Tính tự lập của trẻ mầm non không nảy ra từ lời dặn "con tự làm đi", mà từ một lớp học được sắp đặt để trẻ tự làm được: đồ dùng vừa tầm tay, mỗi thứ có chỗ cố định, việc khó được chia thành bước nhỏ, và người lớn chịu chờ lâu hơn mức họ muốn. Khi bốn điều kiện ấy có mặt, phần lớn trẻ tự lấy, tự cất, tự mặc, tự xúc sớm hơn ba mẹ tưởng.
Bài này đi vào từng điều kiện và lý do của nó, dựa trên những ý tưởng có nguồn gốc rõ: môi trường chuẩn bị sẵn của Maria Montessori, quan niệm "môi trường là người thầy thứ ba" của trường mầm non Reggio Emilia, và thuyết tự quyết của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan. Đây là góc nhìn của phương pháp trong lớp; chuyện tập cho con tự lập ở nhà có chuyên trang chăm trẻ khác bàn riêng.
Trong sáu trục mà chương trình Global Nexus mô tả, tự lập đứng thành một trục riêng chứ không gộp vào kỹ năng sống. Cách tách ấy có lý: tự lập là nền cho nhiều thứ khác, vì trẻ chưa tự lo được việc của mình thì khó còn sức để ý tới bạn, tới việc chung, tới việc học. Đọc xong bài, ba mẹ sẽ có một danh sách những điều nhìn thấy được khi vào xem một lớp học.
Tự lập ở tuổi mầm non nghĩa là gì
Nhiều ba mẹ hình dung trẻ tự lập là trẻ làm được mọi thứ một mình, không cần ai. Ở tuổi mầm non, cách hiểu đó vừa quá sức vừa lệch hướng. Tự lập ở đây gần với ba ý: trẻ thấy mình làm được việc của mình, trẻ được chọn trong giới hạn hợp lý, và trẻ biết khi nào cần nhờ người khác giúp. Đứa trẻ biết nói "cô giúp con mở nắp hộp" đang tự lập hơn đứa ngồi khóc chờ người lớn phát hiện.
Thuyết tự quyết của Deci và Ryan cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý nền: tự chủ, năng lực và gắn kết. Trẻ nhỏ cũng vậy. Khi được tự cầm thìa, trẻ thoả nhu cầu năng lực. Khi được chọn áo xanh hay áo vàng, trẻ thoả nhu cầu tự chủ. Khi việc mình làm được cô và bạn ghi nhận, trẻ thoả nhu cầu gắn kết. Một lớp học nuôi tính tự lập là lớp đáp ứng đủ ba nhu cầu này cùng lúc.
Ngược lại, có hai kiểu lớp làm hỏng tự lập theo hai hướng. Lớp làm thay mọi thứ cho nhanh khiến trẻ quen chờ. Lớp đẩy trẻ tự làm việc quá sức rồi để mặc khiến trẻ nản và sợ thử. Tự lập nằm ở giữa: việc vừa sức, có đỡ khi cần.
Môi trường được chuẩn bị sẵn: khi chính căn phòng hướng dẫn trẻ
Maria Montessori dùng cụm "môi trường được chuẩn bị" để chỉ một lớp học mà mọi thứ đều được tính cho kích cỡ và khả năng của trẻ. Bàn ghế thấp, tủ kệ ngang tầm mắt, cốc và bình rót nhỏ vừa tay, chổi và xẻng hót rác cỡ trẻ em. Mục đích không phải để lớp trông xinh, mà để trẻ không phải nhờ người lớn với hộ, nhấc hộ. Mỗi lần trẻ tự làm được nhờ đồ vừa tầm, một lần phụ thuộc bị cắt bớt.
Các trường Reggio Emilia ở Ý, theo tư tưởng của Loris Malaguzzi, đi thêm một bước khi coi môi trường là "người thầy thứ ba", sau giáo viên và bạn bè. Ánh sáng, cách bày đồ, các khay vật liệu mở đều gửi một thông điệp cho trẻ: ở đây con được tự khám phá. Một kệ đồ bày gọn, ít món, mỗi món trong một khay riêng nói với trẻ rằng con có thể tự lấy và tự trả.
Ba chi tiết nhỏ mà ba mẹ nhìn thấy được khi xem lớp: móc treo áo và ngăn để giày có ở độ cao trẻ với tới; đồ chơi đặt trên kệ mở chứ không dồn trong thùng lớn; có chỗ rửa tay trẻ tự dùng được, có bục kê nếu bồn cao. Ba chi tiết đó cho biết người sắp đặt lớp có nghĩ tới việc trẻ tự làm hay không.
Chia một việc thành từng bước nhỏ
Trong phương pháp Montessori có nhóm bài "thực hành cuộc sống": rót nước, gấp khăn, lau bàn, cài khuy. Điểm chung của chúng là một việc người lớn làm trong vài giây được tách thành chuỗi động tác, mỗi động tác được làm mẫu chậm. Lấy ví dụ cách mặc áo khoác mà nhiều lớp mầm non dùng cho trẻ từ khoảng hai tuổi rưỡi:
- Trải áo khoác trên sàn, mặt trong ngửa lên, phần cổ áo quay về phía chân trẻ.
- Trẻ đứng ở phía cổ áo, cúi xuống luồn hai tay vào hai ống tay.
- Trẻ nhấc hai tay qua đầu, áo lật ra sau lưng và rơi đúng vào vai.
- Trẻ kéo hai vạt áo lại gần nhau, cô đặt đầu khoá vào nếu trẻ chưa tự làm được.
- Trẻ tự kéo khoá lên, hoặc để mở nếu trời không lạnh.
Cách này giải quyết đúng chỗ khó nhất với trẻ nhỏ là tìm được ống tay thứ hai sau lưng. Khi một bước còn quá khó, cô làm bước đó và để trẻ làm những bước còn lại; dần dần phần cô làm co lại. Cách nghĩ này áp được cho rửa tay, đi giày, dọn khay ăn. Ba mẹ để ý: lớp nào có những chuỗi bước như vậy thường dạy chúng giống nhau giữa các cô, để trẻ không bị lẫn.
Lớp chuẩn bị gì cho từng nhóm tuổi
Không có mốc tuổi cứng cho từng việc tự phục vụ; khoảng dao động giữa các trẻ rất rộng. Bảng dưới không đặt chuẩn cho trẻ mà mô tả lớp học thường chuẩn bị gì để trẻ ở mỗi nhóm tuổi có cơ hội tự làm.
| Nhóm tuổi | Lớp chuẩn bị | Việc trẻ được mời làm |
|---|---|---|
| 18–24 tháng | Cốc nhỏ có tay cầm, ghế thấp có tựa, giỏ đựng giày riêng từng bé | Cầm cốc uống, bỏ giày vào giỏ, đưa đồ chơi về đúng giỏ khi cô chỉ |
| 2–3 tuổi | Móc áo ngang vai trẻ, bồn rửa có bục kê, khay ăn nhẹ | Tự rửa tay theo các bước, tự xúc, tự cởi giày dép |
| 3–4 tuổi | Bình rót nhỏ, khăn lau cỡ trẻ, kệ đồ chơi có chỗ cố định | Tự rót nước, lau chỗ đổ, mặc áo khoác theo cách lật |
| 4–5 tuổi | Dụng cụ chăm cây, chổi cỡ nhỏ, bảng phân việc bằng hình | Nhận việc chung của lớp, tự chuẩn bị chỗ ngủ |
| 5–6 tuổi | Đồ dùng chia phần, hộp đựng đồ cá nhân, lịch sinh hoạt bằng tranh | Chuẩn bị đồ cho một hoạt động, giúp bạn nhỏ hơn, tự lên kế hoạch cho giờ chơi |
Chú ý cột giữa: những thứ ấy rẻ và đơn giản, không đòi hỏi trang thiết bị đắt tiền. Một lớp có đồ chơi xịn mà móc áo đặt ngang tầm người lớn đang nói rằng nó chưa nghĩ cho tự lập của trẻ.
Cô giáo chịu chờ: thời gian là điều kiện thầm lặng của tự lập
Thứ khó nhất trong việc rèn tự lập không phải đồ dùng mà là thời gian. Một em ba tuổi tự đi giày có thể mất ba phút; cô đi hộ chỉ mất mười giây. Nhân với hai mươi trẻ trong một lớp, mỗi lần ra sân là một bài toán. Vì vậy những lớp chạy theo lịch kín, chuyển hoạt động liên tục, rất dễ trượt về làm thay, dù giáo viên hiểu và muốn trẻ tự làm.
Lớp làm được việc này thường có ba cách. Một là để dư thời gian chuyển tiếp trong lịch, chấp nhận ra sân muộn vài phút. Hai là chia trẻ thành nhóm nhỏ, nhóm này đi giày trong khi nhóm kia còn dọn đồ, để không ai phải chờ ai. Ba là giữ nguyên tắc giúp ít nhất cần thiết: trước khi giúp, cô hỏi "con cần cô giúp phần nào", rồi chỉ giúp đúng phần đó.
Người lớn thường làm thay vì thương trẻ, vì sợ bẩn, sợ đổ, sợ chậm. Nhưng mỗi lần làm thay là một lần trẻ nhận thông điệp ngầm "con chưa làm được". Một chút nước đổ ra bàn trong lúc tập rót là cái giá rất nhỏ cho cảm giác "mình làm được" của trẻ.
Việc chung của lớp: tự lập hướng về người khác
Tự lập không dừng ở việc của riêng mình. Khi trẻ đã tự lo được vài việc cá nhân, bước tiếp theo là góp sức cho tập thể: tưới cây của lớp, xếp ghế, phát khăn ăn. Lúc đó tự lập bắt đầu nối với trách nhiệm.
Học từ cách nhiều trường mầm non Nhật Bản làm. Các nghiên cứu so sánh văn hoá mầm non của Joseph Tobin và cộng sự mô tả việc trẻ Nhật luân phiên làm "nhóm trực", chuẩn bị bữa ăn và dọn dẹp cho cả lớp. Trẻ không chỉ tự phục vụ mà còn phục vụ bạn, và thấy công việc ấy là bình thường.
Phân việc bằng hình, xoay vòng đều. Với trẻ chưa biết đọc, mỗi việc được vẽ thành một hình nhỏ, tên hoặc ảnh của trẻ gắn cạnh. Mỗi tuần đổi việc để ai cũng thử mọi phần, không em nào bị gắn mãi với việc dễ hay việc khó.
Việc thật, không phải việc bày ra. Trẻ nhận ra rất nhanh việc nào là thật. Tưới một cây thật sẽ héo nếu quên, lau một cái bàn thật sắp dùng để ăn, khác với lau một cái bàn sạch cho có. Việc thật cho trẻ cảm giác mình có ích, thứ nuôi tự lập bền hơn lời khen.
Khi trẻ làm hỏng: sai sót là một phần của bài tập
Một lớp rèn tự lập nghiêm túc sẽ có nhiều nước đổ, nhiều áo mặc ngược, nhiều đôi giày đi trái chân. Cách người lớn phản ứng với những sai sót này quyết định trẻ có tiếp tục thử hay không. Nếu mỗi lần đổ nước là một lần bị nhắc nặng lời, trẻ học rằng tự làm là rủi ro, tốt nhất nên chờ người lớn.
Trong lớp Montessori, chỗ đổ nước được xử lý như một bước của bài: cạnh bình rót luôn có sẵn miếng bọt biển hoặc khăn nhỏ, trẻ được chỉ cách tự lau. Sai sót biến thành thêm một kỹ năng, không thành lỗi. Montessori còn nói tới "kiểm soát lỗi" nằm sẵn trong đồ dùng: cốc thuỷ tinh nhỏ thay cho cốc nhựa để trẻ thấy rõ nước tới đâu và học cầm nhẹ tay; bộ khối chỉ lắp vừa khi đặt đúng thứ tự. Trẻ tự nhận ra mình sai mà không cần người lớn chỉ ra.
Ba mẹ có thể để ý cách cô nói khi trẻ làm hỏng. Câu như "không sao, mình lấy khăn lau nhé" và câu như "đã bảo để cô làm" dẫn trẻ về hai hướng rất khác. Tự lập lớn lên ở nơi trẻ được phép sai, sửa và thử lại, trong khi người lớn giữ an toàn ở những chỗ thật sự nguy hiểm như nước nóng, dao kéo, cầu thang.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì trẻ nên tự xúc cơm ở lớp?
Nhiều trẻ bắt đầu tự cầm thìa xúc từ khoảng mười hai đến mười tám tháng, nhưng còn vụng và rơi vãi nhiều đến tận ba tuổi. Lớp tốt cho trẻ tự xúc sớm, có cô ngồi cạnh đỡ thêm vài thìa cuối khi cần, và không coi rơi vãi là lỗi.
Con nhà mình được giúp việc làm hết ở nhà, vào lớp có theo kịp các bạn không?
Thường theo kịp sau vài tuần, vì ở lớp có bạn cùng làm và đồ dùng vừa sức. Giai đoạn đầu trẻ có thể bực vì chưa quen. Ba mẹ nên báo giáo viên tình hình ở nhà để cô bắt đầu từ bước dễ và không đòi hỏi quá sớm.
Lớp không dùng giáo cụ Montessori thì có rèn tự lập được không?
Được. Điều cốt lõi là đồ vừa tầm, chỗ cố định, việc chia bước và người lớn chịu chờ; giáo cụ mang tên phương pháp nào chỉ là một cách thực hiện. Một lớp bình thường với móc áo thấp và cô kiên nhẫn có thể làm tốt hơn một lớp đầy giáo cụ mà cô làm thay.
Có phải càng để trẻ tự làm nhiều càng tốt không?
Không. Việc quá sức khiến trẻ nản, còn bỏ mặc trẻ loay hoay mà không đỡ khiến trẻ thấy bị bỏ rơi. Tự lập cần việc vừa sức, sự giúp đỡ đúng lúc và cảm giác được ghi nhận. Trẻ biết nhờ giúp đúng chỗ cũng là một phần của tự lập.
Trẻ được chọn trong lớp có làm trẻ khó bảo hơn không?
Chọn trong giới hạn rõ thường làm trẻ hợp tác hơn chứ không khó bảo hơn. Câu hỏi "con muốn đi giày trước hay đội mũ trước" vẫn dẫn tới việc ra sân, nhưng trẻ có cảm giác mình được quyết. Điều cần tránh là để trẻ chọn những việc không có lựa chọn, như có ngủ trưa hay không.