Học hai ngôn ngữ ở mầm non không làm trẻ chậm đọc viết hay nhầm lẫn chữ khi vào lớp một. Nền tảng đọc viết ở tuổi này gồm ý thức về âm, hiểu rằng chữ in mang nghĩa, vốn từ và khả năng nghe hiểu một câu chuyện, và phần lớn những thứ ấy chuyển được giữa tiếng Việt và tiếng Anh.
Khác biệt lớn nằm ở cách hai ngôn ngữ ghi âm thành chữ. Chữ quốc ngữ ghi âm khá đều: nhìn chữ gần như đọc được ngay theo quy tắc. Chữ tiếng Anh ghi âm không đều, cùng một tổ hợp chữ có nhiều cách đọc. Vì thế việc học đọc ở hai ngôn ngữ đi theo hai nhịp khác nhau, và ở tuổi mầm non, điều nên làm là xây nền chứ chưa phải dạy đọc. Bài này giải thích những gì chuyển được, những gì khác, và một lớp song ngữ chuẩn bị đọc viết cho trẻ bằng hoạt động nào.
Cùng chữ cái Latin nhưng khác nhau ở độ "trong suốt"
Các nhà tâm lý học đọc dùng khái niệm độ sâu chính tả (orthographic depth) để mô tả mức độ đều đặn giữa chữ viết và âm thanh. Leonard Katz và Ram Frost trình bày giả thuyết này năm 1992. Ngôn ngữ có chính tả nông, như tiếng Phần Lan, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, ghi âm khá nhất quán. Ngôn ngữ có chính tả sâu, mà tiếng Anh là ví dụ điển hình, có nhiều ngoại lệ: "ough" trong "though", "through", "tough" đọc ba cách khác nhau.
Năm 2003, Philip Seymour, Mikko Aro và Jane Erskine so sánh trẻ cuối năm học đầu tiên ở mười ba nước châu Âu. Trẻ học bằng ngôn ngữ chính tả nông gần như đọc đúng các từ quen sau một năm. Trẻ học tiếng Anh cần lâu hơn hẳn để đạt mức giải mã tương tự, theo ước tính của các tác giả là từ hai năm trở lên.
Chữ quốc ngữ thuộc nhóm khá nông. Mỗi âm tiết được viết tách rời, dấu thanh ghi rõ trên chữ, và quy tắc ghép vần tương đối ổn định, dù vẫn có những cặp như "c, k, q" cùng ghi một âm hay "gi, d, r" khác nhau tuỳ vùng phát âm. Điều này giúp giải thích vì sao trẻ Việt Nam thường đọc được khá nhanh trong năm lớp một. Còn tiếng Anh, kể cả với trẻ bản ngữ, là hành trình đọc dài hơn nhiều.
Nền móng trước khi đọc: những gì chuyển được giữa hai ngôn ngữ
Ý thức âm vị. Đây là khả năng nhận ra và thao tác với các đơn vị âm trong lời nói: tách một từ thành tiếng, nhận ra hai từ cùng vần, đoán âm đầu. Năm 1993, Aydin Durgunoğlu, William Nagy và Barbara Hancin-Bhatt cho thấy ý thức âm vị ở tiếng Tây Ban Nha của trẻ song ngữ dự báo khả năng đọc tiếng Anh của các em. Nhiều nghiên cứu sau với các cặp ngôn ngữ khác ghi nhận kết quả tương tự: ý thức âm là kỹ năng chung, không gắn chặt với một ngôn ngữ.
Hiểu khái niệm về chữ in. Biết rằng chữ mang nghĩa, đọc từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, khoảng trắng tách các từ, cuốn sách có bìa trước bìa sau. Những hiểu biết này giống nhau giữa tiếng Việt và tiếng Anh, học ở một bên là dùng được cho bên kia.
Vốn từ và khả năng nghe hiểu. Đọc hiểu về sau phụ thuộc rất nhiều vào việc trẻ đã biết bao nhiêu từ và hiểu câu chuyện tốt thế nào khi được nghe. Phần khái niệm của vốn từ chuyển được; phần nhãn từ thì phải học riêng ở từng ngôn ngữ.
Thói quen và niềm vui với sách. Trẻ quen được đọc cho nghe, thích lật sách, hay hỏi về tranh, mang theo thái độ ấy sang mọi ngôn ngữ. Đây có lẽ là thứ chuyển được trọn vẹn nhất.
Trẻ song ngữ hiểu "chữ" và "từ" theo cách riêng
Ellen Bialystok, trong một nghiên cứu năm 1997, cho trẻ bốn, năm tuổi xem một tấm hình kèm một từ in bên dưới, rồi di chuyển tấm thẻ chữ sang dưới một hình khác và hỏi chữ ấy bây giờ ghi gì. Trẻ song ngữ hiểu sớm hơn rằng chữ in mang một nghĩa cố định, không đổi theo hình nằm cạnh. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu cũ hơn như của Ianco-Worrall năm 1972 về việc trẻ song ngữ sớm tách được từ ngữ khỏi sự vật.
Lý giải được đưa ra là trẻ song ngữ mỗi ngày gặp hai tên gọi cho cùng một vật, nên sớm nhận ra tên gọi là thứ có thể tách rời, có thể suy nghĩ về nó. Đây là một dạng nhận thức siêu ngôn ngữ, và nó có ích khi trẻ bắt đầu học rằng một chuỗi ký hiệu trên giấy đại diện cho một từ trong lời nói.
Cần nói thêm rằng lợi thế này không lớn và không làm trẻ song ngữ đọc sớm hơn. Nó chỉ cho thấy việc học hai ngôn ngữ không gây rối cho các khái niệm nền về chữ, như nhiều phụ huynh lo ngại, mà nếu có thì đẩy theo hướng ngược lại.
Tiếng Việt và tiếng Anh ở những điểm trẻ sẽ gặp khi bắt đầu đọc
Biết trước những điểm khác giúp phụ huynh hiểu những nhầm lẫn tạm thời của con khi vào tiểu học, và không lo sai chỗ.
| Điểm | Tiếng Việt | Tiếng Anh |
|---|---|---|
| Đơn vị viết | Mỗi âm tiết viết tách rời | Một từ có thể nhiều âm tiết viết liền |
| Thanh và trọng âm | Dấu thanh ghi trên chữ | Trọng âm không ghi trên chữ |
| Độ đều chữ – âm | Khá đều, quy tắc ghép vần rõ | Nhiều ngoại lệ, cùng chữ nhiều cách đọc |
| Phụ âm cuối | Ít loại, không có cụm phụ âm cuối | Nhiều, có cụm như "-st", "-nds" |
| Tên chữ cái | a, bê, xê, dê | ei, bi, xi, đi |
| Chữ không đọc | Hầu như không có | Có, như "k" trong "knife" |
Dòng "tên chữ cái" là chỗ hay gây nhầm lẫn ngắn hạn: trẻ đã thuộc bài hát bảng chữ cái tiếng Anh có thể gọi tên chữ theo kiểu tiếng Anh trong những tuần đầu lớp một. Nhầm lẫn này thường tự hết khi trẻ học ghép vần tiếng Việt mỗi ngày, vì ghép vần dựa vào âm chứ không dựa vào tên chữ.
Dòng "phụ âm cuối" thì đi theo hướng ngược lại: tiếng Việt không có cụm phụ âm cuối, nên khi đọc và nói tiếng Anh, trẻ Việt hay bỏ bớt âm cuối, như đọc "hands" thành "hen". Đây là ảnh hưởng của hệ âm tiếng Việt, cải thiện dần khi trẻ nghe nhiều và được làm mẫu, không phải lỗi cần sửa gắt.
Vì sao lớp mầm non song ngữ chưa dạy đọc viết kiểu ngồi bàn
Nhiều phụ huynh mong con biết đọc trước lớp một, và có nơi đáp ứng bằng lớp dạy đọc, dạy viết cho trẻ bốn, năm tuổi. Bằng chứng nghiên cứu không ủng hộ việc này như một lợi thế lâu dài. Năm 2013, Sebastian Suggate, Elizabeth Schaughency và Elaine Reese so sánh trẻ ở New Zealand bắt đầu học đọc chính thức lúc năm tuổi với trẻ ở trường theo phương pháp Steiner bắt đầu lúc bảy tuổi. Tới khoảng mười một tuổi, khả năng đọc hiểu của hai nhóm không khác nhau; nhóm bắt đầu sớm có lợi thế ban đầu rồi mất dần.
Phần Lan, nơi trẻ thường bắt đầu học đọc chính thức ở bảy tuổi, cũng hay được nhắc làm ví dụ, dù thành tích đọc của họ còn liên quan tới chính tả nông và nhiều yếu tố khác. Điểm chung là: điều trẻ có trước khi học đọc, như vốn từ, nghe hiểu, ý thức âm và niềm vui với sách, quan trọng hơn thời điểm bắt đầu.
Với trẻ học song ngữ, việc dạy đọc viết sớm ở cả hai ngôn ngữ còn thêm một rủi ro: trẻ phải đối mặt cùng lúc hai hệ quy tắc ghi chữ khác nhau, trong khi chưa có nền âm vững ở cả hai. Một chương trình mầm non song ngữ hợp lý dành thời gian ấy cho việc xây nền, và để việc dạy đọc chính thức cho tiểu học.
Những hoạt động xây nền đọc viết trong lớp song ngữ
Hoạt động dưới đây không giống "dạy chữ", nhưng chúng là nền móng mà nghiên cứu cho thấy có ích nhất. Phụ huynh có thể hỏi trường con có những hoạt động nào như vậy, ở ngôn ngữ nào:
- Đọc sách tranh mỗi ngày, mỗi cuốn bằng một ngôn ngữ, với cách đọc có trò chuyện: hỏi, đoán, kể tiếp.
- Đồng dao, vè và bài hát có vần ở tiếng Việt; bài hát và thơ có vần ở tiếng Anh. Vần và nhịp nuôi ý thức âm.
- Trò chơi âm: vỗ tay theo từng tiếng trong tên mình, tìm đồ vật bắt đầu cùng âm, chơi nối vần.
- Chữ trong đời sống lớp học: tên của trẻ trên ngăn tủ, trên tranh vẽ, để trẻ nhận ra tên mình và tên bạn.
- Viết vẽ tự do: vẽ nguệch ngoạc, "viết" thư, giả vờ ghi thực đơn ở góc đóng vai, không chấm đúng sai.
- Vận động tinh: nặn, xâu hạt, cắt dán, vẽ trên cát, giúp bàn tay sẵn sàng cầm bút khi đến lúc.
- Kể lại chuyện bằng lời của trẻ, có khi người lớn ghi lại để trẻ thấy lời mình nói thành chữ.
Chương trình của Global Nexus nhấn mạnh học qua trải nghiệm và không học thuộc; phụ huynh quan tâm tới phần làm quen chữ có thể hỏi cụ thể khi tham quan về các hoạt động đọc sách và trò chơi âm diễn ra trong tuần.
Năm đầu tiểu học: nhầm lẫn tạm thời và lúc nào nên để ý
Khi trẻ học song ngữ từ mầm non vào lớp một, vài nhầm lẫn ngắn hạn khá phổ biến. Trẻ có thể gọi tên chữ cái theo kiểu tiếng Anh, đọc chữ "e" như "i" vì quen bài hát, hay viết một từ tiếng Việt mà quên dấu thanh vì tiếng Anh không có dấu. Ở vài trẻ, khi gặp từ tiếng Anh quen trong sách tiếng Việt, trẻ đọc theo cách tiếng Anh. Những nhầm lẫn này thường giảm dần trong vài tuần đến vài tháng, khi trẻ ghép vần tiếng Việt mỗi ngày với giáo viên.
Ngược lại, có những dấu hiệu không liên quan tới song ngữ và đáng để ý sớm: trẻ rất khó nhận ra vần, khó tách tiếng trong lời nói ngay cả bằng tiếng Việt; trẻ đã học nhiều tháng mà vẫn khó nhớ mặt chữ hơn hẳn bạn; trẻ đọc được từng chữ nhưng không hiểu câu vừa đọc; hoặc trong gia đình có người từng gặp khó khăn về đọc. Khó khăn đọc đặc thù gặp ở trẻ đơn ngữ lẫn trẻ song ngữ, và nếu có, nó biểu hiện ở cả hai ngôn ngữ.
Điều nên tránh là đổ mọi khó khăn cho việc học tiếng Anh và cắt tiếng Anh như một cách chữa. Nếu băn khoăn, phụ huynh nên trao đổi với giáo viên lớp một và, khi cần, với chuyên viên đánh giá được cả hai ngôn ngữ của con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con học bảng chữ cái tiếng Anh trước khi vào lớp một không?
Hát bài hát bảng chữ cái không có hại, nhưng không cần thiết để chuẩn bị lớp một. Có thể con gọi tên chữ theo kiểu tiếng Anh vài tuần đầu; điều này thường tự hết. Nền âm và vốn từ tiếng Việt quan trọng hơn cho việc học đọc ở lớp một.
Đọc sách song ngữ, mỗi trang hai thứ tiếng, có tốt không?
Sách song ngữ có thể dùng được, nhưng khi đọc cho trẻ nhỏ, đọc trọn một câu chuyện bằng một ngôn ngữ thường tự nhiên hơn đọc xen từng câu. Nhiều gia đình đọc riêng sách tiếng Việt và sách tiếng Anh, chọn ngôn ngữ theo người đọc.
Con học song ngữ có nhầm chính tả tiếng Việt khi lên tiểu học không?
Một số nhầm lẫn ngắn hạn có thể xuất hiện, như gọi tên chữ cái hay viết thiếu dấu, nhưng nghiên cứu không cho thấy trẻ song ngữ gặp khó khăn kéo dài về chính tả tiếng Việt. Luyện ghép vần hằng ngày ở lớp một giúp trẻ ổn định nhanh.
Khi nào nên bắt đầu dạy con đọc tiếng Anh?
Thông thường sau khi trẻ đã bắt đầu đọc tiếng Việt và có vốn nghe hiểu tiếng Anh nhất định. Học đọc một ngôn ngữ mình chưa hiểu nhiều thì dễ thành đọc vẹt. Thời điểm cụ thể nên trao đổi với giáo viên tiểu học của con.
Con chưa cầm bút đúng khi sắp vào lớp một có sao không?
Nhiều trẻ năm tuổi chưa cầm bút ổn định. Hoạt động vận động tinh như nặn, cắt, xâu hạt, vẽ giúp tay khoẻ và khéo hơn. Nếu con gặp khó khăn rõ rệt với các động tác tay so với bạn, có thể hỏi ý kiến chuyên viên.
Ý thức âm vị có thể rèn qua tiếng Anh thay cho tiếng Việt không?
Ý thức âm là kỹ năng chung nên rèn ở ngôn ngữ nào cũng có ích. Tuy vậy, trẻ rèn dễ nhất ở ngôn ngữ mình hiểu và nói nhiều nhất. Với trẻ Việt, đồng dao và trò chơi vần tiếng Việt là cách tự nhiên và hiệu quả.