Trong phương pháp Global Nexus, sự phát triển của con được theo dõi bằng quan sát chứ không bằng bài kiểm tra: cô nhìn con trong lúc chơi, ăn, làm việc nhóm, ghi lại những gì con làm và nói bằng ví dụ cụ thể, rồi gom lại theo sáu trục để thấy con đang lớn ở đâu và cần gì tiếp. Không có điểm số, không có xếp hạng, không so con với bạn; thước đo là chính con của vài tuần, vài tháng trước.
Cách làm này không do một trường nghĩ ra. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng quy định đánh giá trẻ bằng quan sát hằng ngày và đánh giá theo giai đoạn, không cho điểm. Nhiều khung giáo dục sớm trên thế giới đi theo hướng tương tự. Bài này giải thích vì sao trẻ nhỏ cần được đánh giá theo cách ấy, cô ghi lại những gì, và ba mẹ đọc hồ sơ phát triển của con ra sao.
Vì sao không chấm điểm trẻ mầm non
Lý do đầu tiên là kỹ thuật. Trẻ dưới sáu tuổi thể hiện rất khác nhau tuỳ ngày, tuỳ giờ, tuỳ người hỏi. Một bé có thể đếm tới mười trôi chảy khi chơi xếp hàng ô tô nhưng im lặng khi bị hỏi thẳng "con đếm cho cô nghe". Một bài kiểm tra vào một thời điểm chỉ chụp được một khoảnh khắc, và thường là khoảnh khắc con căng thẳng nhất. Quan sát lặp lại trong hoạt động thật cho bức tranh đúng hơn nhiều.
Lý do thứ hai là tác động lên trẻ. Ở tuổi này, con đang hình thành cách nhìn về chính mình: mình có giỏi không, mình có được yêu không, mình thử cái mới có sao không. Điểm số và thứ hạng dễ biến việc học thành cuộc thi, khiến một số bé ngại thử vì sợ sai, một số bé chỉ làm khi có phần thưởng. Phương pháp nuôi sự dám thử thì không thể đồng thời chấm điểm từng lần thử.
Lý do thứ ba là mục đích. Đánh giá ở mầm non không nhằm phân loại trẻ mà nhằm giúp người lớn biết nên làm gì tiếp. Cô cần biết con đang ở đâu để bày hoạt động vừa sức; ba mẹ cần biết để hỗ trợ ở nhà. Điểm số không trả lời được câu "tiếp theo nên làm gì", còn một ghi chép cụ thể thì trả lời được.
Cô quan sát và ghi lại những gì
Ghi chép ngắn trong ngày. Vài dòng về một việc con làm hoặc nói, kèm thời điểm và bối cảnh. Ví dụ giả định: "Giờ chơi góc xây dựng, An xếp khối thành đường dốc, thả bi ba lần, lần thứ tư tự kê thêm một khối cho dốc hơn và nói faster." Một ghi chép như vậy chạm vào tư duy, ngôn ngữ và sự bền bỉ cùng lúc.
Ảnh và sản phẩm của con. Bức tranh, khối đất nặn, công trình xếp khối được chụp lại hoặc giữ lại, kèm lời con kể về nó. Lời kể quan trọng hơn sản phẩm, vì nó cho thấy con nghĩ gì khi làm.
Câu chuyện học tập. Một dạng ghi chép dài hơn, kể lại một chuỗi hoạt động như một câu chuyện có đầu có cuối, kèm nhận xét của cô về điều con đang học và gợi ý bước tiếp. Hình thức này được nhà nghiên cứu Margaret Carr phát triển ở New Zealand gắn với khung chương trình mầm non Te Whāriki, và nay được nhiều nơi dùng.
Danh mục quan sát theo giai đoạn. Định kỳ, cô đối chiếu những gì đã ghi với các mục tiêu của chương trình quốc gia và của sáu trụ để thấy con đã đạt những gì, đang tiến tới những gì. Đây là phần nối với đánh giá theo giai đoạn mà chương trình của Bộ yêu cầu.
Điều ba mẹ kể. Những gì con làm ở nhà cũng là dữ liệu. Một bé ở lớp ít nói nhưng về nhà kể chuyện không ngừng cho thấy điều khác hẳn so với một bé ít nói ở mọi nơi.
Một ghi chép biến thành hồ sơ theo sáu trục ra sao
Bảng dưới lấy một hoạt động giả định trong giờ chơi nước để cho thấy một khoảnh khắc ngắn được cô đọc theo nhiều trục. Tên và chi tiết là ví dụ giả định.
| Trục | Cô thấy gì trong hoạt động | Ghi vào hồ sơ | Gợi ý bước tiếp |
|---|---|---|---|
| Ngôn ngữ | Con nói "full, full" khi cốc đầy, hỏi cô "cái này nhiều hơn hả" | Dùng từ tiếng Anh đúng tình huống, bắt đầu so sánh bằng lời | Thêm từ empty, half trong các hoạt động rót |
| Cảm xúc | Nước đổ ra áo, con cau mày rồi tự lấy khăn lau | Tự dịu lại sau sự cố nhỏ không cần cô can thiệp | Ghi nhận bằng lời để con biết cô thấy |
| Kỹ năng sống | Đưa cốc cho bạn khi bạn hỏi mượn | Chia sẻ đồ dùng khi được đề nghị | Quan sát con có tự đề nghị chia sẻ không |
| Tự lập | Tự xắn tay áo trước khi chơi | Chuẩn bị cho hoạt động không cần nhắc | Cho con tự lấy và cất dụng cụ |
| Tư duy | Thử rót từ cốc to sang cốc nhỏ, thấy tràn, đổi sang rót từ nhỏ sang to | Thử, quan sát kết quả, đổi cách làm | Bày thêm bình có vạch để con so sánh |
| Sáng tạo | Gọi bình nước là "bể cá", rủ bạn chơi bán cá | Chuyển hoạt động khám phá thành trò đóng vai | Thêm vật liệu cho trò đóng vai |
Đọc bảng sẽ thấy vì sao sáu trục không thể tách ra để đo riêng. Một khoảnh khắc mười phút nói về con nhiều hơn một bài kiểm tra từ vựng. Cũng thấy luôn cột cuối: mỗi quan sát dẫn tới một việc cô sẽ làm, chứ không dừng ở nhận xét.
Theo dõi theo giai đoạn: hồ sơ được gom lại thế nào
Ghi chép hằng ngày rất nhiều và rời rạc, nên theo từng giai đoạn cô gom lại thành một bức tranh. Chương trình giáo dục mầm non quốc gia yêu cầu đánh giá theo giai đoạn ở cuối chủ đề, cuối tháng, cuối độ tuổi tuỳ nhóm, nhằm xem trẻ đạt mục tiêu tới đâu và điều chỉnh kế hoạch. Với trẻ năm tuổi, Bộ còn ban hành Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi kèm Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT để giáo viên có thêm công cụ tham chiếu.
Trong phương pháp Global Nexus, hồ sơ giai đoạn của một bé thường gồm ba phần. Phần thứ nhất là những điều con làm được nay đã vững, có ví dụ. Phần thứ hai là những điều con đang tiến tới, tức là con làm được khi có người đỡ. Phần thứ ba là điều cô định làm tiếp để hỗ trợ con, kèm vài gợi ý cho gia đình.
Cách chia ba phần này bám sát ý tưởng vùng phát triển gần của Lev Vygotsky: điều quan trọng không chỉ là con đã làm được gì mà là con sắp làm được gì nếu có người giúp đúng cách. Một hồ sơ chỉ liệt kê "đạt" và "chưa đạt" bỏ mất phần giữa ấy, trong khi đó là phần có ích nhất cho người lớn.
Ba mẹ đọc hồ sơ phát triển của con thế nào
Lần đầu nhận một hồ sơ không có điểm, nhiều phụ huynh không biết nên đọc từ đâu. Hãy bắt đầu bằng những ví dụ cụ thể. Một câu như "con biết hợp tác" chưa nói được nhiều; một câu như "tuần này con tự đề nghị bạn chia đôi số khối để cùng xây" thì cho ba mẹ hình dung rõ con đang ở đâu. Hồ sơ tốt có nhiều câu loại thứ hai.
Tiếp theo, nhìn vào phần đang tiến tới. Đó là chỗ ba mẹ có thể giúp ở nhà mà không cần dạy bù: con đang tập chờ lượt thì ở nhà chơi trò có lượt, con đang tập kể chuyện có trước có sau thì buổi tối hỏi con "rồi sao nữa". Danh mục nối chương trình về nhà trên trang có thêm gợi ý.
Cuối cùng, đừng đọc hồ sơ như một bảng so với chuẩn để lo. Nếu thấy một mục con chưa đạt, hãy hỏi cô về bối cảnh: con chưa làm được hay chưa có dịp làm, cô thấy con đang tiến hay đứng yên. Chỉ khi một mảng đứng yên kéo dài, hoặc cô cũng có băn khoăn, mới cần tính tới việc nhờ chuyên gia đánh giá thêm.
Câu nên hỏi cô về cách theo dõi con
Khi tư vấn hoặc khi con đã vào lớp, những câu dưới đây giúp ba mẹ biết việc theo dõi có làm thật và có ích cho con không.
- Cô ghi lại quan sát về con bằng hình thức nào, bao lâu ba mẹ được xem một lần?
- Trong hồ sơ của con, có ví dụ cụ thể cho từng trục không, hay chỉ có nhận xét chung?
- Khi cô thấy con chưa tiến ở một mảng, cô làm gì và báo cho gia đình thế nào?
- Ba mẹ có thể gửi thêm điều mình quan sát ở nhà vào hồ sơ của con không?
- Cuối năm, hồ sơ của con có được chuyển cho cô lớp sau để cô hiểu con nhanh hơn không?
- Ảnh của con được dùng vào việc gì, ai được xem, lưu giữ thế nào?
Câu cuối liên quan tới quyền riêng tư của trẻ, ngày càng được các gia đình quan tâm. Một chương trình có quy trình rõ sẽ trả lời ảnh dùng cho hồ sơ nội bộ hay cả cho truyền thông, và gia đình có được từ chối không.
Những điều một hồ sơ tốt không có
Không có thứ hạng hay so sánh với bạn. Câu như "con đứng thứ ba trong lớp về ngôn ngữ" hay "con chậm hơn các bạn" không thuộc về hồ sơ mầm non. Nếu cô cần nói về một mảng con đang chậm, cô nói bằng ví dụ và kèm việc sẽ làm, không bằng phép so.
Không có nhãn dán lên tính cách. Những chữ như "lười", "bướng", "hư" mô tả cảm giác của người lớn hơn là hành vi của trẻ. Hồ sơ tốt tả hành vi: "con từ chối vào vòng tròn ba buổi sáng liền, cô thử để con ngồi cạnh cô thì con ở lại được".
Không chỉ toàn lời khen chung. Một hồ sơ mà mục nào cũng "con rất giỏi, rất ngoan" thì dễ chịu khi đọc nhưng không giúp ai làm gì tiếp. Hồ sơ có ích luôn có phần đang tiến tới, tức là thừa nhận con còn đang học.
Không có kết luận chẩn đoán. Cô giáo quan sát và có thể nêu băn khoăn, nhưng không đưa ra chẩn đoán về chậm nói, tăng động hay tự kỷ. Những đánh giá đó thuộc về bác sĩ và chuyên gia phát triển. Khi cô gợi ý gia đình đưa con đi khám thêm, đó là một gợi ý cẩn thận, không phải kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Không chấm điểm thì làm sao biết con có theo kịp bạn không?
Ở mầm non, câu hỏi hữu ích hơn là con có đang tiến lên không. Trẻ cùng tuổi chênh nhau nhiều tháng phát triển là bình thường. Hồ sơ cho thấy con so với chính con, và cô sẽ báo nếu thấy một mảng đứng yên lâu hoặc có dấu hiệu cần chuyên gia xem thêm.
Hồ sơ phát triển có thay cho giấy chứng nhận hoàn thành chương trình mầm non không?
Không. Hồ sơ là công cụ theo dõi của lớp. Việc xác nhận hoàn thành chương trình mầm non hay các thủ tục chuyển lên lớp một đi theo quy định của Bộ và của từng cơ sở. Ba mẹ nên hỏi riêng phần học vụ này khi tư vấn.
Cô có đủ thời gian quan sát từng bé trong lớp đông không?
Quan sát không có nghĩa là nhìn mọi bé cùng lúc. Cô thường chọn vài bé mỗi ngày để quan sát kỹ, xoay vòng cả lớp trong tuần, và ghi nhanh những khoảnh khắc nổi bật của các bé khác. Ba mẹ có thể hỏi cô cách xoay vòng ở lớp con.
Con ở nhà làm được nhưng hồ sơ ghi chưa làm được thì sao?
Chuyện này hay gặp, vì trẻ thể hiện khác nhau ở nhà và ở lớp. Hãy kể với cô những gì ba mẹ thấy, kèm ví dụ. Cô sẽ để ý thêm và có thể tạo dịp cho con thể hiện ở lớp. Thông tin từ hai phía giúp hồ sơ đúng hơn.
Có nên tự đánh giá con bằng các bảng mốc phát triển trên mạng không?
Các bảng mốc từ nguồn uy tín, như của tổ chức y tế hay hiệp hội nhi khoa, có thể giúp ba mẹ hiểu chung về độ tuổi. Nhưng đừng dùng chúng như bài kiểm tra cho con. Nếu lo về một mảng nào, hãy hỏi cô và bác sĩ nhi thay vì tự kết luận.
Hồ sơ có được dùng để xếp lớp hay chọn trẻ giỏi không?
Theo tinh thần của phương pháp, hồ sơ dùng để hiểu và hỗ trợ con, không để phân loại. Việc xếp lớp ở mầm non thường theo độ tuổi. Nếu ba mẹ băn khoăn, cứ hỏi thẳng nhà trường hồ sơ được dùng vào những việc gì.