Sách song ngữ có ích cho trẻ mầm non khi ba mẹ dùng nó như một cuốn sách tranh để trò chuyện, không phải như một cuốn từ điển để dịch từng dòng. Nên chọn sách có tranh kể được chuyện, bản tiếng Việt viết tự nhiên, và mỗi lần đọc thường chỉ dùng một ngôn ngữ chính; tiếng Việt vẫn là gốc, tiếng Anh là phần nối thêm khi ba mẹ hoặc con thấy thoải mái.
Phụ huynh có con học chương trình song ngữ thường muốn có gì đó ở nhà để nối với lớp, và sách song ngữ là lựa chọn đầu tiên nghĩ tới. Có nhà mua cả chồng rồi bỏ xó vì con không chịu nghe, có nhà đọc mỗi câu hai lần Việt rồi Anh và thấy con chán. Bài dưới đây phân biệt các loại sách song ngữ, chỉ cách chọn, cách đọc theo tuổi và theo khả năng tiếng Anh của ba mẹ, để cuốn sách thật sự làm việc của nó.
Ba kiểu sách song ngữ ba mẹ hay gặp
Trên kệ sách thiếu nhi, chữ "song ngữ" được dùng cho mấy kiểu sách khá khác nhau. Mỗi kiểu hợp với một cách đọc:
| Kiểu sách | Trông như thế nào | Hợp với | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Song song trên cùng trang | Mỗi trang có hai đoạn chữ, tiếng Việt và tiếng Anh, cùng một tranh | Ba mẹ muốn tự chọn đọc thứ tiếng nào; con lớn tò mò về chữ | Trang dày chữ, dễ cám dỗ đọc cả hai thành ra dài và đều đều |
| Hai bản riêng của cùng một truyện | Một cuốn tiếng Việt, một cuốn tiếng Anh, cùng tranh | Đọc tiếng Việt trước cho quen chuyện, vài tuần sau mới đọc bản tiếng Anh | Tốn hơn; cần kiểm cả hai bản đều được viết tốt |
| Sách từ vựng hai thứ tiếng | Mỗi trang một tranh và một từ, kiểu tranh con vật kèm tên Việt và Anh | Trẻ dưới ba tuổi chỉ và gọi tên | Không có câu chuyện; con chán nhanh nếu chỉ đọc tên |
| Sách không lời | Chỉ có tranh, không có chữ | Mọi gia đình, nhất là ba mẹ chưa tự tin tiếng Anh | Người lớn phải tự kể, cần nhìn kỹ tranh trước |
Sách không lời không phải sách song ngữ theo nghĩa hẹp, nhưng nó có thể là cuốn sách song ngữ tốt nhất trong nhà: cùng một bộ tranh, hôm nay mẹ kể bằng tiếng Việt, cuối tuần ba kể bằng tiếng Anh, lần sau con tự kể. Không có câu chữ sẵn, người lớn buộc phải trò chuyện, và đó đúng là điều trẻ cần.
Đọc sách cùng con giúp ngôn ngữ ra sao, và sách song ngữ thêm được gì
Lợi ích của việc đọc sách chung với trẻ nhỏ đã được nghiên cứu nhiều. Một tổng quan phân tích gộp nổi tiếng của Adriana Bus, Marinus van IJzendoorn và Anthony Pellegrini năm 1995 gom nhiều nghiên cứu và ghi nhận mối liên hệ giữa việc cha mẹ đọc sách cho con với sự phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc sau này. Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyên đọc sách cho trẻ từ những tháng đầu đời và đưa việc khuyến khích đọc vào khám nhi định kỳ.
Cơ chế không có gì bí ẩn. Ngôn ngữ trong sách phong phú hơn lời nói hằng ngày: có những từ ít khi xuất hiện trong bữa cơm, có câu dài có cấu trúc, có trình tự đầu giữa cuối. Khi người lớn dừng lại hỏi, chỉ tranh, nối với đời thật, con được nghe và được nói trong cùng một lần. Sách là cái cớ để có cuộc trò chuyện mà bình thường khó có.
Sách song ngữ thêm một điều: nó cho con thấy cùng một câu chuyện có thể sống trong hai thứ tiếng. Với trẻ đang học hai ngôn ngữ, đó là bằng chứng cụ thể rằng tiếng Anh ở lớp và tiếng Việt ở nhà không phải hai thế giới tách rời. Nhưng phần lợi ích chính vẫn đến từ việc đọc và trò chuyện, không đến từ việc trang sách có hai thứ chữ. Một cuốn sách tiếng Việt hay, đọc kỹ, giúp con nhiều hơn một cuốn song ngữ đọc lướt.
Chọn một cuốn sách song ngữ tốt: những thứ cần lật kiểm
Lật vài trang ngay ở hiệu sách là đủ biết cuốn sách có đáng mua không. Mấy điểm nên nhìn:
- Tranh kể được chuyện. Che chữ lại, nhìn tranh, xem có đoán được chuyện gì đang xảy ra không. Tranh tốt cho trẻ có nhân vật biểu cảm rõ, có chi tiết để chỉ và hỏi.
- Bản tiếng Việt đọc lên có tự nhiên không. Nhiều sách song ngữ là sách dịch từ tiếng Anh, và bản tiếng Việt nghe như dịch máy: câu cứng, từ lạ, vần mất. Đọc to một trang; nếu chính ba mẹ thấy ngượng miệng thì con cũng sẽ không thích.
- Bản tiếng Anh có đúng không. Với sách in trong nước, đôi khi tiếng Anh mới là bản dịch, có lỗi ngữ pháp hay cách nói không ai dùng. Nếu ba mẹ không chắc, hỏi cô giáo tiếng Anh của lớp hoặc chọn sách của nhà xuất bản có ghi rõ người dịch, người hiệu đính.
- Lượng chữ hợp tuổi. Trẻ hai, ba tuổi cần một hai câu mỗi trang. Trẻ năm, sáu tuổi chịu được đoạn ngắn. Sách song ngữ nhân đôi lượng chữ, nên chọn sách mỏng chữ hơn mức bình thường của con.
- Chủ đề gần với con. Truyện về đi chợ, đi học, có em bé, trời mưa, con vật trong nhà thường được trẻ đòi đọc lại nhiều hơn truyện xa lạ. Nếu lớp đang theo một chủ đề như cây cối hay nước, một cuốn sách cùng chủ đề là cầu nối tự nhiên.
- Trang giấy chịu được tay trẻ. Với trẻ dưới ba tuổi, sách bìa cứng, trang dày giúp con tự lật mà không rách, và con được cầm sách như của mình.
Không cần nhiều sách. Trẻ mầm non thích đọc đi đọc lại một cuốn hàng chục lần, và mỗi lần lặp lại con hiểu sâu thêm. Năm sáu cuốn được chọn kỹ, xoay vòng, có ích hơn một kệ đầy sách đọc một lần.
Một lần đọc, một hay hai thứ tiếng?
Đọc từng câu hai lần, Việt rồi Anh, thường không hiệu quả. Câu chuyện bị cắt nhịp, dài gấp đôi, và trẻ học được cách chờ phần tiếng mình hiểu rồi bỏ qua phần kia. Nhiều trẻ chỉ nghe nửa tiếng Việt và mơ màng ở nửa tiếng Anh.
Cách hay dùng hơn là chọn một ngôn ngữ chính cho mỗi lần đọc. Tối nay đọc tiếng Việt, kể chuyện, hỏi han bằng tiếng Việt. Khi con đã thuộc chuyện, một lần khác đọc bằng tiếng Anh. Lúc đó con đã biết chuyện, nên con có thể đoán nghĩa từ tranh và từ trí nhớ, thay vì lạc lõng giữa những từ lạ.
Mỗi người một thứ tiếng cũng là một cách. Nếu trong nhà có người nói tiếng Anh tự nhiên, người đó đọc bản tiếng Anh, người kia đọc bản tiếng Việt. Con quen với việc mỗi người có một giọng riêng, giống như ở lớp mỗi cô phụ trách một ngôn ngữ.
Chen vài từ tiếng Anh vào lúc đọc tiếng Việt không có hại. Nếu lớp đang học từ "rain" và trang sách có cơn mưa, ba mẹ hỏi "ở lớp con gọi cái này là gì nhỉ?" là một cầu nối nhẹ nhàng. Điều cần tránh chỉ là biến giờ đọc thành giờ dịch.
Ba mẹ không tự tin tiếng Anh thì đọc tiếng Việt cho thật hay. Phát âm sai không phải thảm hoạ, nhưng nếu đọc tiếng Anh làm ba mẹ căng thẳng, giờ đọc sẽ mất vui. Một giọng đọc tiếng Việt diễn cảm, có hỏi đáp, có cười, nuôi ngôn ngữ của con tốt hơn một giọng tiếng Anh ngập ngừng. Phần tiếng Anh để lớp lo, hoặc để con đọc lại cho ba mẹ nghe.
Đọc một cuốn sách song ngữ theo tuổi
Cùng một cuốn sách, cách đọc thay đổi theo tuổi con. Gợi ý dưới đây không phải công thức, chỉ là điểm bắt đầu:
- Dưới hai tuổi: chưa cần đọc hết chữ. Chỉ tranh, gọi tên, bắt chước tiếng con vật, để con tự lật trang. Tên đồ vật nói bằng tiếng Việt là chính; nếu con đã nghe từ tiếng Anh ở lớp, nhắc thêm một lần.
- Hai đến ba tuổi: đọc một hai câu tiếng Việt mỗi trang rồi hỏi câu đơn giản: "Bạn thỏ đâu rồi?", "Bạn ấy đang làm gì?". Con đáp bằng cách chỉ hoặc một hai từ. Lặp lại một cuốn nhiều lần trong tuần.
- Ba đến bốn tuổi: đọc trọn chuyện bằng một thứ tiếng, dừng lại đoán "lật trang sau sẽ có gì". Khi con đã thuộc, thử đọc bản tiếng Anh và để con nói tiếng Việt chỗ nào con nhớ.
- Bốn đến năm tuổi: mời con kể lại chuyện theo tranh, bằng thứ tiếng nào cũng được. Hỏi về cảm xúc nhân vật và về đoạn kết khác. Con bắt đầu để ý hai đoạn chữ trên trang trông khác nhau, có thể hỏi vì sao.
- Năm đến sáu tuổi: con có thể chỉ vào một từ quen ở cả hai thứ chữ, ví dụ tên nhân vật. Không cần dạy đọc; nếu con tò mò, trả lời ngắn gọn. Mời con "đọc" cho em nhỏ hay cho ông bà nghe bằng cách kể theo tranh.
Ở mọi tuổi, giờ đọc chỉ có ích khi con muốn ngồi. Mười phút vui vẻ hơn ba mươi phút giữ con ngồi yên. Nếu con bỏ đi giữa chừng, gấp sách lại và thử lúc khác, hôm sau, hoặc với cuốn khác.
Nối giờ đọc ở nhà với chương trình ở lớp
Ở chương trình song ngữ khai phóng, tiếng Việt được giữ làm gốc và tiếng Anh đến với con qua hoạt động thật hơn là qua thẻ từ. Giờ đọc ở nhà có thể đi cùng hướng ấy. Thay vì dò từ vựng của tuần, ba mẹ dùng sách để nói về những điều con vừa trải qua: lớp đi xem vườn rau thì đọc truyện về hạt giống, lớp vừa chơi với nước thì đọc truyện về cơn mưa. Ngôn ngữ đi theo trải nghiệm, nên con nhớ lâu.
Ba mẹ cũng có thể hỏi cô giáo vài cuốn sách lớp đang đọc, hay vài bài hát, bài đồng dao bằng tiếng Anh mà lớp dùng nhiều. Được nghe ở nhà cùng câu chuyện mình đã nghe ở lớp, con có cảm giác hai nơi nối liền với nhau. Nhiều trẻ thích làm người kể cho ba mẹ nghe cuốn sách cô đã đọc, và lúc ấy con là người dẫn chứ không phải người bị hỏi.
Điều không nên là biến sách song ngữ thành bài tập về nhà: bắt con đọc lại từ tiếng Anh, viết từ, kiểm tra cuối tuần. Trẻ mầm non chưa cần những việc ấy, và cảm giác giờ đọc là giờ bị kiểm sẽ làm con tránh sách. Giữ giờ đọc là giờ ấm áp nhất trong ngày là cách chắc nhất để con yêu sách ở cả hai thứ tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ đòi nghe tiếng Việt, không chịu nghe phần tiếng Anh, có sao không?
Không sao. Nhiều trẻ thích ngôn ngữ con hiểu rõ nhất khi đang thư giãn, nhất là lúc trước giờ ngủ. Tiếng Việt là gốc, đọc tiếng Việt kỹ vẫn có ích cho cả tiếng Anh về sau. Có thể thử phần tiếng Anh vào lúc khác trong ngày, với cuốn con đã thuộc, và không ép.
Ba mẹ phát âm tiếng Anh chưa chuẩn có nên đọc cho con không?
Nếu ba mẹ thấy vui khi đọc thì cứ đọc, con vẫn nghe giọng chuẩn ở lớp và qua bài hát. Nếu việc đọc tiếng Anh làm ba mẹ căng thẳng, nên ưu tiên đọc tiếng Việt cho hay và trò chuyện nhiều về tranh. Cảm xúc của giờ đọc ảnh hưởng tới con nhiều hơn độ chuẩn của từng âm.
Nên mua sách song ngữ in trong nước hay sách nhập?
Mỗi loại có điểm mạnh. Sách trong nước thường gần văn hoá Việt, bản tiếng Việt dễ đọc hơn; sách nhập thường có tiếng Anh tự nhiên hơn. Điều quyết định là chất lượng từng cuốn: lật thử, đọc to một trang mỗi thứ tiếng, xem tranh có kể được chuyện không, rồi mới chọn.
Đọc sách song ngữ có làm con lẫn hai thứ tiếng không?
Trẻ học hai ngôn ngữ có lúc trộn từ, đó là hiện tượng bình thường và thường giảm dần khi vốn từ ở cả hai bên lớn lên. Sách song ngữ không gây ra điều đó. Đọc mỗi lần một ngôn ngữ chính giúp con nghe trọn vẹn từng thứ tiếng, ít bị cắt vụn hơn.
Trẻ dưới một tuổi có cần sách song ngữ không?
Chưa cần. Ở tuổi này, điều con cần là nghe người lớn nói chuyện nhiều, nhìn tranh to rõ, sờ trang sách dày. Sách tranh đơn giản bằng tiếng Việt, hoặc sách không lời để ba mẹ tự kể, là đủ. Tiếng nói ấm áp của người thân quan trọng hơn số ngôn ngữ trên trang giấy.
Mỗi ngày nên đọc mấy cuốn?
Không có con số chuẩn. Một cuốn ngắn đọc kỹ, có hỏi han, có thể đủ cho một tối. Có hôm con đòi ba cuốn, có hôm chẳng muốn cuốn nào. Điều đáng giữ là thói quen gần như mỗi ngày đều có một lúc ngồi cùng nhau với sách, dù chỉ vài phút.