Phương pháp Global Nexus là cách tổ chức việc học ở mầm non theo sáu trụ cột được nuôi cùng lúc: ngôn ngữ, cảm xúc, kỹ năng sống, tự lập, sáng tạo và tư duy, cộng thêm một nền bắt buộc là chương trình giáo dục mầm non quốc gia của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Sáu trụ là cách nhìn đứa trẻ; trụ thứ bảy là khung pháp lý mà mọi lớp mầm non ở Việt Nam phải đi theo. Ba nguyên tắc chạy xuyên suốt là song ngữ khai phóng, học qua trải nghiệm thật và tôn trọng nhịp riêng của từng bé.
Nói gọn hơn: chương trình không chia ngày của con thành tiết tiếng Anh, tiết toán, tiết vẽ rời nhau. Một hoạt động như cùng nhau rửa rau cho bữa trưa có thể chạm tới cả sáu trụ: con gọi tên rau bằng hai thứ tiếng, chờ tới lượt, tự xắn tay áo, đếm số lá, kể lại cho bạn. Phần dưới giải thích từng trụ nghĩa là gì trên thực tế, vì sao phải có "cộng một", và ba mẹ nên hỏi gì để biết lớp của con đang làm thật hay chỉ treo khẩu hiệu.
Sáu trụ cột, mỗi trụ trông ra sao trong lớp
Ngôn ngữ. Không chỉ là tiếng Anh. Trụ này gồm khả năng nghe hiểu, kể lại, đặt câu hỏi, gọi tên cảm giác bằng tiếng Việt, rồi mới mở rộng sang tiếng thứ hai. Trong lớp, ba mẹ sẽ thấy cô nói chuyện với con nhiều hơn là giảng, và con được nói nhiều hơn là nghe.
Cảm xúc. Con nhận ra mình đang giận, buồn, sợ hay háo hức, và học vài cách để dịu lại. Cô gọi tên cảm xúc giúp con thay vì bảo con nín. Đây là nền để con chịu ở lớp, chịu thua một trò chơi, chịu chờ.
Kỹ năng sống. Những việc nhỏ lặp mỗi ngày: chào hỏi, xin lỗi, nhường, giữ an toàn cho mình và bạn. Phần này được xây qua sinh hoạt hơn là qua bài giảng, và có một danh mục riêng trên trang đi sâu hơn.
Tự lập. Tự ăn, tự cất giày, tự đi vệ sinh theo tuổi, tự chọn hoạt động trong khung cô bày sẵn. Tự lập không có nghĩa là bỏ mặc; cô lùi một bước để con thử, rồi tiến lại khi con cần.
Sáng tạo. Con được làm ra thứ của riêng mình: một bức tranh, một khối đất nặn, một câu chuyện, một cách xếp gạch khác bạn. Thước đo không phải sản phẩm đẹp mà là con có dám thử cách mới không.
Tư duy. So sánh, phân loại, đoán rồi kiểm, tìm cách khác khi cách đầu không được. Ở tuổi này tư duy đi qua đồ vật thật và câu hỏi mở chứ không qua phiếu bài tập.
Vì sao phải nuôi sáu trụ cùng lúc thay vì lần lượt
Câu hỏi hay gặp nhất của phụ huynh là: con còn nhỏ, sao không tập trung cho giỏi một thứ trước, ví dụ tiếng Anh hoặc chữ số? Câu trả lời nằm ở cách não bộ trẻ phát triển. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard (Center on the Developing Child) mô tả những năm đầu đời là giai đoạn các kết nối thần kinh hình thành dày nhất, và các mảng phát triển dựa vào nhau: ngôn ngữ đỡ cho việc điều chỉnh cảm xúc, cảm xúc ổn định đỡ cho sự chú ý, chú ý đỡ cho việc học. Một đứa trẻ thuộc nhiều từ tiếng Anh nhưng không chịu nổi khi bạn lấy đồ chơi thì vẫn chưa sẵn sàng cho lớp một.
Nhóm này cũng nhấn vào ba kỹ năng gọi chung là chức năng điều hành: trí nhớ làm việc, khả năng kìm hãm phản xạ và sự linh hoạt khi đổi cách nghĩ. Ba kỹ năng ấy không có tiết học riêng; chúng lớn lên khi con chơi trò có luật, khi con chờ lượt, khi con phải nhớ ba bước rửa tay, khi con đổi cách xếp tháp vì tháp đổ. Đó là lý do sáu trụ của Global Nexus được thiết kế để đan vào nhau trong cùng một hoạt động.
Thêm một lẽ rất đời thường: trẻ mầm non không học theo môn. Con không biết đâu là giờ toán, đâu là giờ ngôn ngữ. Con chỉ biết hôm nay được nhào bột, được ra sân nhặt lá, được kể chuyện con mèo nhà bà. Chương trình chia trụ để người lớn quan sát cho đủ, còn với con, mọi thứ là một ngày liền mạch.
"Cộng một": chương trình mầm non quốc gia là nền, không phải phần thêm
Ở Việt Nam, mọi cơ sở giáo dục mầm non được cấp phép đều phải thực hiện Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, lần đầu kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT và đã được sửa đổi, bổ sung mấy lần sau đó. Chương trình này chia trẻ thành hai giai đoạn, nhà trẻ và mẫu giáo, và đặt mục tiêu theo năm lĩnh vực: phát triển thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ.
Global Nexus không thay thế khung đó mà đứng trên nó. Sáu trụ là cách nhóm lại mục tiêu theo góc nhìn của phương pháp, còn năm lĩnh vực của Bộ là phần phải đạt và được kiểm tra. Hai cách chia này gối lên nhau khá nhiều: trụ ngôn ngữ trùng với lĩnh vực ngôn ngữ, trụ tư duy nằm trong lĩnh vực nhận thức, trụ cảm xúc và kỹ năng sống nằm trong lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội, trụ sáng tạo gần với thẩm mỹ. Thể chất không có trụ riêng vì nó hiện diện ở mọi giờ vận động ngoài trời.
Với phụ huynh, ý nghĩa thực tế là: con không phải chọn giữa "chương trình quốc tế" và "chương trình Bộ". Con học cả hai trong cùng một ngày. Chi tiết khung chương trình quốc gia và học vụ từng lớp có trang chuyên về chương trình của trường giải thích kỹ hơn.
Ba nguyên tắc chạy xuyên sáu trụ
Sáu trụ trả lời câu "nuôi cái gì ở con". Ba nguyên tắc dưới đây trả lời câu "nuôi bằng cách nào". Mỗi nguyên tắc có một điều nó loại trừ, và chính điều bị loại trừ mới giúp ba mẹ nhận ra lớp có làm đúng hay không.
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Loại trừ điều gì | Ba mẹ nhìn thấy ở đâu |
|---|---|---|---|
| Song ngữ khai phóng | Tiếng Việt và tiếng Anh được dùng như công cụ để nghĩ và giao tiếp trong sinh hoạt thật | Thẻ học thuộc, bắt con dịch từng chữ, học tiếng Anh tách khỏi ngày sinh hoạt | Cô nói tiếng Anh lúc dọn đồ, rửa tay, ra sân, không chỉ trong một giờ cố định |
| Học qua trải nghiệm thật | Con học bằng tay, mắt, mũi, bằng việc làm có mục đích | Ngồi nghe giảng lâu, tô theo mẫu in sẵn hàng loạt | Lớp có đồ vật thật, bài học gắn với bữa ăn, cây cối, chuyến đi |
| Tôn trọng nhịp riêng | Mỗi bé có tốc độ riêng, cô theo dõi từng bé và điều chỉnh | So sánh con với bạn, xếp hạng, bảng thi đua treo tường | Cô kể về con bằng ví dụ cụ thể, không bằng điểm hay thứ hạng |
Đọc cột thứ ba kỹ một chút. Nếu một buổi tham quan cho thấy đúng những thứ trong cột đó, thì dù tờ giới thiệu ghi gì, lớp đang chạy theo một phương pháp khác. Ngược lại, thấy những thứ ở cột cuối là dấu hiệu tốt hơn mọi lời giới thiệu.
Phương pháp này mượn gì từ các trường phái quốc tế
Global Nexus tự giới thiệu là chắt lọc từ nhiều định hướng giáo dục sớm đã có tên tuổi: Reggio Emilia, Montessori, STEAM và học theo dự án. Nhìn vào cách tổ chức lớp sẽ thấy dấu vết khá rõ. Từ Montessori, chương trình lấy ý tưởng môi trường chuẩn bị sẵn để trẻ tự chọn và tự làm, cùng những việc thực hành đời sống như rót nước, gấp khăn. Từ Reggio Emilia, chương trình lấy cách coi trẻ là người có năng lực, coi việc ghi lại quá trình học là một phần của dạy, và coi không gian lớp như một người thầy.
Từ học theo dự án, chương trình lấy nhịp chủ đề kéo dài nhiều ngày, để con được quay lại một câu hỏi nhiều lần thay vì mỗi ngày một bài mới. STEAM ở đây không phải là robot hay máy tính bảng, mà là thói quen quan sát, đo, thử, làm ra một thứ gì đó.
Điều đáng lưu ý: ghép nhiều phương pháp là việc khó, vì mỗi phương pháp gốc có triết lý riêng và đôi khi ngược nhau. Montessori coi trọng giáo cụ chuẩn và trình tự; Reggio để dự án đi theo câu hỏi của trẻ. Một chương trình ghép tốt phải nói được rõ khi nào lớp dùng cách này, khi nào dùng cách kia. Đó là câu đáng hỏi khi ba mẹ đến tham quan. Danh mục về các phương pháp giáo dục sớm trên trang so sánh kỹ từng trường phái.
Câu nên hỏi để biết sáu trụ có chạy thật không
Khẩu hiệu thì trường nào cũng có. Muốn biết sáu trụ có sống trong lớp của con hay không, ba mẹ có thể hỏi những câu cụ thể dưới đây khi gặp cô giáo hoặc khi được tư vấn. Câu trả lời tốt là câu có ví dụ, có tên hoạt động, có cách cô làm; câu trả lời yếu là câu lặp lại khẩu hiệu.
- Hôm qua lớp làm hoạt động gì, và hoạt động đó nuôi những trụ nào ở con?
- Khi một bé chưa chịu nói tiếng Anh, cô làm gì trong tuần đầu, tháng đầu?
- Cô theo dõi sự tiến bộ của từng bé bằng cách nào, ba mẹ được xem những gì và bao lâu một lần?
- Khi con giận và ném đồ, cô xử lý ra sao, có phạt đứng góc không?
- Trong ngày có bao nhiêu thời gian con được tự chọn hoạt động, bao nhiêu thời gian cả lớp làm chung?
- Phần chương trình Bộ được đan vào hoạt động hằng ngày thế nào, cuối năm đánh giá con theo tiêu chí gì?
Không cần hỏi hết trong một buổi. Chọn hai ba câu hợp với điều nhà mình lo nhất. Nếu con hay ngại, hỏi kỹ về cảm xúc và cách cô làm quen. Nếu con hiếu động, hỏi về thời gian vận động và cách cô giữ luật trong lớp.
Phương pháp này hợp và chưa hợp với gia đình nào
Sáu trụ cột hợp với gia đình muốn con lớn lên đều, chịu được chuyện tiến bộ không đo được bằng số trong vài tháng đầu, và sẵn lòng nghe cô kể về con bằng những câu chuyện nhỏ thay vì bảng điểm. Nó cũng hợp với gia đình coi tiếng Anh là một phần của đời sống con chứ không phải một môn để khoe.
Ngược lại, nếu điều nhà mình cần nhất trong năm nay là con đọc viết sớm, làm được nhiều phép tính trước tuổi vào lớp một, hoặc có chứng chỉ tiếng Anh, thì phương pháp này sẽ làm ba mẹ sốt ruột. Không phải vì nó bỏ qua chữ và số, mà vì nó đi đường vòng qua chơi, qua đồ vật, qua câu chuyện, và kết quả hiện ra chậm hơn ở mặt giấy tờ.
Cũng nên biết rằng phương pháp tốt đến đâu thì vẫn phụ thuộc người làm. Hai lớp cùng tên chương trình có thể khác nhau vì cô giáo khác nhau. Vì vậy, bước tìm hiểu phương pháp nên đi kèm với việc tận mắt xem lớp, gặp cô sẽ dạy con, và quan sát một vài phút cô nói chuyện với trẻ. Quy trình tham quan và tư vấn có bài riêng hướng dẫn ba mẹ nên quan sát gì.
Câu hỏi thường gặp
Sáu trụ cột của Global Nexus có phải là sáu môn học không?
Không. Sáu trụ là sáu mảng phát triển mà cô giáo dùng để quan sát và lên kế hoạch, không phải sáu tiết học. Một hoạt động thường chạm tới nhiều trụ cùng lúc, ví dụ giờ ăn trưa vừa nuôi tự lập, vừa nuôi ngôn ngữ, vừa là lúc con tập chờ và mời bạn.
Con học theo Global Nexus thì có học đủ chương trình của Bộ không?
Có. Chương trình giáo dục mầm non quốc gia là phần "cộng một", nền bắt buộc của mọi lớp. Sáu trụ được sắp xếp trên nền đó, nên năm lĩnh vực phát triển của Bộ vẫn được thực hiện và đánh giá như ở các cơ sở mầm non được cấp phép khác.
Vì sao không có trụ riêng cho thể chất?
Vì vận động có mặt trong gần như mọi phần của ngày: chơi ngoài trời, nhảy theo nhạc, xếp khối, cầm thìa, cài cúc áo. Thể chất là một lĩnh vực trong chương trình Bộ nên vẫn được theo dõi đầy đủ; sáu trụ chỉ là cách nhóm lại để cô nhìn thêm những mảng dễ bị bỏ quên.
Bao lâu thì ba mẹ thấy được kết quả của phương pháp này?
Những thay đổi nhỏ như con tự cất giày, kể chuyện ở lớp, dùng vài câu tiếng Anh trong lúc chơi thường hiện ra sau vài tuần đến vài tháng, tuỳ bé. Những thứ như khả năng chờ, hợp tác, dám thử thì lớn chậm và đều, ba mẹ thấy rõ nhất khi so con với chính con của học kỳ trước.
Nếu con mới 6 tháng tuổi thì sáu trụ còn có nghĩa không?
Có, nhưng hình thức khác hẳn. Với nhóm nhỏ nhất, ngôn ngữ là cô trò chuyện và đáp lại tiếng bập bẹ, cảm xúc là cảm giác an toàn với người chăm sóc quen, tự lập là được tự cầm, tự bò tới đồ chơi. Trụ không đổi, cách làm đổi theo tuổi.
Ba mẹ có cần làm gì ở nhà để theo kịp phương pháp không?
Không cần dạy bù. Việc hữu ích nhất là hỏi con về ngày học bằng câu hỏi mở, đọc sách cùng con, để con tự làm những việc vừa sức. Danh mục nối chương trình về nhà trên trang có gợi ý cụ thể cho từng trụ.