HighScope là một chương trình giáo dục mầm non của Hoa Kỳ ra đời từ đầu những năm 1960, xây trên ý tưởng học chủ động: trẻ học qua việc tự tay làm với đồ vật, người và ý tưởng. Nét dễ nhận nhất là chu trình "lên kế hoạch, làm, nhìn lại" lặp lại mỗi ngày: trẻ nói mình định chơi gì, đi làm điều đó, rồi kể lại đã làm được gì. HighScope nổi tiếng còn vì gắn với nghiên cứu Perry Preschool, một trong những nghiên cứu theo dõi dài nhất về tác động của giáo dục mầm non.
Khác với Montessori hay Reggio, HighScope có giáo trình, bộ chỉ số phát triển và công cụ đánh giá được viết thành văn bản, nên dễ đào tạo và dễ kiểm hơn. Phần dưới giải thích nguồn gốc, một ngày theo HighScope, cách chu trình kế hoạch vận hành, sáu bước giải quyết xung đột, nghiên cứu nói gì và không nói gì, và những câu ba mẹ nên hỏi.
Một thí nghiệm ở Ypsilanti, bang Michigan
Năm 1962, David Weikart, khi đó phụ trách dịch vụ đặc biệt của hệ thống trường công ở Ypsilanti, bang Michigan, lo ngại vì nhiều học sinh từ các gia đình nghèo, phần lớn là người Mỹ gốc Phi, học kém ngay từ những năm đầu tiểu học. Ông và đồng nghiệp lập một chương trình mầm non cho trẻ ba, bốn tuổi ở trường Perry, và làm một việc hiếm có thời ấy: chia ngẫu nhiên 123 trẻ thành nhóm được học và nhóm không được học, để so sánh lâu dài.
Chương trình gồm các buổi học hằng ngày vào buổi sáng, tỉ lệ cô trên trẻ thấp, và giáo viên đến thăm từng gia đình mỗi tuần. Phần lớn trẻ học hai năm. Nội dung ban đầu chịu ảnh hưởng mạnh từ lý thuyết của Jean Piaget về việc trẻ tự xây dựng hiểu biết qua hành động.
Năm 1970, Weikart lập Quỹ Nghiên cứu Giáo dục HighScope để tiếp tục phát triển giáo trình và theo dõi nhóm trẻ Perry. Các đợt khảo sát được làm khi những đứa trẻ ấy mười chín, hai mươi bảy, bốn mươi tuổi và muộn hơn nữa. Chương trình mầm non HighScope ngày nay là hậu duệ của lớp học ở trường Perry, đã được mở rộng thêm nhiều lĩnh vực và chỉ số.
Lên kế hoạch, làm, nhìn lại: chu trình mỗi ngày
Đây là phần cốt lõi, chiếm khoảng một giờ trong buổi sáng. Ví dụ giả định dưới đây là cách nó thường diễn ra trong một nhóm nhỏ trẻ bốn tuổi:
- Lên kế hoạch. Cô ngồi với nhóm năm, sáu trẻ, hỏi từng bé định làm gì trong giờ chơi. Bé nhỏ có thể chỉ tay về góc xếp hình; bé lớn nói "con xây cái cầu cho xe chạy qua, cần hai khối dài". Cô hỏi thêm một câu để kế hoạch rõ hơn: ai chơi cùng, cần đồ gì.
- Làm. Trẻ đi về các góc đã chọn và chơi khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ. Cô đi quanh, ngồi xuống chơi cùng, hỏi, gợi ý, nhưng không giao việc. Trẻ được đổi ý.
- Dọn. Cả lớp cất đồ về đúng chỗ, mỗi chỗ có hình vẽ đồ vật để trẻ tự nhận ra.
- Nhìn lại. Nhóm nhỏ quay về cùng cô. Từng bé kể lại đã làm gì, có làm theo kế hoạch không, gặp khó chỗ nào. Có bé kể bằng lời, có bé vẽ, có bé mang đồ vật đến cho bạn xem.
- Nối sang hôm sau. Cô ghi lại kế hoạch và lời kể. Bé hôm nay chưa xây xong cầu có thể lên kế hoạch xây tiếp ngày mai.
Vì sao chu trình này có ích? Lên kế hoạch luyện cho trẻ nghĩ trước khi làm và nói ra ý định của mình, nhìn lại luyện trí nhớ và khả năng kể theo trình tự. Đây chính là những kỹ năng mà giới nghiên cứu gọi chung là chức năng điều hành, nền của việc tự học sau này.
Một ngày, các chỉ số và cách cô đánh giá
Lịch ngày cố định. Ngoài chu trình kế hoạch, ngày ở lớp HighScope thường có giờ chào buổi sáng, hoạt động nhóm nhỏ do cô chuẩn bị, hoạt động nhóm lớn như hát, vận động, kể chuyện, giờ ăn và giờ ngoài trời. Thứ tự giữ ổn định để trẻ biết điều gì sắp đến.
Góc chơi được gọi tên rõ. Lớp chia thành các khu như khối xây, đóng vai, nghệ thuật, đồ chơi nhỏ, sách, cát nước. Đồ để trong rổ có hình và chữ để trẻ tự lấy, tự cất.
Chỉ số phát triển then chốt. Giáo trình liệt kê các chỉ số phát triển then chốt chia theo lĩnh vực, từ cách học, cảm xúc xã hội, vận động, ngôn ngữ và đọc viết, toán, nghệ thuật, khoa học, đến nghiên cứu xã hội. Cô dùng chúng như tấm bản đồ để biết nên quan sát gì, không phải như danh sách bài phải dạy.
Đánh giá qua quan sát. HighScope có công cụ ghi nhận quan sát trẻ, gọi là COR, dựa trên những ghi chép ngắn hằng ngày về điều trẻ nói và làm. Cô chấm theo các mức phát triển, không cho điểm hay xếp hạng trẻ, và dùng kết quả để lên kế hoạch cho nhóm.
Người lớn chia quyền kiểm soát. Một nguyên tắc hay được nhắc: trẻ và người lớn cùng chia quyền quyết định. Cô không giành hết, cũng không buông hết. Trong giờ chơi trẻ dẫn; trong giờ nhóm nhỏ cô dẫn nhưng trẻ vẫn được chọn cách làm.
Sáu bước giải quyết xung đột theo HighScope
Phần này được nhiều trường không theo HighScope mượn về, vì nó cụ thể và dạy được. Khi hai trẻ giành nhau một món đồ, cô đi theo sáu bước:
- Đến gần thật bình tĩnh, ngồi xuống ngang tầm, nhẹ nhàng ngăn hành động làm đau nhau.
- Gọi tên cảm xúc của từng bé: "Con đang giận vì bạn lấy xe", "Con cũng muốn chiếc xe đó".
- Hỏi chuyện gì đã xảy ra, nghe cả hai bên, cô chưa phán xét.
- Nói lại vấn đề cho rõ: "Vậy là có một chiếc xe mà hai bạn đều muốn chơi".
- Hỏi trẻ có ý gì để giải quyết, cùng chọn một cách cả hai chấp nhận: chơi lần lượt, chơi chung, tìm xe khác.
- Ở lại hỗ trợ một lúc để chắc cách đã chọn chạy được.
Món đồ thường được cô giữ tạm trong lúc nói chuyện, để không bên nào "thắng" bằng sức. Mục tiêu không phải phân xử đúng sai mà là để trẻ, qua nhiều lần lặp lại, tự đi được các bước này. Lúc đầu cô làm gần hết; vài tháng sau có bé đã tự nói "mình chơi lần lượt nhé".
Nghiên cứu Perry Preschool nói gì, và không nói gì
Khi nhóm trẻ Perry bước vào tuổi trưởng thành, các báo cáo cho thấy nhóm được học mầm non có tỉ lệ tốt nghiệp trung học cao hơn, thu nhập cao hơn và bị bắt giữ ít hơn nhóm đối chứng. Báo cáo theo dõi đến tuổi bốn mươi được công bố năm 2005. Nhà kinh tế học James Heckman, người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2000, cùng cộng sự đã phân tích lại số liệu và cho rằng lợi ích xã hội lâu dài của chương trình lớn hơn nhiều so với chi phí. Perry trở thành một trong những bằng chứng hay được dẫn nhất khi các nước bàn chuyện đầu tư cho mầm non.
HighScope cũng thực hiện một nghiên cứu so sánh giáo trình, theo dõi trẻ học theo ba kiểu: HighScope, dạy trực tiếp theo kịch bản, và lớp mẫu giáo truyền thống lấy chơi làm chính. Báo cáo của Lawrence Schweinhart và David Weikart năm 1997 cho thấy đến tuổi hai mươi ba, nhóm học dạy trực tiếp có nhiều vấn đề về hành vi và cảm xúc hơn hai nhóm còn lại, dù ở giai đoạn đầu điểm học tập không kém. Mẫu của nghiên cứu này nhỏ nên cần đọc thận trọng.
Có ba điều nghiên cứu Perry không nói. Nó không nói mọi lớp mang tên HighScope đều cho kết quả như vậy. Nó không nói kết quả đến từ riêng giáo trình, vì chương trình còn có thăm nhà hằng tuần và tỉ lệ cô trên trẻ rất thấp. Và nó được làm với trẻ từ gia đình rất khó khăn ở Hoa Kỳ những năm 1960; với trẻ ở một gia đình đô thị Việt Nam hôm nay, mức tác động có thể khác hẳn.
Vì sao một việc đơn giản như nói trước điều mình định làm lại có ích
Nhìn từ ngoài, chu trình lên kế hoạch có vẻ quá giản dị: hỏi con định chơi gì, rồi hỏi con đã chơi gì. Nhưng nó chạm vào một năng lực mà các nhà tâm lý học phát triển rất quan tâm, là khả năng tự điều chỉnh. Lev Vygotsky, nhà tâm lý học Nga đầu thế kỷ hai mươi, đã mô tả cách trẻ nhỏ dùng lời nói với chính mình, lúc đầu nói to rồi dần thành lời trong đầu, để dẫn dắt hành động. Khi trẻ nói "con sẽ xây cầu, cần hai khối dài", con đang tập dùng lời để giữ một mục tiêu trong đầu trong lúc tay làm.
Phần nhìn lại có tác dụng khác. Để kể lại, trẻ phải nhớ trình tự, chọn chi tiết, và so sánh điều đã xảy ra với điều mình định làm. Đó là một dạng sơ khai của suy nghĩ về chính suy nghĩ của mình. Với trẻ ba tuổi, lời kể có khi chỉ là một chữ "xe!"; với trẻ năm tuổi, đó có thể là một câu chuyện có mở đầu, khó khăn và cách gỡ. Cô không sửa câu, không chấm, chỉ hỏi thêm để con kể dài hơn một chút so với hôm qua.
Giới hạn và câu nên hỏi khi một trường dùng HighScope
Phần giới thiệu của Global Nexus không nêu HighScope trong các phương pháp chương trình mượn, nhưng chu trình lên kế hoạch, làm, nhìn lại và sáu bước giải quyết xung đột là công cụ nhiều trường lấy trẻ làm trung tâm dùng, vì chúng hợp với các trụ tư duy và cảm xúc. Về giới hạn, HighScope bị phê bình là nặng giấy tờ ghi chép, có thể thành máy móc nếu cô chỉ hỏi cho đủ thủ tục, và phần nghệ thuật, thiên nhiên ít được nhấn bằng Reggio hay Waldorf. Những câu giúp ba mẹ kiểm:
- Giờ lên kế hoạch có thật sự để con chọn không, hay cô gợi ý tới mức con chỉ việc gật?
- Lúc nhìn lại, cô hỏi con những câu gì, và con nhỏ chưa nói nhiều thì kể lại bằng cách nào?
- Khi hai bé giành đồ, cô làm gì? Ba mẹ có thể hỏi cô mô tả lần gần nhất.
- Trường có dùng công cụ quan sát nào, ba mẹ được xem ghi chép về con không?
- Giáo viên được đào tạo HighScope chính thức hay tự học từ tài liệu?
- Một nhóm lên kế hoạch có bao nhiêu trẻ với một cô?
Nếu cô kể được một tình huống giành đồ cụ thể với các bước mình đã làm, đó là dấu hiệu tốt hơn mọi tờ lịch dán tường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hai tuổi có lên kế hoạch được không?
Có, theo cách của trẻ hai tuổi: chỉ tay, cầm một món đồ, nói một từ. HighScope có phiên bản cho trẻ dưới ba tuổi, nhấn vào chăm sóc, vận động và khám phá, với chu trình kế hoạch rất đơn giản. Điều quan trọng là người lớn chờ trẻ biểu đạt ý định trước khi hành động thay.
HighScope có dạy chữ và số không?
Có, qua chỉ số phát triển về đọc viết và toán, nhưng chủ yếu lồng trong chơi và hoạt động nhóm nhỏ: đếm đồ khi dọn, nhận chữ trên rổ đồ, chơi trò vần âm. Không có tiết học chữ đồng thanh cho cả lớp như cách dạy truyền thống.
Sáu bước giải quyết xung đột có dùng được ở nhà không?
Dùng được, và nhiều gia đình thấy hiệu quả với anh chị em giành đồ. Điểm khó nhất là bước đầu: người lớn phải tự bình tĩnh trước. Ban đầu sẽ chậm và mất công, nhưng sau một thời gian trẻ bắt đầu tự đề xuất cách chia lượt mà không cần người lớn đứng giữa.
Vì sao nghiên cứu Perry hay được nhắc khi bàn chính sách mầm non?
Vì nó là nghiên cứu có chia nhóm ngẫu nhiên và theo dõi rất lâu, điều hiếm trong giáo dục. Các nhà kinh tế dùng nó để ước lượng lợi ích lâu dài của đầu tư cho trẻ nhỏ. Tuy vậy mẫu chỉ hơn một trăm trẻ ở một thành phố, nên không thể suy rộng cho mọi chương trình.
HighScope khác lớp mẫu giáo thông thường ở điểm nào dễ thấy nhất?
Dễ thấy nhất là lúc trẻ nói trước mình sẽ làm gì và kể lại sau khi làm, mỗi ngày, trong nhóm nhỏ. Thứ hai là cách cô xử lý xung đột theo các bước cố định thay vì phạt hay bắt xin lỗi ngay. Thứ ba là việc cô ghi chép quan sát đều đặn để lên kế hoạch.
Học chủ động có phải là cho trẻ chơi tự do suốt ngày không?
Không. Học chủ động nghĩa là trẻ tự tay làm và tự ra một phần quyết định, nhưng trong một lịch ngày có cấu trúc, có giờ nhóm nhỏ cô chuẩn bị nội dung và có mục tiêu theo chỉ số phát triển. Chơi tự do không có người lớn đồng hành là một thứ khác.