Reggio Emilia là cách tiếp cận giáo dục mầm non hình thành ở thành phố Reggio Emilia, miền bắc nước Ý, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, với người dẫn đường là nhà giáo dục Loris Malaguzzi. Nó không có giáo trình hay bộ giáo cụ cố định. Thay vào đó là một cách nhìn: trẻ là người có năng lực, biểu đạt bằng "một trăm ngôn ngữ" như vẽ, nặn, dựng, múa, kể; việc học đi theo các dự án kéo dài nảy ra từ câu hỏi của trẻ; và người lớn ghi lại quá trình đó để hiểu trẻ và dạy tiếp.
Vì không có giáo trình, Reggio rất khó sao chép. Ngay chính những người ở Reggio Emilia cũng nói họ không xuất khẩu một mô hình, và các trường bên ngoài chỉ có thể "lấy cảm hứng". Phần dưới giải thích lịch sử, các khái niệm chính, một dự án diễn ra thế nào, chỗ yếu của cách tiếp cận này, và những câu giúp ba mẹ phân biệt lớp lấy cảm hứng Reggio thật với lớp chỉ có góc trang trí đẹp.
Một ngôi trường dựng từ đống đổ nát sau chiến tranh
Câu chuyện được kể nhiều nhất bắt đầu mùa xuân năm 1945 ở làng Villa Cella, ngoại ô Reggio Emilia. Chiến tranh vừa kết thúc, một nhóm phụ huynh, phần lớn là phụ nữ, quyết định tự xây trường cho con. Họ bán một chiếc xe tăng, vài chiếc xe tải và mấy con ngựa quân đội rút lui bỏ lại để có tiền, rồi nhặt gạch từ những ngôi nhà đổ nát. Loris Malaguzzi, khi đó là một giáo viên trẻ, nghe chuyện và đạp xe tới xem. Ông ở lại với những ngôi trường ấy gần năm mươi năm, cho đến khi mất năm 1994.
Từ năm 1963, chính quyền thành phố bắt đầu mở và vận hành hệ thống trường mầm non công của riêng mình, sau đó thêm nhà trẻ cho trẻ dưới ba tuổi. Cái gốc "do cộng đồng dựng nên" giải thích vì sao phụ huynh ở Reggio có vai trò lớn trong trường, chứ không chỉ đến đón con.
Thế giới biết đến Reggio qua triển lãm "Một trăm ngôn ngữ của trẻ" bắt đầu đi lưu diễn từ đầu những năm 1980, và qua việc tạp chí Newsweek năm 1991 nhắc tới trường Diana của thành phố trong danh sách những trường tốt nhất thế giới. Năm 1994, tổ chức Reggio Children được lập để đón khách tham quan, tổ chức hội thảo và quản lý triển lãm. Tổ chức này không cấp chứng nhận cho trường ở nơi khác là "trường Reggio".
"Một trăm ngôn ngữ" nghĩa là gì trong lớp học
Malaguzzi viết một bài thơ nổi tiếng mở đầu bằng ý trẻ được làm bằng một trăm thứ: một trăm ngôn ngữ, một trăm bàn tay, một trăm ý nghĩ, một trăm cách nghĩ, cách chơi, cách nói. Rồi bài thơ trách người lớn và nhà trường đã lấy đi chín mươi chín cái, chỉ để lại lời nói và con số. Đây không phải câu văn hoa. Nó là lời phê bình kiểu trường học chỉ coi trọng đọc, viết, đếm.
Trong lớp, ý này thành một nguyên tắc tổ chức: cùng một ý tưởng, trẻ được mời diễn đạt bằng nhiều chất liệu. Một bé đang tìm hiểu con ốc sên có thể vẽ nó bằng bút chì, nặn nó bằng đất sét, dựng đường đi của nó bằng que gỗ, rồi kể cho bạn nghe nó ngủ ở đâu. Mỗi lần chuyển chất liệu, trẻ phải nghĩ lại: đất sét không cho vẽ vỏ xoắn như bút chì, nên con phải tìm cách khác. Người làm giáo dục ở Reggio coi việc chuyển qua lại giữa các "ngôn ngữ" là lúc tư duy thật sự diễn ra.
Hệ quả cho ba mẹ: sản phẩm của trẻ trong lớp Reggio thường không đồng đều và không "đẹp" theo kiểu tranh mẫu. Hai mươi bé vẽ cùng một cái cây sẽ ra hai mươi cái cây khác nhau. Đó là dấu hiệu tốt.
Hình ảnh đứa trẻ, người thầy và không gian
Đứa trẻ giàu năng lực. Mọi thứ ở Reggio bắt đầu từ một niềm tin: trẻ không phải cái bình rỗng chờ đổ đầy mà là người đã có sẵn lý thuyết của riêng mình về thế giới. Người lớn tò mò về lý thuyết đó, dù nó sai, thay vì vội sửa.
Giáo viên như người nghiên cứu. Cô lắng nghe, ghi âm, chụp ảnh, ghi lại câu trẻ nói, rồi cùng đồng nghiệp đọc lại để đoán trẻ đang thắc mắc điều gì. Từ đó cô đưa ra chất liệu hay câu hỏi mới. Mỗi lớp thường có hai giáo viên cùng phụ trách.
Atelier và atelierista. Trường có một xưởng, gọi là atelier, đầy chất liệu: đất sét, dây, giấy, đèn chiếu, đồ tái chế. Người phụ trách xưởng thường có nền nghệ thuật, gọi là atelierista, làm việc với giáo viên để giúp trẻ biểu đạt điều đang nghĩ.
Pedagogista. Một chuyên gia sư phạm phụ trách nhiều trường, giúp giáo viên đọc tài liệu quan sát và nối việc trong lớp với lý thuyết. Vị trí này ít khi có ở các trường bên ngoài, và thiếu nó là một lý do khiến "cảm hứng Reggio" dễ thành hời hợt.
Không gian và quảng trường. Lớp nhiều ánh sáng tự nhiên, gương, vách kính để trẻ nhìn thấy nhau. Giữa trường thường có một khoảng chung như quảng trường nhỏ ở các thị trấn Ý, nơi các lớp gặp nhau. Không gian được coi là một người thầy nữa, bên cạnh cô giáo và gia đình.
Một dự án Reggio đi qua những bước nào
Dự án ở đây, tiếng Ý gọi là progettazione, không có lịch định sẵn từ đầu năm. Ví dụ giả định dưới đây cho thấy nhịp thường gặp, với một nhóm trẻ bốn, năm tuổi tình cờ để ý bóng của mình trên sân:
- Bắt lấy câu hỏi. Cô nghe một bé hỏi vì sao bóng buổi sáng dài mà buổi trưa ngắn, và thấy vài bạn khác cũng chú ý. Cô ghi lại nguyên văn câu hỏi.
- Hỏi trẻ đang nghĩ gì. Trước khi giải thích, cô mời từng bé đoán. Có bé nói bóng đi ngủ, có bé nói mặt trời kéo bóng. Những giả thuyết này được ghi lại cẩn thận vì chúng là điểm xuất phát.
- Đưa chất liệu để thử. Cô mang đèn pin, đồ vật, tấm vải trắng vào phòng tối; ra sân vào các giờ khác nhau để đánh dấu đầu bóng bằng phấn.
- Chuyển sang ngôn ngữ khác. Trẻ vẽ lại bóng, cắt bóng bằng giấy đen, dựng một vở kịch bóng nhỏ. Mỗi lần chuyển chất liệu, các giả thuyết được nói lại và sửa dần.
- Đọc lại cùng nhau. Cô in ảnh và lời trẻ nói, đặt lên bàn để cả nhóm nhìn lại: hôm trước mình nghĩ thế này, hôm nay thấy thế kia.
- Chia sẻ với gia đình. Dự án khép lại bằng một bảng trưng bày quá trình hoặc một buổi trẻ kể lại cho ba mẹ. Có dự án kéo dài một tuần, có dự án kéo dài vài tháng.
Điều đáng để ý là cô không đưa ra đáp án khoa học ở bước đầu, và cũng không để trẻ tự mò mãi. Cô dẫn bằng câu hỏi và chất liệu. Đây là phần khó nhất của Reggio: biết lúc nào lùi, lúc nào đẩy thêm.
Tài liệu hoá: không phải album ảnh đẹp
Ở Reggio, tài liệu hoá là việc ghi lại quá trình học bằng ảnh, ghi âm, lời trẻ nói, bản vẽ qua nhiều ngày, rồi sắp xếp chúng thành thứ người khác đọc được. Nhưng nó có ba công dụng, không chỉ để khoe. Một là giúp giáo viên hiểu trẻ: đọc lại ghi chép mới thấy bé ít nói kia thật ra đã theo dõi dự án từ đầu. Hai là giúp trẻ nhìn lại suy nghĩ của chính mình, một bước sơ khai của việc học cách học. Ba là cho gia đình thấy con học gì, theo cách sâu hơn một tấm ảnh con cười bên bức tranh.
Một bảng tài liệu hoá tốt thường có câu hỏi ban đầu, vài giả thuyết của trẻ bằng lời của trẻ, các bước thử, những lần đổi ý, và đôi dòng cô viết về điều cô nhận ra. Một bảng chỉ có ảnh sản phẩm hoàn chỉnh xếp thẳng hàng là trưng bày, chưa phải tài liệu hoá.
Việc này tốn rất nhiều thời gian. Ở Reggio, giáo viên có giờ làm việc không trực tiếp với trẻ để đọc và soạn tài liệu. Một trường nói làm theo Reggio mà cô không có giờ nào ngoài giờ đứng lớp thì khó làm thật được.
Giới hạn của Reggio Emilia
Khó đo, ít nghiên cứu định lượng. So với Montessori hay HighScope, Reggio có ít nghiên cứu so sánh có nhóm đối chứng. Một phần vì chính cách tiếp cận này không đặt mục tiêu đo đếm, một phần vì mỗi trường làm một kiểu nên khó gom số liệu. Phần lớn bằng chứng là nghiên cứu định tính và mô tả.
Đòi hỏi giáo viên rất cao. Cô phải vừa quan sát giỏi, vừa biết chất liệu, vừa hiểu phát triển trẻ, vừa viết được. Không có giáo trình đỡ lưng, giáo viên non tay dễ để dự án trôi lan man hoặc quay lại làm thay trẻ.
Gắn chặt với bối cảnh của một thành phố. Hệ thống ở Reggio có ngân sách công, truyền thống tham gia của phụ huynh và cộng đồng, cùng một đội ngũ tích luỹ qua nhiều thập kỷ. Bê nguyên sang nơi khác là không thể; chỉ mượn được tinh thần.
Nhãn "cảm hứng Reggio" quá dễ dán. Một bức tường gương, vài rổ đồ tái chế, đèn chiếu sáng là có thể gọi là Reggio trên tờ rơi. Nhìn vào bảng tài liệu hoá và cách cô hỏi trẻ mới biết lớp có đi theo tinh thần ấy không.
Câu nên hỏi khi một trường nói "lấy cảm hứng Reggio"
Theo phần giới thiệu, Global Nexus mượn từ Reggio cách coi trẻ là người có năng lực, việc ghi lại quá trình học và cách coi không gian là một người thầy, chủ yếu cho các trụ tư duy và sáng tạo. Ở bất kỳ trường nào, những câu sau giúp ba mẹ thấy tinh thần ấy có sống trong lớp hay không:
- Dự án gần nhất của lớp bắt đầu từ câu hỏi của ai, kéo dài bao lâu, đi qua những chất liệu nào?
- Ba mẹ có thể xem một bảng tài liệu hoá có lời trẻ nói, không chỉ ảnh sản phẩm, được không?
- Cô có giờ nào trong tuần để đọc lại ghi chép và bàn với đồng nghiệp không?
- Trường có xưởng hay góc chất liệu mở để trẻ dùng mỗi ngày, hay chỉ mở khi có hoạt động?
- Nếu một nhóm trẻ không hứng thú với chủ đề đang làm, cô xử lý thế nào?
- Phụ huynh được mời tham gia dự án theo cách nào, ngoài việc mang đồ tái chế đến lớp?
Một câu trả lời kể được dự án thật, với những lần trẻ đổi ý và cô đổi hướng, cho ba mẹ biết nhiều hơn bất kỳ khẩu hiệu nào.
Câu hỏi thường gặp
Reggio Emilia có giáo trình hay chứng chỉ giáo viên không?
Không có giáo trình chính thức và không có chứng chỉ "giáo viên Reggio" theo nghĩa như Montessori. Reggio Children tổ chức khoá học, hội thảo và chuyến tham quan học tập, nhưng không công nhận trường ở nơi khác là trường Reggio. Vì vậy cụm từ đúng là "lấy cảm hứng Reggio".
Con học theo Reggio có biết chữ, biết số không?
Reggio không dạy chữ, số theo bài, nhưng chữ và số xuất hiện trong dự án khi trẻ cần: đếm số bước của bóng, đánh dấu, ghi tên lên bản vẽ. Ở Việt Nam, trường vẫn phải đi theo chương trình giáo dục mầm non quốc gia nên các mục tiêu về làm quen chữ, số vẫn có mặt.
Reggio có hợp với trẻ nhút nhát không?
Thường hợp, vì có nhiều cách để tham gia ngoài lời nói: vẽ, nặn, dựng. Trẻ nhút nhát có thể bắt đầu bằng quan sát rồi góp phần bằng tay trước khi góp bằng lời. Cô cần đủ tinh ý để nhận ra và ghi lại sự tham gia lặng lẽ ấy.
Reggio và Montessori có thể kết hợp trong một trường không?
Có thể, nhưng cần một trục rõ, vì hai bên khác nhau về giáo cụ, vai trò của cô và nhịp làm việc. Nhiều trường dùng Montessori cho phần tự lập và giáo cụ cá nhân, Reggio cho phần dự án nhóm. Trang có bài so sánh hai phương pháp này chi tiết hơn.
Ở nhà ba mẹ áp dụng tinh thần Reggio thế nào?
Cách đơn giản nhất là hỏi con nghĩ gì trước khi giải thích, giữ lại vài câu con nói và vài bản vẽ theo thời gian, và để sẵn một ít chất liệu mở như giấy, bút, đất nặn, hộp giấy. Không cần mua đồ đắt hay bày phòng như ảnh trên mạng.
Vì sao lớp Reggio có nhiều gương và ánh sáng?
Gương giúp trẻ nhìn mình và nhìn vật từ góc khác; bàn đèn và đèn chiếu cho trẻ khám phá ánh sáng, bóng, độ trong của vật. Chúng là chất liệu để nghĩ, không phải đồ trang trí. Một lớp có gương mà trẻ không được dùng để khám phá thì chưa phát huy ý đồ ban đầu.