Tư duy của trẻ từ 6 tháng đến 6 tuổi: mỗi giai đoạn con nghĩ thế nào, lớp làm gì

Tư duy của trẻ thay đổi rất nhanh từ 6 tháng đến 6 tuổi: dưới một tuổi trẻ nghĩ bằng tay, miệng và mắt; từ một tới ba tuổi trẻ bắt đầu nghĩ bằng biểu tượng, gọi tên, chơi giả vờ; từ ba tới năm tuổi trẻ phân loại, so sánh, hỏi vì sao và dần hiểu người khác nghĩ khác mình; năm, sáu tuổi trẻ lập kế hoạch, nhìn lại cách mình làm và chuẩn bị cho tư duy có quy tắc của tuổi tiểu học. Mỗi giai đoạn cần một kiểu hoạt động khác nhau.

Phụ huynh có con trong khoảng tuổi này hay băn khoăn: con nhỏ thế đã học được gì về tư duy, và lớp của con đang dạy có đúng tầm không. Bài dưới đây đi qua từng giai đoạn, dựa trên những gì tâm lý học phát triển đã ghi nhận, rồi gợi ý cách lớp mầm non tổ chức hoạt động cho từng nhóm tuổi. Mốc tuổi chỉ là khoảng ước lượng; mỗi trẻ đi một nhịp riêng.

Bức tranh chung: năm giai đoạn trong sáu năm đầu

Bảng dưới gom những thay đổi chính về cách nghĩ, dựa trên các mô tả quen thuộc của Jean Piaget và những nghiên cứu về sau đã điều chỉnh mốc tuổi của ông, thường là sớm hơn:

Đừng đọc bảng như một danh sách để đánh dấu. Một trẻ có thể chơi giả vờ rất sớm mà muộn hơn trong phân loại, hoặc ngược lại. Bảng giúp người lớn đoán con đang quan tâm điều gì, để chuẩn bị đúng đồ và đúng câu hỏi.

6–18 tháng: nghĩ bằng tay, miệng và mắt

Piaget gọi giai đoạn từ sơ sinh đến khoảng hai tuổi là giai đoạn cảm giác vận động: trẻ hiểu thế giới qua những gì mình làm với nó. Một trong những mốc ông mô tả là tính thường tồn của đồ vật, tức hiểu rằng vật vẫn còn khi bị che mất. Ông cho rằng trẻ chỉ tìm đồ bị giấu từ khoảng tám, chín tháng; các thí nghiệm về sau của Renée Baillargeon và cộng sự, dùng cách đo thời gian trẻ nhìn, gợi ý rằng trẻ vài tháng tuổi đã có những kỳ vọng nhất định về vật bị che. Tranh luận về mốc chính xác vẫn còn, nhưng điều chắc chắn là trong năm đầu, trẻ học rất nhiều qua tay và mắt.

Ở nhóm tuổi này, trò ú òa không chỉ để vui mà là thí nghiệm về sự biến mất và quay lại. Thả thìa xuống sàn lặp lại là kiểm nghiệm trọng lực. Bấm nút đồ chơi rồi nhìn đèn sáng là học về nguyên nhân và kết quả. Trẻ cuối năm đầu bắt đầu kéo tấm khăn để lấy món đồ đặt trên đó, tức dùng một phương tiện để đạt mục đích.

Một lớp nhà trẻ tốt cho nhóm này có không gian sàn an toàn để bò, đồ vật thật nhiều chất liệu để cầm, nắm, gõ, hộp có nắp để mở ra đóng vào, và một người lớn đáp lại mỗi lần trẻ nhìn lên, chỉ tay, bập bẹ. Tư duy ở đây không tách khỏi cảm xúc: trẻ khám phá mạnh dạn hơn khi có người quen ở gần.

18 tháng – 3 tuổi: biểu tượng xuất hiện

Khoảng cuối năm thứ hai, một bước lớn diễn ra: trẻ bắt đầu nghĩ bằng biểu tượng. Một khối gỗ thành chiếc điện thoại, một cái bát úp thành cái mũ. Trẻ bắt chước những việc đã thấy từ hôm trước, như cho búp bê ăn, lau bàn. Lời nói bùng lên, nhưng người lớn cần nhớ trẻ hiểu nhiều hơn trẻ nói được.

Đây là tuổi của chữ "cái gì đây" và của những thí nghiệm đổ đầy rồi đổ ra không biết chán. Trẻ bắt đầu phân loại đơn giản, như gom hết những con vật vào một rổ, nhưng thường chỉ theo một tiêu chí và dễ đổi giữa chừng. Trẻ cũng rất quyết tâm làm theo cách của mình, một biểu hiện của ý thức về bản thân mới hình thành.

Hoạt động hợp với nhóm này là góc gia đình có đồ thật cỡ nhỏ, khối lớn dễ cầm, cát và nước, sách tranh để chỉ và gọi tên, những bài hát có động tác. Câu hỏi của cô ngắn và gắn với vật: "Cái này kêu thế nào?", "Con cho búp bê ăn gì?". Thời gian chơi tự do dài, ít chuyển hoạt động, vì trẻ cần nhiều thời gian để lặp lại một việc tới khi làm chủ nó.

3–5 tuổi: câu hỏi vì sao và những người khác

Từ ba tuổi, tư duy của trẻ trở nên phong phú về hình ảnh trong đầu. Trẻ kể chuyện tưởng tượng dài, chơi đóng vai có kịch bản với bạn, và hỏi "vì sao" liên tục. Piaget gọi giai đoạn này là tiền thao tác và nhấn vào những gì trẻ chưa làm được, như chưa bảo toàn số lượng, còn nhìn từ góc của mình. Nhiều nhà nghiên cứu về sau, như Margaret Donaldson trong cuốn Children's Minds năm 1978, cho thấy khi nhiệm vụ được đặt trong bối cảnh có nghĩa với trẻ, trẻ làm được nhiều hơn Piaget nghĩ.

Một mốc lớn ở khoảng bốn tuổi là hiểu rằng người khác có thể tin vào điều khác với sự thật và khác với mình, mà giới nghiên cứu gọi là lý thuyết tâm trí. Thí nghiệm niềm tin sai của Heinz Wimmer và Josef Perner năm 1983 cho thấy phần lớn trẻ ba tuổi đoán sai bạn búp bê sẽ tìm đồ ở đâu khi đồ bị dời chỗ lúc búp bê vắng mặt, trong khi phần lớn trẻ bốn, năm tuổi đoán đúng. Đây chính là nền của chiều góc nhìn trong tư duy đa chiều.

Cùng lúc, trẻ bắt đầu chuyển đổi được giữa các cách phân loại, như xếp theo màu rồi theo hình. Hoạt động hợp là góc khám phá với vật liệu nhiều đặc điểm, dự án nhỏ vài ngày, truyện dừng lại để hỏi nhân vật nghĩ gì, trò chơi đóng vai có giải quyết mâu thuẫn. Câu hỏi của cô chuyển dần từ "cái gì" sang "vì sao", "nếu như", "còn cách nào".

5–6 tuổi: kế hoạch, luật chơi và nhìn lại

Năm cuối mẫu giáo, trẻ lập được kế hoạch nhiều bước và giữ được kế hoạch ấy qua thời gian. Trẻ nói "mình xây cổng trước, rồi làm tường, rồi làm cái tháp" và làm gần đúng như vậy. Trẻ thích trò chơi có luật, tranh cãi về luật, và bắt đầu tự đặt luật. Khả năng kìm phản ứng và nhớ thông tin cũng mạnh lên rõ rệt, nên trẻ chờ được lượt lâu hơn, nghe được hướng dẫn hai ba bước.

Một dấu hiệu quan trọng của tuổi này là trẻ bắt đầu nghĩ về cách mình nghĩ: "lần trước con làm thế này bị đổ, lần này con làm khác". Các nhà nghiên cứu gọi đó là siêu nhận thức ở dạng sơ khai. Nó cho phép trẻ học từ sai lầm của chính mình một cách có ý thức hơn.

Hoạt động hợp là dự án kéo dài nhiều ngày có lên kế hoạch và tổng kết, trò chơi có luật như cờ đơn giản, chơi đếm bước, việc ghi chép bằng hình về quá trình. Đây cũng là giai đoạn chuẩn bị chuyển lên lớp một, và chương trình chính khóa có những nội dung riêng cho việc ấy; về mặt tư duy, điều trẻ cần mang theo nhất là thói quen tự hỏi, tự thử, tự nhìn lại, hơn là số trang phiếu đã làm.

Một hoạt động, năm cách chơi theo tuổi

Để thấy rõ sự khác nhau giữa các giai đoạn, thử đặt cùng một rổ đồ trước trẻ ở năm độ tuổi: một rổ đựng quả, lá, hạt, vỏ ốc và vài chiếc thìa gỗ. Cùng đồ vật, nhưng điều trẻ làm và điều người lớn nên hỏi rất khác:

• Khoảng 9 tháng: trẻ cầm từng vật, đưa lên miệng, gõ vào thìa, thả ra khỏi rổ. Người lớn gọi tên, mô tả cảm giác: "Quả tròn, nhẵn quá." Vật nhỏ phải được loại khỏi rổ.
• Khoảng 18 tháng: trẻ đổ hết ra rồi nhặt vào, lặp lại nhiều lần, có khi dùng thìa xúc. Người lớn để trẻ làm, nói "hết rồi", "đầy rồi".
• Khoảng 3 tuổi: trẻ giả vờ nấu canh bằng lá và hạt, mời người lớn ăn. Người lớn vào vai, hỏi "canh này nấu bằng gì".
• Khoảng 4 tuổi: trẻ gom vật theo loại, rồi được hỏi thì đổi sang gom theo màu hay theo cỡ. Người lớn hỏi "còn cách xếp nào khác không".
• Khoảng 5–6 tuổi: trẻ bày một "bảo tàng" nhỏ, xếp theo thứ tự lớn dần, đặt tên khu, giải thích cho bạn. Người lớn hỏi "con định bày thế nào, vì sao".

Năm cách chơi cho thấy tư duy đa chiều không tự dưng xuất hiện ở năm tuổi, mà được xây từ những lần cầm, đổ, giả vờ trước đó. Bỏ qua giai đoạn nào cũng là bỏ một viên gạch nền.

Những điều ba mẹ nên nhớ khi đọc mốc tuổi

Mốc tuổi là trung bình, không phải hạn chót. Mỗi mốc trong các nghiên cứu là điều phần lớn trẻ đạt được trong một khoảng tuổi. Lệch vài tháng ở một mảng thường không nói lên điều gì.

Tư duy, ngôn ngữ và cảm xúc đi cùng nhau. Trẻ đang bất an vì mới đi học, mới có em, sẽ khám phá ít hơn. Trẻ chậm nói có thể nghĩ nhiều mà khó nói ra. Đọc tư duy của trẻ phải nhìn cả hai mảng kia.

Trẻ song ngữ có thể biểu hiện khác ở từng ngôn ngữ. Con có thể giải thích lý do tốt bằng tiếng Việt nhưng còn im lặng bằng tiếng Anh. Điều đó không phản ánh khả năng nghĩ, mà phản ánh vốn từ ở mỗi thứ tiếng.

Khi nào nên hỏi chuyên gia. Nếu con mất đi kỹ năng đã có, rất ít chơi giả vờ sau hai tuổi rưỡi, hầu như không đáp lại khi được gọi tên, hoặc ba mẹ có cảm giác con khác biệt rõ ở nhiều mảng cùng lúc, nên trao đổi với giáo viên và bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ. Sàng lọc sớm không phải là dán nhãn.

Câu hỏi thường gặp

Lớp ghép nhiều độ tuổi có làm trẻ nhỏ bị quá sức không?

Lớp ghép tốt cho phép trẻ nhỏ học bằng cách quan sát trẻ lớn và trẻ lớn củng cố hiểu biết khi giúp bạn. Điều kiện là giáo viên chuẩn bị hoạt động ở nhiều mức và không bắt trẻ nhỏ theo nhịp trẻ lớn. Ba mẹ nên hỏi lớp chia nhóm trong các hoạt động chính ra sao.

Con hai tuổi đã cần đi học để phát triển tư duy chưa?

Không bắt buộc. Trẻ hai tuổi phát triển tư duy tốt ở nhà nếu có người lớn chơi cùng, trò chuyện và cho khám phá đồ vật an toàn. Đi học sớm hợp khi gia đình cần, hoặc khi lớp có môi trường và giáo viên ổn định. Điều quan trọng là chất lượng tương tác, không phải số tháng đi học.

Thuyết của Piaget còn đúng không?

Ý tưởng lớn của Piaget rằng trẻ tự xây dựng hiểu biết qua hành động vẫn được coi trọng. Nhiều mốc tuổi ông đưa ra đã được điều chỉnh, thường sớm hơn, khi nhiệm vụ được thiết kế phù hợp với trẻ. Các nhà nghiên cứu ngày nay cũng nhấn mạnh hơn vai trò của người lớn và văn hóa, như Vygotsky đã nói.

Con năm tuổi rất giỏi chữ nhưng không chịu chơi giả vờ, có sao không?

Mỗi trẻ có sở thích riêng, và một số trẻ thích sắp xếp, đọc ký hiệu hơn đóng vai. Ba mẹ có thể rủ con chơi giả vờ quanh chủ đề con thích, như mở thư viện, bán sách. Nếu con tránh mọi trò chơi cùng bạn và khó hiểu cảm xúc người khác, nên trao đổi với giáo viên.

Trẻ sinh cuối năm có bị thiệt khi học cùng lớp với trẻ sinh đầu năm không?

Ở tuổi mầm non, chênh gần một năm là khoảng cách đáng kể về phát triển. Trẻ sinh cuối năm có thể cần thêm thời gian với những nhiệm vụ tư duy và tự lập. Lớp học tốt nhìn vào mức của từng trẻ thay vì so cả lớp với một chuẩn chung, và không chấm điểm hay xếp hạng trẻ.