậy, các chương trình coi trọng hợp tác thường tổ chức phần lớn hoạt động theo nhóm nhỏ, xen với những lúc cả lớp tụ lại để kể cho nhau nghe nhóm mình làm được gì. Vòng tròn chia sẻ ấy cũng là một dạng hợp tác: lắng nghe nhóm khác, hỏi lại, khen bạn.
Ba mẹ cũng nên biết rằng nhóm có thể do cô sắp hoặc do trẻ tự chọn, và mỗi cách có lý do. Trẻ tự chọn nhóm thì vui hơn, hợp tác trơn tru hơn với bạn thân. Cô sắp nhóm thì trẻ được làm việc với những bạn khác mình, kỹ năng thích nghi rộng hơn. Lớp tốt thường xen kẽ cả hai, và để ý không để em nào lúc nào cũng bị lẻ ra ngoài.
Lớp ghép nhiều độ tuổi: trẻ lớn dẫn trẻ nhỏ
Phần lớn trường mầm non ở Việt Nam chia lớp theo năm sinh: nhà trẻ, mầm, chồi, lá. Một số phương pháp lại cố ý trộn tuổi. Lớp Montessori truyền thống cho trẻ từ ba đến sáu tuổi học chung một phòng; nhiều trường theo hướng khác cũng có những giờ ghép lớp, như giờ ra sân hay giờ đọc truyện, để trẻ nhiều tuổi gặp nhau. Lý do chính là hợp tác.
Trong nhóm trộn tuổi, hợp tác có thêm một dạng mà nhóm cùng tuổi ít có: trẻ lớn giúp trẻ nhỏ. Một em năm tuổi chỉ em ba tuổi cách cất giày, một em bốn tuổi đọc tranh cho em nhỏ hơn nghe. Trẻ lớn được dịp dùng điều mình biết và thấy mình có trách nhiệm; trẻ nhỏ có một hình mẫu gần tầm hơn người lớn. Vygotsky từng nhấn mạnh vai trò của người "đi trước một chút" trong việc giúp trẻ tiến lên, và người đó không nhất thiết là người lớn.
Lớp trộn tuổi cũng có những thách thức: trẻ lớn có thể làm thay hoặc ra lệnh cho trẻ nhỏ, trẻ nhỏ có thể bị lấn át trong trò chơi. Người lớn phải để ý dạy trẻ lớn cách giúp mà không làm hộ, cách mời chứ không sai bảo. Dù trường của con chia lớp theo tuổi hay trộn tuổi, ba mẹ có thể hỏi con có những dịp nào để chơi và làm việc với trẻ khác tuổi.
Điều ba mẹ quan sát được ở con
Hợp tác khó thấy qua một bức ảnh lớp gửi về, nhưng hiện ra qua lời kể và cách trẻ chơi ở nhà. Một số dấu hiệu cho thấy con đang tiến lên:
- Con kể về "nhóm mình", "bạn và con cùng làm", không chỉ kể việc của riêng mình.
- Con rủ anh chị em hay bạn hàng xóm vào trò chơi có vai, như bán hàng, bác sĩ, xây nhà.
- Con bắt đầu đề nghị chia lượt hoặc đổi đồ khi tranh chấp, dù chưa phải lúc nào cũng thành công.
- Con chịu làm một phần việc trong việc chung của nhà, như cùng xếp bát, cùng gấp chăn.
- Con kể lại một cuộc cãi nhau ở lớp và cách hai bạn làm lành.
- Con vẫn có lúc muốn chơi một mình, điều này vẫn bình thường.
Nếu con thường xuyên đứng ngoài, không muốn chơi cùng ai sau nhiều tháng đi học, hoặc liên tục bị bạn từ chối, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên để hiểu con ở lớp ra sao. Đôi khi chỉ là tính cách thận trọng cần thêm thời gian; đôi khi trẻ cần được người lớn dẫn vào nhóm một cách khéo léo.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi chỉ chơi một mình ở lớp, có phải con không hoà đồng?
Chưa chắc. Ở tuổi này, chơi một mình, đứng xem và chơi cạnh bạn đều phổ biến. Điều cần xem là con có lúc nào tương tác với bạn không và có vui khi ở lớp không. Nếu kéo dài nhiều tháng, ba mẹ nên hỏi giáo viên quan sát được gì.
Có nên bắt trẻ chia sẻ đồ chơi của mình với bạn không?
Ép chia ngay món đồ đang chơi thường dạy trẻ rằng ai đến sau và khóc to hơn thì được. Nhiều lớp dùng cách chia lượt: chơi xong thì đưa bạn, có mốc rõ như đồng hồ cát. Cách này dạy công bằng mà không làm trẻ thấy mất đồ.
Trẻ hay tranh chấp ở lớp có phải là lớp quản lý kém không?
Không hẳn. Tranh chấp là một phần bình thường của việc học chơi cùng nhau. Điều đáng xem là cách người lớn xử lý: có giúp trẻ nói ra cảm xúc và tự tìm cách giải quyết không, hay chỉ phân xử, tịch thu đồ, cho ngồi một góc.
Con làm việc nhóm hay để bạn làm hết, có sao không?
Ở tuổi mầm non, trẻ thường chưa biết chia việc. Người lớn có thể giúp bằng cách giao vai cụ thể trong nhóm, như người cầm hồ dán, người chọn màu, và đổi vai các lần sau. Dần dần trẻ học được rằng mỗi người góp một phần.
Trẻ thích chơi với một bạn thân duy nhất có nên tách ra không?
Có bạn thân là điều tốt và là một dấu hiệu phát triển xã hội. Không cần tách hẳn, nhưng lớp có thể xen những hoạt động nhóm do cô sắp để trẻ làm quen thêm bạn khác. Khi bạn thân nghỉ học, trẻ sẽ đỡ hụt hẫng.
Hợp tác và cạnh tranh, nên dạy trẻ cái nào trước?
Ở tuổi mầm non, hợp tác là nền cần có trước. Trẻ quá nhỏ trước các trò thắng thua thường dễ buồn và giành phần. Những trò có thắng thua nhẹ nhàng có thể đến dần khi trẻ lớn hơn, và nên được người lớn dẫn để trẻ học cả cách thua.