Cách khen tranh của trẻ có ích nhất là mô tả cụ thể điều mình thấy và hỏi về cách con làm, thay vì phán “đẹp quá” hay “giỏi quá”. Câu như “con dùng nhiều màu xanh, chỗ này con quệt rất mạnh” cho trẻ biết người lớn thật sự nhìn, mời trẻ kể tiếp, và giữ cho niềm vui vẽ nằm ở chính việc vẽ. Lời khen chung chung không có hại khi thỉnh thoảng, nhưng khi thành phản xạ, nó mất nghĩa; khi gắn với phần thưởng, nó có thể làm trẻ vẽ ít đi.
Đây là cách giáo viên trong chương trình Global Nexus được hướng tới khi trò chuyện với trẻ về tác phẩm, và cũng là thứ ba mẹ dùng được ngay lúc đón con. Bài dưới giải thích cơ sở nghiên cứu, đưa bảng câu thay thế, và đi qua mấy tình huống khó: con hỏi “con vẽ có đẹp không”, con chê tranh mình, con xé tranh.
Nghiên cứu nói gì về lời khen và phần thưởng
Một thí nghiệm hay được nhắc tới là của Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett công bố năm 1973. Các nhà nghiên cứu chọn những trẻ mẫu giáo vốn thích vẽ bằng bút dạ, chia làm các nhóm. Một nhóm được hứa trước sẽ nhận phần thưởng nếu vẽ; nhóm khác không được hứa gì. Vài ngày sau, khi bút dạ được bày ra trong giờ chơi tự do, nhóm từng được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức: khi việc vốn tự thích lại được làm “để lấy thưởng”, trẻ có xu hướng thích nó ít hơn khi không còn thưởng.
Ở một hướng khác, Claudia Mueller và Carol Dweck năm 1998 làm các thí nghiệm với học sinh lớp năm: trẻ được khen là thông minh sau khi làm tốt bài tập thì về sau dễ nản và chọn bài dễ hơn khi gặp thất bại, so với trẻ được khen về sự cố gắng. Đối tượng là trẻ lớn hơn tuổi mầm non và bài tập không phải tranh vẽ, nên không thể chép nguyên kết luận sang. Nhưng ý chung của nhiều nghiên cứu về lời khen, được Jennifer Henderlong và Mark Lepper tổng quan năm 2002, khá nhất quán: lời khen có ích khi nó thật, cụ thể, nói về điều trẻ làm được, và không biến thành công cụ điều khiển.
Với tranh của trẻ mầm non, điều đó có nghĩa là bớt dán nhãn kết quả, thêm chú ý vào quá trình. Không cần sợ lời khen, chỉ cần để lời nói của mình có nội dung.
Những câu thay thế cho “đẹp quá”
Bảng dưới gom các kiểu câu người lớn dùng được khi trẻ đưa tác phẩm ra. Không cần học thuộc; chỉ cần nhớ ba hướng: nói điều mình thấy, hỏi về cách làm, ghi nhận công sức.
| Thay vì nói | Nên nói | Vì sao |
|---|---|---|
| Đẹp quá! | Con dùng nhiều màu vàng ghê, chỗ này lại có một chấm đỏ | Cho trẻ biết người lớn nhìn thật, không khen chiếu lệ |
| Con giỏi quá! | Con ngồi vẽ lâu lắm đó, cô thấy con làm đi làm lại chỗ này | Ghi nhận sự kiên trì, thứ trẻ kiểm soát được |
| Con vẽ cái gì đây? | Con kể cô nghe về bức tranh này nhé | Không ép bức tranh phải là một vật cụ thể |
| Lần sau tô cho kín nhé | Con thấy chỗ màu chồng lên nhau ra sao? | Mời trẻ tự nhìn lại thay vì bị sửa |
| Mẹ treo lên cho cả nhà khen | Con muốn để bức này ở đâu? | Trao cho trẻ quyền quyết định về tác phẩm của mình |
| Đẹp hơn bạn rồi đó | Hôm nay con thử dùng cọ to, khác hôm trước | So với chính trẻ, không so với người khác |
Có những lúc lời khen chân thành bật ra rất tự nhiên, ví dụ ba mẹ thật sự thấy một mảng màu đẹp. Nói ra cũng không sao. Điều nên tránh là dùng “đẹp quá” như một câu trả lời mặc định cho mọi tờ giấy, vì trẻ rất nhanh nhận ra đó là câu không cần nhìn cũng nói được.
Câu hỏi mở nên dùng, và vì sao nó hiệu quả
Câu hỏi mở là câu không có một đáp án đúng, buộc người được hỏi phải nghĩ và kể. Với tác phẩm của trẻ, câu hỏi tốt thường hỏi về cách làm, cảm giác, và câu chuyện, không hỏi để kiểm tra kiến thức:
- Con bắt đầu từ chỗ nào?
- Phần nào con thích nhất? Vì sao?
- Chỗ này con làm thế nào mà ra như vậy?
- Nếu làm thêm, con muốn thêm gì?
- Lúc vẽ con thấy thế nào, vui, mệt, hay khó?
- Có chuyện gì đang xảy ra trong tranh không?
- Con muốn gọi bức này là gì?
Câu hỏi mở hiệu quả vì nó đẩy cuộc nói chuyện về phía trẻ: trẻ là người biết câu trả lời, người lớn là người học. Trẻ nhỏ tuổi có thể chỉ trả lời bằng một từ hoặc chỉ tay, vẫn được. Không cần hỏi hết; một hai câu, kèm một câu mô tả, là đủ cho một lần đón con. Nếu con không muốn kể, chỉ cần nói “con làm xong rồi nhé” và để đó. Không phải bức tranh nào cũng cần được bàn luận, và trẻ có quyền giữ một số tác phẩm chỉ cho riêng mình.
Ba tình huống khó và cách đáp
Con hỏi thẳng: “Con vẽ có đẹp không?” Đây là lúc trẻ cần được kết nối, không cần một bài giảng. Có thể đáp bằng cảm xúc thật của mình và chuyển về phía trẻ: “mẹ thích chỗ màu cam này lắm, còn con, con thích chỗ nào?”. Nếu trẻ hỏi lại nhiều lần trong ngày, có khi trẻ đang cần sự chú ý nhiều hơn là cần đánh giá.
Con chê tranh mình, nói “con vẽ xấu”. Thường gặp ở trẻ năm, sáu tuổi, khi trẻ bắt đầu so sánh với tranh người lớn hoặc anh chị. Đừng vội phản bác “không, đẹp mà”, vì trẻ biết đó không phải điều trẻ thấy. Hãy thừa nhận cảm giác (“con thấy nó chưa giống ý con”) rồi hỏi trẻ muốn nó giống cái gì, và gợi một cách thử, như nhìn vật thật, hay làm thêm một bản khác.
Con xé hoặc vò tranh. Có khi trẻ thất vọng, có khi trẻ chỉ đang khám phá tiếng giấy rách. Người lớn giữ bình tĩnh, mô tả điều xảy ra, và nếu trẻ thất vọng thì giúp trẻ gọi tên cảm xúc. Không cần cứu lấy bức tranh; tác phẩm là của trẻ. Nếu xé tranh của bạn khác thì đó là chuyện ranh giới, xử lý như một tình huống ứng xử.
Phản hồi tác phẩm trong một lớp học đông trẻ
Ở nhà, lời khen đi từ một người lớn tới một đứa trẻ. Ở lớp, mọi lời nói đều có khán giả: hai mươi trẻ khác cùng nghe. Câu “bạn này vẽ đẹp nhất lớp” có thể làm một trẻ vui, nhưng cùng lúc gửi tới mười chín trẻ còn lại thông điệp rằng tranh của mình kém hơn. Vì thế trong lớp mầm non theo hướng coi trọng quá trình, giáo viên tránh chọn “bức đẹp nhất”, tránh chấm sao cho tranh, tránh giơ một bức lên làm mẫu để cả lớp vẽ theo.
Thay vào đó, giáo viên phản hồi riêng cho từng trẻ bằng câu mô tả, và khi nói trước cả nhóm thì nói về cách làm chứ không về kết quả: “hôm nay có bạn thử trộn ba màu, có bạn dùng cả ngón tay, có bạn làm thật chậm”. Trẻ nghe được nhiều cách làm khác nhau và có thể học từ bạn mà không bị xếp hạng. Giờ kể lại sau hoạt động cũng theo tinh thần ấy: ai muốn thì giới thiệu tác phẩm, các bạn hỏi lại, cô ghi nhận câu hỏi hay của người hỏi chứ không chỉ khen người kể.
Những cuộc thi vẽ trong lớp mầm non vì thế là chỗ ba mẹ nên hỏi kỹ. Một ngày triển lãm nơi mọi trẻ đều có tác phẩm và được kể về nó khác hẳn một cuộc thi có giải nhất nhì. Với trẻ dưới sáu tuổi, cái thứ nhất nuôi được niềm vui chung; cái thứ hai thường chỉ làm vài trẻ vui và nhiều trẻ học được rằng mình “không có năng khiếu” khi còn quá sớm để biết điều đó.
Ghi lại lời con kể: một cách khen không cần lời khen
Một trong những cách tôn trọng tác phẩm của trẻ rõ nhất là chép lại đúng lời trẻ kể. Ở lớp, giáo viên ngồi cạnh, hỏi trẻ có muốn kể về bức tranh không, rồi viết lại từng chữ trẻ nói, không sửa thành câu của người lớn, không thêm ý. Sau đó cô đọc lại cho trẻ nghe và hỏi trẻ có muốn đổi gì không. Lời kể đi kèm bức tranh khi trưng bày hoặc cất vào hồ sơ.
Việc này làm được mấy điều. Trẻ thấy lời mình nói quan trọng đến mức được ghi xuống. Trẻ có một trải nghiệm sớm về chữ viết: lời nói biến thành chữ, chữ đọc lên thành lời. Người lớn hiểu bức tranh hơn, vì có những thứ chỉ trẻ biết. Và ba mẹ, khi xem lại, có cả tranh lẫn giọng của con ở tuổi ấy.
Ở nhà, ba mẹ có thể làm phiên bản đơn giản: viết vài dòng con kể ở mặt sau tờ giấy cùng ngày tháng. Với trẻ học song ngữ, cứ chép đúng thứ tiếng con dùng, kể cả khi con trộn hai thứ tiếng trong một câu. Đó là dữ liệu thật về ngôn ngữ của con, không phải lỗi cần sửa.
Khi đón con: ba mẹ nói gì trong một phút
Lúc đón con thường vội. Con chạy ra với một tờ giấy còn ướt màu, ba mẹ một tay cầm túi, một tay cầm điện thoại. Không cần một cuộc trò chuyện dài. Một phút là đủ: dừng lại, nhìn bức tranh thật, nói một câu mô tả, hỏi một câu mở. “Con dùng cả màu tím luôn à, con làm chỗ này bằng gì vậy?” rồi lắng nghe câu trả lời đến hết.
Nếu không kịp nhìn, nói thật cũng tốt hơn khen chiếu lệ: “ba muốn xem kỹ, về nhà con kể ba nghe nhé”, và nhớ hỏi lại. Trẻ nhớ những lời hứa nhỏ như vậy lâu hơn người lớn nghĩ. Một thói quen nhỏ khác là để con tự cầm tác phẩm của mình ra xe, tự chọn chỗ đặt ở nhà: tủ lạnh, tường phòng ngủ, hay một hộp riêng.
Khi trao đổi với giáo viên, ba mẹ có thể hỏi về quá trình thay vì hỏi về sản phẩm: hôm nay con ngồi lâu không, con có làm cùng bạn không, con có nói gì đặc biệt không. Câu trả lời cho ba mẹ chất liệu để nói chuyện với con tối hôm đó, và cho giáo viên thấy gia đình cũng quan tâm đến quá trình chứ không chỉ chờ tranh đẹp mang về. Lời nói ở lớp và ở nhà đi cùng một hướng thì trẻ ít bị giằng co giữa hai cách được nhìn nhận.
Câu hỏi thường gặp
Khen “đẹp quá” có làm hại con không?
Không đến mức gây hại khi thỉnh thoảng nói thật lòng. Vấn đề là khi câu đó thành phản xạ cho mọi bức tranh, nó mất nghĩa với trẻ và không giúp trẻ nghĩ thêm gì. Mô tả cụ thể điều mình thấy và hỏi con về cách làm mang lại nhiều hơn.
Có nên thưởng sticker hay quà khi con vẽ xong không?
Không nên dùng phần thưởng để khuyến khích việc vẽ, nhất là khi con vốn đã thích vẽ. Thí nghiệm của Lepper và cộng sự với trẻ mẫu giáo cho thấy trẻ được hứa thưởng về sau tự vẽ ít hơn. Niềm vui trong chính việc vẽ là động lực bền hơn.
Con chỉ vẽ khi có người khen, phải làm sao?
Hãy giảm dần lời đánh giá và thay bằng sự có mặt: ngồi cạnh, mô tả, hỏi chuyện. Cho con những vật liệu mới lạ để niềm vui đến từ việc khám phá. Khi con thấy người lớn quan tâm đến quá trình, nhu cầu được khen thường bớt dần.
Có nên góp ý để con vẽ tốt hơn không?
Với trẻ mầm non, góp ý chỉ nên đến khi trẻ hỏi hoặc tỏ ra muốn làm một điều mà chưa làm được. Khi đó hãy gợi cách quan sát hoặc giới thiệu một kỹ thuật, không vẽ hộ và không sửa trực tiếp lên tranh của con.
Ông bà hay khen kiểu so sánh với anh chị, nên làm gì?
Có thể nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà vài câu mô tả thay thế, như nói về màu con chọn, về việc con kiên trì. Không cần biến thành tranh luận. Trẻ nghe nhiều cách nói khác nhau trong gia đình vẫn ổn, miễn phần lớn lời nói quanh con không xếp hạng con với người khác.
Bao nhiêu tuổi thì trẻ bắt đầu để ý đến lời khen về tranh?
Trẻ nhỏ đã nhận ra sự chú ý và nét mặt của người lớn từ rất sớm. Khoảng bốn đến sáu tuổi, trẻ bắt đầu so sánh tranh mình với tranh khác và quan tâm đến đánh giá hơn. Đây là giai đoạn lời nói của người lớn ảnh hưởng nhiều đến việc con có tiếp tục thích vẽ hay không.