Montessori là phương pháp giáo dục do bác sĩ người Ý Maria Montessori xây dựng từ lớp học đầu tiên mở ở Rome năm 1907. Ý cốt lõi: trẻ học tốt nhất khi được tự chọn việc và tự làm trong một môi trường người lớn đã chuẩn bị kỹ, với những giáo cụ được thiết kế để trẻ tự nhận ra mình sai ở đâu. Lớp thường ghép ba độ tuổi, có một khoảng làm việc dài không bị cắt ngang, và cô giáo đứng ở vị trí người quan sát, giới thiệu giáo cụ đúng lúc chứ không giảng cho cả lớp.
Điểm mạnh được ghi nhận nhiều nhất là tính tự lập, khả năng tập trung và nền tảng toán, đọc viết đi qua đồ vật thật. Giới hạn hay bị nhắc là chỗ dành cho chơi giả vờ và làm việc nhóm còn hẹp, và cái tên Montessori không được bảo hộ nên chất lượng giữa các nơi chênh nhau rất xa. Phần dưới đi qua lịch sử, một lớp thật trông thế nào, các nhóm giáo cụ, bằng chứng nghiên cứu, và những câu ba mẹ nên hỏi khi một trường nói mình theo Montessori.
Maria Montessori và ngôi nhà trẻ ở khu San Lorenzo
Maria Montessori (1870–1952) là một trong những phụ nữ đầu tiên tốt nghiệp ngành y ở Ý, năm 1896. Bà bắt đầu từ việc làm với trẻ khuyết tật trí tuệ và đọc kỹ công trình của hai bác sĩ người Pháp là Jean Itard và Édouard Séguin, những người đã dùng đồ vật cụ thể để dạy trẻ qua giác quan. Từ đó bà đặt câu hỏi: nếu cách này giúp được trẻ gặp khó khăn, thì với trẻ bình thường nó sẽ cho kết quả ra sao?
Cơ hội đến vào đầu năm 1907, khi một dự án nhà ở cho người lao động nghèo tại khu San Lorenzo, Rome, cần người trông trẻ nhỏ trong lúc cha mẹ đi làm. Montessori nhận và gọi nơi đó là Casa dei Bambini, tức "Ngôi nhà của trẻ". Bà làm đồ đạc vừa cỡ trẻ, để trẻ tự chọn đồ chơi, và ghi chép tỉ mỉ những gì trẻ làm khi không bị người lớn điều khiển. Điều làm bà ngạc nhiên là những đứa trẻ ba, bốn tuổi có thể tập trung rất lâu vào một việc lặp đi lặp lại, và sau đó trông bình thản chứ không mệt.
Năm 1909 bà viết cuốn sách về phương pháp, bản tiếng Anh ra năm 1912 với tên The Montessori Method. Đến năm 1929 bà lập Hiệp hội Montessori Quốc tế (AMI) để giữ chuẩn đào tạo giáo viên. Về sau còn có Hiệp hội Montessori Hoa Kỳ (AMS) thành lập năm 1960, với cách hiểu linh hoạt hơn. Hai tổ chức này đến nay vẫn là hai nhánh đào tạo lớn nhất, và khi một trường nói giáo viên có chứng chỉ Montessori, câu đầu nên hỏi là chứng chỉ của nơi nào, học bao lâu.
Một lớp Montessori cho trẻ 3–6 tuổi trông thế nào
Ba tuổi chung một lớp. Trẻ ba, bốn, năm tuổi học cùng nhau trong một chu kỳ ba năm. Bé lớn làm mẫu cho bé nhỏ, bé nhỏ nhìn bé lớn mà muốn thử. Cô không phải dạy lại mọi thứ mỗi năm vì phần lớn lớp đã quen nếp.
Kệ thấp, mỗi thứ một chỗ. Giáo cụ đặt trên kệ ngang tầm trẻ, mỗi bộ một khay, theo trật tự từ dễ đến khó, từ trái sang phải. Trẻ lấy khay, mang về bàn hoặc trải một tấm thảm nhỏ xuống sàn để làm, xong thì cất lại đúng chỗ cho bạn sau dùng.
Khoảng làm việc dài. Montessori khuyên một chu kỳ làm việc liền khoảng ba giờ vào buổi sáng, không chia thành tiết. Lý do: trẻ cần thời gian để chọn, thử, bỏ, quay lại, và cuối cùng chìm vào một việc. Cắt ngang mỗi hai mươi phút là cắt mất phần quý nhất.
Cô ngồi nhiều hơn đứng. Cô giáo trong lớp Montessori, gốc tiếng Ý gọi là người hướng dẫn, dành nhiều thời gian quan sát. Cô giới thiệu giáo cụ cho từng bé hoặc nhóm hai ba bé bằng một bài trình bày ngắn, động tác chậm và ít lời, rồi lùi lại để trẻ tự làm.
Ít phần thưởng, ít điểm. Không có sticker khen, không có bảng xếp hạng. Phương pháp cho rằng việc làm được tự nó đã là phần thưởng, và giáo cụ tự cho trẻ biết đúng sai nên không cần người lớn chấm.
Lớp yên nhưng không im. Người lần đầu bước vào thường ngạc nhiên vì lớp hai ba chục trẻ mà khá yên. Trẻ vẫn nói chuyện, vẫn đi lại, nhưng mỗi đứa đang bận một việc của mình. Lớp ồn như chợ hoặc im phăng phắc vì sợ đều là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Năm nhóm giáo cụ và điều trẻ học được từ mỗi nhóm
Giáo cụ Montessori không phải đồ chơi bán theo bộ. Mỗi món được thiết kế để tách riêng một khái niệm, ví dụ chỉ khác nhau về kích thước mà giống nhau về màu, để trẻ tập trung vào đúng một điều. Phần lớn có "kiểm soát lỗi": làm sai thì món đồ tự báo, như một khối trụ không vừa lỗ còn lại.
| Nhóm | Ví dụ trong lớp | Trẻ học gì | Ba mẹ nhìn thấy ở nhà |
|---|---|---|---|
| Thực hành cuộc sống | Rót nước, gấp khăn, cài khuy, lau bàn, chăm cây | Phối hợp tay mắt, trình tự các bước, tự chăm sóc bản thân | Con muốn tự rót, tự mặc, tự dọn |
| Cảm quan | Tháp hồng, khối trụ có núm, thẻ màu, hộp âm thanh | Phân biệt to nhỏ, dài ngắn, sắc độ, âm cao thấp | Con hay so sánh, sắp xếp đồ theo thứ tự |
| Ngôn ngữ | Chữ cái nhám để sờ, bảng chữ cái rời, tranh gọi tên | Âm của chữ, ghép âm, tiền viết qua tô và vẽ | Con nhận ra âm đầu của tên mình, của đồ vật |
| Toán | Que số, hạt cườm vàng, chữ số nhám | Số lượng gắn với ký hiệu, hệ thập phân qua đồ vật | Con đếm đồ vật thật, chia đều bánh cho mọi người |
| Văn hoá | Quả địa cầu nhám, ghép hình lục địa, phân loại cây và con vật | Thế giới quanh mình, phân loại, quan sát tự nhiên | Con hỏi nhiều về con vật, nước khác, thời tiết |
Thực hành cuộc sống là cánh cửa đầu tiên, và là nhóm hay bị xem nhẹ nhất. Trường chỉ trưng giáo cụ toán và chữ cho đẹp mà bỏ qua rót nước, lau bàn là đã bỏ phần nền: chính những việc này luyện cho bàn tay và sự tập trung, để sau đó trẻ làm được giáo cụ khó hơn.
Ba ý tưởng nền mà ba mẹ nên biết
Giai đoạn nhạy cảm. Montessori quan sát thấy trẻ có những quãng thời gian đặc biệt hứng thú với một loại việc: trật tự, ngôn ngữ, vận động tinh, chi tiết nhỏ. Bà gọi đó là giai đoạn nhạy cảm và khuyên người lớn nhận ra để đưa đúng việc vào đúng lúc. Khoa học phát triển ngày nay dùng khái niệm gần giống là giai đoạn nhạy cảm của não, nhưng ranh giới các giai đoạn mềm hơn nhiều so với cách hiểu cứng nhắc kiểu "lỡ là mất".
Tâm trí thấm hút. Trong cuốn The Absorbent Mind, bà mô tả trẻ dưới sáu tuổi hấp thụ ngôn ngữ, thói quen và cách cư xử từ môi trường mà không cần ai dạy theo bài. Hệ quả thực tế: môi trường quanh con, kể cả cách người lớn nói chuyện và cư xử, là thứ dạy nhiều nhất.
Tự do trong giới hạn. Trẻ được chọn việc, chọn chỗ ngồi, chọn làm bao lâu, nhưng trong những luật rõ: dùng giáo cụ đúng cách, không làm phiền bạn, cất đồ sau khi dùng. Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Montessori không phải thả cho trẻ làm gì thì làm; tự do chỉ có nghĩa khi có cấu trúc giữ nó.
Nghiên cứu nói gì về Montessori
Bằng chứng về Montessori nhiều hơn phần lớn các phương pháp khác, nhưng vẫn chưa đủ để nói chắc chắn ở mọi bối cảnh. Nghiên cứu hay được dẫn nhất là của Angeline Lillard và Nicole Else-Quest đăng trên tạp chí Science năm 2006. Nhóm tác giả tận dụng một chương trình bốc thăm vào trường Montessori công ở Milwaukee, Hoa Kỳ, để so sánh trẻ trúng thăm với trẻ không trúng. Ở nhóm năm tuổi, trẻ học Montessori làm tốt hơn trong các bài đọc chữ, toán, một số bài đo chức năng điều hành và bài hiểu suy nghĩ của người khác.
Năm 2017, Lillard cùng cộng sự công bố một nghiên cứu theo dõi ba năm cũng dựa trên bốc thăm, ở Hartford, đăng trên Frontiers in Psychology. Kết quả nghiêng về phía Montessori ở thành tích học tập và hiểu biết xã hội, và khoảng cách giữa trẻ nhà khá giả với trẻ nhà khó khăn hẹp lại. Một tổng quan hệ thống đăng trên Campbell Systematic Reviews năm 2023 gộp nhiều nghiên cứu và cũng thấy tác động tích cực ở cả kết quả học tập lẫn một số kết quả ngoài học tập.
Có hai lưu ý quan trọng. Thứ nhất, các nghiên cứu tốt nhất được làm ở những trường theo sát phương pháp, có đủ giáo cụ và giáo viên được đào tạo bài bản. Chính Lillard đã viết về chuyện độ trung thành với phương pháp quyết định kết quả: lớp "Montessori một phần" pha nhiều đồ chơi và phiếu bài tập không cho kết quả như vậy. Thứ hai, phần lớn dữ liệu đến từ Hoa Kỳ và châu Âu. Ba mẹ không nên đọc các nghiên cứu này như lời bảo đảm cho một lớp cụ thể nào.
Những giới hạn và phê bình công bằng
Chỗ cho chơi giả vờ còn hẹp. Montessori từng cho rằng trẻ nhỏ thích việc thật hơn trò tưởng tượng, nên lớp gốc ít góc đóng vai. Nhiều nhà nghiên cứu phát triển, kể cả những người ủng hộ Montessori, thấy chơi giả vờ có giá trị riêng cho ngôn ngữ và tự điều chỉnh. Nhiều trường ngày nay bổ sung phần này.
Làm việc một mình nhiều hơn làm cùng bạn. Giáo cụ phần lớn dành cho một trẻ. Trẻ vẫn giao tiếp qua quan sát và giúp nhau, nhưng những dự án lớn cả nhóm cùng làm, kiểu Reggio Emilia, không phải thế mạnh của Montessori gốc.
Sáng tạo nghệ thuật ít được nhấn. Montessori gốc dành ít chỗ cho vẽ tự do, kể chuyện tưởng tượng, kịch. Lớp hiện đại thường có góc nghệ thuật, nhưng mức độ rất khác nhau giữa các nơi.
Cái tên không được bảo hộ. Ở nhiều nước, chữ Montessori không thuộc độc quyền của tổ chức nào, nên trường nào cũng có thể gắn tên. Một lớp có vài món giáo cụ gỗ mà vẫn dạy đọc đồng thanh, vẫn chia tiết, vẫn chấm sticker thì chỉ là Montessori trên biển.
Phụ thuộc mạnh vào giáo viên và chi phí. Bộ giáo cụ đầy đủ đắt, đào tạo chuẩn kéo dài nhiều tháng. Thiếu một trong hai, phương pháp dễ rút lại thành bày đồ cho đẹp.
Global Nexus mượn gì từ Montessori, và câu nên hỏi khi tham quan
Theo phần giới thiệu của chương trình, Global Nexus lấy từ Montessori ý tưởng môi trường chuẩn bị sẵn và các việc thực hành đời sống như rót nước, gấp khăn, chủ yếu để nuôi trụ tự lập trong giờ đón, giờ ăn và giờ chuyển hoạt động. Chương trình không tự nhận là một trường Montessori trọn vẹn. Dù đến trường nào, những câu sau giúp ba mẹ nhìn xuyên qua cái nhãn:
- Lớp có ghép tuổi không, ghép những tuổi nào, và vì sao chọn như vậy?
- Buổi sáng có khoảng làm việc liền bao lâu không bị cắt ngang?
- Cô được đào tạo Montessori ở đâu, khoá học kéo dài bao lâu, có thực hành dưới giám sát không?
- Con có được tự chọn giáo cụ không, hay cô phát việc cho từng bàn?
- Góc thực hành cuộc sống có đồ thật, như bình thuỷ tinh nhỏ, dao cắt chuối, khăn lau, hay chỉ có đồ nhựa mô phỏng?
- Khi con dùng sai giáo cụ, cô làm gì: sửa ngay, chờ, hay trình bày lại vào hôm khác?
- Lớp có góc đóng vai và góc nghệ thuật không, và chúng được đặt vào phần nào của ngày?
Câu trả lời cụ thể bằng ví dụ trong lớp đáng tin hơn mọi tấm ảnh giáo cụ đẹp. Cách quan sát cả một buổi tham quan có trong danh mục tham quan và tư vấn của trang.
Câu hỏi thường gặp
Montessori có hợp với trẻ hiếu động không?
Thường là có, vì lớp cho trẻ đi lại, chọn việc dùng tay và không bắt ngồi yên nghe giảng. Nhiều trẻ hiếu động lại tập trung tốt khi việc trong tay đủ thách thức. Điều cần xem là cô có kiên nhẫn giới thiệu lại luật lớp và có đủ việc vận động thô cho con hay không.
Học Montessori rồi vào lớp một trường công có bị sốc không?
Một số trẻ cần vài tuần để quen việc ngồi theo tiết và làm theo cả lớp. Trẻ Montessori thường có lợi thế ở tự lập và tập trung, nên phần lớn thích nghi được. Ba mẹ có thể giúp bằng cách kể trước cho con nghe lớp một sẽ khác thế nào.
Có nên mua giáo cụ Montessori về nhà không?
Không cần thiết. Phần dễ mang về nhà nhất là tinh thần thực hành cuộc sống: kệ thấp, đồ vừa tầm, cho con tự rót, tự lau, tự cất. Giáo cụ chuyên dụng như tháp hồng hay hạt cườm phát huy tác dụng khi có người trình bày đúng cách và có trình tự.
Montessori có dạy con đọc viết sớm không?
Nhiều trẻ trong lớp Montessori làm quen âm chữ khá sớm qua chữ cái nhám và bảng chữ rời, nhưng theo nhịp riêng của trẻ, không ép cả lớp. Ở Việt Nam, ba mẹ nên hỏi trường cách sắp xếp phần này cho phù hợp định hướng không dạy trước chương trình lớp một.
Montessori cho trẻ dưới ba tuổi khác gì lớp 3–6 tuổi?
Nhóm dưới ba tuổi, thường gọi là cộng đồng trẻ nhỏ, tập trung nhiều hơn vào vận động, ngôn ngữ nói và tự chăm sóc như tập ăn, tập đi vệ sinh. Giáo cụ ít và đơn giản hơn, tỉ lệ người lớn trên trẻ cao hơn, và nhịp ngày bám sát giấc ngủ, bữa ăn.
Làm sao biết một lớp gắn tên Montessori có làm thật không?
Quan sát vào buổi sáng: trẻ có tự lấy và cất giáo cụ không, có khoảng làm việc dài không, cô có trình bày cho từng bé không. Hỏi về đào tạo của cô và tỉ lệ cô trên trẻ. Lớp chia tiết, cả lớp làm cùng một việc, có phiếu tô màu theo mẫu là dấu hiệu nên hỏi kỹ.