Trẻ mầm non hay đáp "không nhớ" hoặc "chơi" khi được hỏi "hôm nay học gì" không phải vì con giấu hay vì lớp không dạy gì, mà vì câu hỏi ấy quá rộng với trí nhớ của trẻ ba đến sáu tuổi. Con nhớ được nhiều hơn khi được hỏi về một chi tiết cụ thể, một người, một đồ vật, một cảm giác, và khi người lớn kể cùng, gợi thêm, chờ con nói tiếp.
Cuộc trò chuyện về ngày học là cách đơn giản nhất để nối trụ ngôn ngữ từ lớp về nhà. Mỗi tối con được kể lại, được hỏi thêm, được nghe ba mẹ nhắc lại lời mình, là mỗi tối con tập sắp xếp ý, tìm từ và nói thành câu có trước có sau. Bài dưới đây giải thích vì sao câu hỏi quen thuộc không ăn thua, rồi đưa ra những câu thay thế, cách hỏi theo tuổi và cách dùng chút thông tin từ cô giáo để mở chuyện.
Vì sao "hôm nay con học gì" gần như luôn thất bại
Muốn trả lời câu "hôm nay con học gì", con phải làm ba việc cùng lúc: lục lại cả một ngày dài, chọn ra cái gì được gọi là "học", rồi gói nó thành lời. Với người lớn đó là chuyện dễ. Với trẻ bốn tuổi, mỗi bước đều khó. Trí nhớ về sự kiện của trẻ nhỏ có thật, nhưng nó cần một cái móc để kéo ra: một chi tiết, một đồ vật, một nơi chốn. Không có móc, con chỉ còn câu trả lời an toàn nhất là "chơi" hoặc "không nhớ".
Còn một lẽ nữa. Ở một lớp học theo trải nghiệm, con không trải qua ngày học như những tiết riêng. Với con, sáng nay là lúc nhặt lá ở sân, đếm số lá vàng, rồi dán lá thành con cá. Con không biết đó là giờ toán hay giờ tạo hình, nên chữ "học" trong câu hỏi không khớp với điều con nhớ. Câu hỏi của người lớn dùng khung của người lớn, còn ký ức của con xếp theo khung khác.
Thời điểm hỏi cũng quan trọng. Ngay lúc đón, nhiều trẻ đang mệt, đói hoặc còn tiếc trò chơi dở. Câu hỏi dồn dập trên xe máy giữa giờ tan tầm thường chỉ nhận lại cái lắc đầu. Cùng câu hỏi ấy, hỏi lúc tắm, lúc ăn tối hay lúc nằm đọc truyện, có khi con lại kể một mạch. Không trả lời ngay không có nghĩa là con không muốn kể.
Trẻ nhớ ngày của mình như thế nào: điều nghiên cứu về trí nhớ cho thấy
Các nhà tâm lý học phát triển như Robyn Fivush và Elaine Reese đã dành nhiều năm nghiên cứu cách cha mẹ trò chuyện với con về những chuyện đã qua. Họ mô tả hai kiểu nói khác nhau. Kiểu thứ nhất được gọi là phong cách gợi mở, giàu chi tiết (elaborative): người lớn hỏi nhiều câu mở, thêm thông tin mới vào mỗi lượt, nhận và phát triển điều trẻ nói. Kiểu thứ hai là phong cách lặp lại: người lớn hỏi đi hỏi lại một câu cho tới khi trẻ đưa ra đúng đáp án mình chờ.
Các nghiên cứu theo dõi trẻ trong nhiều năm ghi nhận rằng con của những cha mẹ dùng phong cách gợi mở về sau thường kể lại chuyện của mình đầy đủ, mạch lạc và có nhiều chi tiết hơn. Kết quả này đã được lặp lại ở nhiều nhóm gia đình và nhiều nền văn hoá, dù mức độ khác nhau. Điều đáng chú ý là khác biệt không nằm ở chuyện cha mẹ hỏi nhiều hay ít, mà ở chỗ cha mẹ có góp thêm vào câu chuyện hay chỉ đòi trẻ trả lời.
Nói cách khác, kể chuyện về ngày đã qua là một kỹ năng con học được từ người lớn, như học nói. Khi ba mẹ kể cùng con, con học cách một câu chuyện có người, có nơi chốn, có việc xảy ra trước, việc xảy ra sau và có cảm xúc. Đó chính là những thứ mà trụ ngôn ngữ của chương trình muốn nuôi, chỉ khác là ở nhà nó diễn ra trong một khung cảnh thân thuộc và không ai chấm.
Đổi câu hỏi: từ câu khó trả lời sang câu có cái móc
Mẹo chung là thu hẹp câu hỏi về một thứ cụ thể con có thể hình dung ngay. Dưới đây là vài cặp câu để ba mẹ thử, chia theo điều mà câu hỏi giúp con làm:
| Thay cho câu | Thử hỏi | Câu mới giúp con làm gì |
|---|---|---|
| Hôm nay học gì? | Sáng nay con chơi ở góc nào lâu nhất? | Nhớ theo nơi chốn, cái móc dễ nhất |
| Có vui không? | Lúc nào trong ngày con thấy buồn cười nhất? | Gắn ký ức với cảm xúc |
| Con có ngoan không? | Hôm nay con giúp được bạn nào việc gì? | Kể một hành động cụ thể, không tự chấm mình |
| Ăn hết không? | Bữa trưa có món nào con chưa ăn bao giờ? | So sánh mới với quen |
| Cô dạy tiếng Anh gì? | Hôm nay cô hát bài gì, con hát lại một câu cho mẹ nghe được không? | Kể bằng việc làm thay vì bằng lời giải thích |
| Có ai bắt nạt con không? | Hôm nay con chơi với ai? Hai đứa chơi trò gì? | Mở chuyện bạn bè mà không gieo nỗi sợ |
Không nên biến danh sách này thành một bài phỏng vấn mỗi tối. Một hai câu là đủ. Điều làm cuộc trò chuyện sống không phải câu hỏi hay, mà là việc ba mẹ thật sự tò mò về câu trả lời và đáp lại nó.
Một cuộc trò chuyện buổi tối diễn ra theo nhịp nào
Phong cách gợi mở nghe thì lý thuyết, làm thì khá đơn giản. Một cuộc trò chuyện năm phút có thể đi theo các nhịp sau:
- Mở bằng chuyện của mình. "Hôm nay ở chỗ làm, mẹ thấy một con mèo ngủ trên nóc xe." Trẻ nhỏ thường kể khi người lớn kể trước, vì con được làm mẫu một câu chuyện ngắn trông như thế nào.
- Hỏi một câu có móc. "Còn con, hôm nay ở sân có con gì không?" Chờ. Đừng hỏi câu thứ hai khi con còn đang nghĩ.
- Nhắc lại và thêm một chút. Con nói "có con sâu". Ba mẹ đáp "Con sâu à, nó màu gì, nó bò trên lá hay dưới đất?" Mỗi lượt đáp góp một chi tiết mới, để con có thêm chỗ bám.
- Nối với cảm xúc. "Lúc thấy con sâu con thấy sao, sợ hay thích?" Câu này dạy con rằng câu chuyện có cả phần bên trong, không chỉ là chuỗi việc.
- Khép lại nhẹ nhàng. "Mai con thử xem con sâu còn ở đó không rồi kể mẹ nghe nhé." Một lời hẹn nhỏ làm con để ý ngày mai hơn, và cho con lý do để nhớ.
Nếu con không muốn kể, dừng lại và quay lại chuyện khác. Ép kể thường làm con kể ít đi vào những lần sau. Một số trẻ kể nhiều nhất lúc sắp ngủ, khi đèn đã tắt; nhiều phụ huynh nhận ra đó mới là giờ vàng của chuyện trường lớp.
Hỏi theo tuổi: từ bé chưa nói sõi tới bé sắp vào lớp một
Dưới hai tuổi. Con chưa kể được, nhưng ba mẹ kể hộ con được. "Hôm nay con đi học, con chơi với nước, áo con ướt một chút đây này." Nói chậm, chỉ vào vật thật như chiếc áo, hộp cơm, bức tranh con mang về. Con đang học rằng chuyện đã qua có thể được nói thành lời.
Khoảng hai đến ba tuổi. Câu hỏi có hai lựa chọn giúp con trả lời được: "Hôm nay con chơi cát hay chơi bóng?" Con có thể chỉ đáp một từ, ba mẹ nói đầy đủ thành câu giúp con. Đừng sửa lỗi nói, chỉ nói lại cho đúng một cách tự nhiên.
Khoảng ba đến bốn tuổi. Con bắt đầu kể được một hai việc nối nhau. Câu hỏi "rồi sao nữa?" có tác dụng ở tuổi này. Ký ức của con hay lẫn ngày hôm nay với hôm qua, chuyện thật với chuyện tưởng tượng; nghe là chính, chưa cần kiểm chứng.
Khoảng bốn đến năm tuổi. Con kể được chuyện có đầu có cuối và bắt đầu nói được vì sao. Ba mẹ thử hỏi "con nghĩ sao bạn ấy làm vậy?" để mở chiều góc nhìn. Trẻ tuổi này cũng thích được hỏi ý kiến: "Nếu con là cô, con sẽ cho cả lớp chơi gì?"
Khoảng năm đến sáu tuổi. Con có thể kể theo trình tự cả buổi và so sánh hôm nay với hôm trước. Đây là lúc tập cho con tự chọn chuyện để kể: "Hôm nay có chuyện gì con muốn kể nhất?" Con học cách đánh giá đâu là điều đáng kể, một kỹ năng con sẽ dùng nhiều ở lớp một.
Dùng một chút thông tin từ lớp để mở chuyện
Cách dễ nhất để có cái móc là biết trước một mẩu chuyện của lớp. Nhiều trường gửi ảnh, ghi chép ngắn hay kế hoạch tuần cho phụ huynh. Một dòng như "tuần này lớp tìm hiểu về nước" hay một tấm ảnh con đang đổ nước qua phễu đủ để ba mẹ hỏi: "Cái phễu này để làm gì vậy con?" Câu hỏi cụ thể tới mức con thấy ngay ba mẹ biết mình đã ở đâu, và thường kể nhiều hơn hẳn.
Điều nên tránh là dùng thông tin ấy như một bài kiểm tra: "Cô nói hôm nay học về nước, nước có mấy thể, con nói đi." Con sẽ nhanh chóng hiểu rằng giờ trò chuyện là giờ trả bài, và học cách lảng. Thông tin từ lớp chỉ là cửa mở, còn con là người dẫn câu chuyện đi đâu.
Với lớp song ngữ, ba mẹ có thể hỏi con bài hát hay câu chào bằng tiếng Anh mà lớp hay dùng, rồi nhờ con dạy lại cho cả nhà. Được làm người dạy, con nói nhiều hơn và tự hào hơn. Nếu ba mẹ không nói được tiếng Anh, cứ hỏi bằng tiếng Việt, con trả lời bằng thứ tiếng nào cũng được; mục tiêu là con kể, không phải con dịch.
Khi câu trả lời làm ba mẹ lo
Con kể bạn đánh mình. Trước hết, nghe cho hết và hỏi bình tĩnh: chuyện xảy ra lúc nào, ở đâu, cô có biết không. Trẻ nhỏ hay kể gộp, kể lẫn chuyện đã qua lâu. Ghi lại lời con, rồi hỏi cô giáo một cách trung tính, theo kiểu "con kể như vậy, cô thấy thế nào", thay vì kết luận ngay.
Con nói không thích đi học. Câu này thường gặp sau kỳ nghỉ, sau ốm, hay sau một ngày mệt. Hỏi tiếp "phần nào của ngày con không thích nhất?" giúp tìm ra chỗ cụ thể, có khi chỉ là giờ ngủ trưa hay một trò chơi con chưa giỏi. Nếu nhiều ngày liền con vẫn nói vậy, kèm theo thay đổi rõ ở ăn ngủ hay tâm trạng, đó là lúc hẹn nói chuyện kỹ với cô.
Con không bao giờ kể gì. Một số trẻ kín tiếng bẩm sinh, nhất là trẻ nhút nhát hay trẻ đang tập ngôn ngữ thứ hai. Thử bằng đường khác: chơi đóng vai làm cô giáo, cho con xếp thú bông thành lớp học, hoặc vẽ cùng con "lớp của con". Nhiều trẻ kể qua trò chơi điều mà con không kể khi bị hỏi thẳng.
Con kể điều nghe như chuyện bịa. Ở tuổi mầm non, ranh giới giữa nhớ và tưởng tượng còn mờ. Con có thể kể "hôm nay có con khủng long vào lớp" vì cả lớp vừa chơi trò khủng long. Ba mẹ đón nhận như một câu chuyện, hỏi thêm cho vui, không cần vạch ra là không có thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi con về ngày học ngay lúc đón không?
Có thể chào và ôm con, hỏi một câu nhẹ, nhưng đừng chờ một câu trả lời dài. Nhiều trẻ cần một khoảng nghỉ, ăn chút gì và về tới nhà mới sẵn sàng kể. Giờ tắm, bữa tối hay giờ đọc truyện thường là lúc con mở lòng hơn so với đoạn đường tan tầm ồn ào.
Con chỉ kể chuyện chơi, không kể chuyện học, có phải lớp không dạy gì?
Không hẳn. Ở lớp mầm non theo trải nghiệm, phần lớn việc học diễn ra trong chơi nên với con mọi thứ đều là chơi. Nếu muốn biết lớp đang làm gì, ba mẹ hỏi cô kế hoạch tuần hoặc xin xem ghi chép quan sát. Câu chuyện của con cho biết điều con chú ý, còn kế hoạch của cô cho biết điều lớp nhắm tới.
Hỏi bằng tiếng Anh có giúp con giỏi tiếng Anh hơn không?
Nếu ba mẹ nói tiếng Anh tự nhiên và con thích, có thể đan vài câu. Nhưng giờ kể chuyện ngày học là giờ để con nói nhiều nhất có thể, nên con trả lời bằng thứ tiếng con dùng thoải mái nhất là tốt nhất. Ép kể bằng tiếng Anh thường làm câu chuyện ngắn đi.
Mỗi tối nên trò chuyện bao lâu?
Không cần một giờ cố định. Năm đến mười phút trò chuyện có qua có lại đã đủ, và có hôm chỉ vài câu. Điều làm nên khác biệt là sự đều đặn và cách đáp lại: ba mẹ góp thêm chi tiết, hỏi tiếp từ lời con, thay vì hỏi xong một câu rồi quay sang điện thoại.
Ông bà hay hỏi con "có ngoan không", có sao không?
Câu hỏi ấy xuất phát từ tình thương, nhưng nó chỉ có hai đáp án và dạy con rằng chuyện đi học xoay quanh việc được khen hay bị chê. Ba mẹ có thể gợi ý nhẹ cho ông bà vài câu khác như "hôm nay con chơi với ai", để mọi người trong nhà cùng hỏi theo một kiểu.
Con kể chuyện ở lớp mà cô bảo không có, nên tin ai?
Trẻ mầm non hay lẫn thời gian và hay ghép nhiều chuyện làm một, nên lời kể của con và lời cô có thể cùng thật một phần. Ba mẹ không cần chọn tin một bên. Hãy hỏi thêm chi tiết từ cả hai phía, tìm điểm chung, và để ý nếu một điều đáng lo được con kể lặp lại nhiều lần.