Nói nghệ thuật là một ngôn ngữ của trẻ nghĩa là coi nét vẽ, khối đất nặn, tiếng gõ, điệu múa và trò đóng vai là những cách trẻ diễn đạt ý nghĩ, cảm xúc và hiểu biết, song song với lời nói. Với trẻ dưới sáu tuổi, vốn từ còn ít hơn rất nhiều so với điều trẻ muốn nói; với trẻ đang học thêm một thứ tiếng, khoảng cách ấy còn lớn hơn. Khi người lớn biết đọc và đáp lại những “câu” không lời này, trẻ được hiểu sớm hơn, và chính việc được hiểu kéo theo lời nói.
Đây là một trong những ý nền của trụ cột nghệ thuật trong chương trình Global Nexus, và nó gắn chặt với trụ cột song ngữ. Bài dưới đây đi từ nguồn gốc của ý tưởng, sang cách nó vận hành với trẻ học hai thứ tiếng, cách người lớn đọc các kênh biểu đạt, và cả giới hạn của nó để ba mẹ không đi quá xa.
Ý tưởng này từ đâu ra
Hình ảnh quen thuộc nhất là bài thơ “Không phải vậy. Một trăm là có thật” của Loris Malaguzzi, nhà giáo dục người Ý gắn với các trường mầm non của thành phố Reggio Emilia sau Thế chiến thứ hai. Bài thơ nói trẻ có một trăm ngôn ngữ, một trăm cách nghĩ, cách chơi, cách nói, nhưng nhà trường và xã hội lấy đi chín mươi chín. Cụm “trăm ngôn ngữ của trẻ” sau đó thành tên một cuộc triển lãm đi nhiều nước và một cuốn sách tập hợp kinh nghiệm của các trường ở Reggio Emilia.
Ý tưởng không chỉ có ở một nơi. Từ rất lâu, các nhà nghiên cứu tranh trẻ em đã nhận thấy trẻ vẽ không phải để chép lại thế giới mà để ghi lại điều mình biết và nghĩ về nó. Các nhà tâm lý học phát triển cũng mô tả trẻ dùng ký hiệu, tức để một thứ đứng thay cho thứ khác, trong chơi giả vờ và trong tranh vẽ từ trước khi biết chữ. Que gỗ thành con ngựa, vòng tròn có hai chấm thành mẹ: đó là bước đầu của tư duy biểu tượng, chung gốc với ngôn ngữ.
Chương trình mầm non của Việt Nam cũng có lĩnh vực phát triển thẩm mỹ, trong đó trẻ được khuyến khích thể hiện cảm xúc và ý tưởng qua hát, vận động, tạo hình. Như vậy ý “nghệ thuật là một cách nói” không phải điều lạ hay riêng của một trường. Cái khác giữa các lớp học nằm ở chỗ người lớn có thật sự lắng nghe những cách nói đó, hay chỉ coi chúng là giờ giải trí xen giữa các giờ “học thật”.
Vì sao điều này quan trọng hơn với trẻ học hai thứ tiếng
Trẻ mới bước vào một môi trường có ngôn ngữ thứ hai thường trải qua một giai đoạn ít nói hoặc không nói bằng ngôn ngữ đó. Các nhà nghiên cứu về trẻ học ngôn ngữ thứ hai, trong đó có Patton Tabors với cuốn sách về trẻ mầm non học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, mô tả giai đoạn này là bình thường: trẻ nghe, quan sát, thử giao tiếp bằng cử chỉ, rồi mới dần dùng từ. Độ dài giai đoạn khác nhau rất nhiều giữa các trẻ.
Trong lúc lời còn chưa ra, trẻ vẫn cần được tham gia, được bạn bè hiểu, được cô giáo ghi nhận. Một bức tranh, một khối nặn, một điệu nhảy là cách trẻ vào cuộc mà không phụ thuộc vào thứ tiếng nào. Trẻ cùng vẽ chung một tờ giấy lớn có thể chơi với nhau rất lâu dù chưa nói chung một ngôn ngữ. Cảm giác được thuộc về nhóm đó quan trọng với việc học tiếng: trẻ muốn nói khi có người để nói cùng và có chuyện để nói.
Với các gia đình nói tiếng Việt ở nhà, nghệ thuật còn là chỗ để trẻ giữ tiếng mẹ đẻ làm gốc. Trẻ có thể kể về bức tranh bằng tiếng Việt với cô, nghe cô gọi tên màu bằng tiếng Anh, rồi tự ghép hai thứ tiếng theo cách của mình. Ở đây không có câu trả lời đúng sai về từ vựng, nên trẻ ít sợ nói sai, điều thường làm trẻ ngần ngại khi bị hỏi bài kiểu “cái này tiếng Anh là gì”.
Đọc những “câu” trẻ nói bằng các kênh không lời
Bảng dưới gợi ý cách người lớn quan sát từng kênh biểu đạt và đáp lại. Các ví dụ là tình huống điển hình, không phải công thức giải nghĩa; ý nghĩa thật chỉ trẻ nói được.
| Kênh | Trẻ có thể đang làm gì | Người lớn đáp lại thế nào |
|---|---|---|
| Nét vẽ, mảng màu | Ghi lại chuyển động, một sự kiện vừa trải qua, hoặc chỉ thử màu | Mô tả điều thấy, mời kể: “con vẽ nhiều vòng quá, kể cô nghe nhé” |
| Khối nặn, xây dựng | Thử ý về hình dạng, cân bằng, kể chuyện bằng đồ vật | Hỏi về cách làm: “làm sao cho nó đứng được vậy con” |
| Nhịp gõ, tiếng hát | Bày tỏ tâm trạng, bắt chước, mời người khác chơi cùng | Gõ đáp lại, nhại nhịp của trẻ, chờ trẻ dẫn |
| Điệu bộ, vận động | Diễn một con vật, một cảm xúc, một chuyện vừa nghe | Làm theo, gọi tên điều trẻ diễn bằng từ đơn giản |
| Đóng vai, chơi rối | Thử làm người khác, nói hộ điều khó nói | Nhập vai phụ, để trẻ cầm trịch câu chuyện |
Điểm chung của cột cuối là người lớn không vội diễn giải. Câu “con vẽ cái gì đây” nghe tự nhiên nhưng ngầm bắt trẻ phải vẽ một cái gì đó. Câu mô tả điều nhìn thấy để ngỏ khả năng bức tranh chỉ là những vòng tròn rất vui, và nếu trẻ có chuyện, trẻ sẽ kể.
Từ hình sang lời: nghệ thuật làm cầu cho lời nói
Một bức tranh vừa vẽ xong là lý do rất tự nhiên để nói chuyện. Trẻ chỉ vào một mảng màu, người lớn gọi tên, trẻ lặp lại hoặc sửa lại theo ý mình. Chuỗi lượt qua lại như vậy, gọi là tương tác có lượt đáp, được nhiều nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ coi là chất liệu quan trọng hơn số từ trẻ nghe thụ động. Nghệ thuật tạo ra những lượt đáp có nội dung, vì cả hai bên cùng nhìn vào một thứ cụ thể.
Nhiều lớp mầm non dùng cách chép lại lời trẻ kể về tác phẩm: trẻ nói, cô ghi đúng từng chữ cạnh bức tranh, rồi đọc lại cho trẻ nghe. Trẻ thấy lời mình nói được ghi xuống và đọc lên, một trải nghiệm sớm về mối liên hệ giữa lời nói và chữ viết. Với trẻ lớn hơn, bức tranh có thể thành điểm khởi đầu cho một câu chuyện có đầu có cuối, kể bằng tiếng Việt, rồi một phần bằng tiếng Anh khi trẻ sẵn sàng.
Chiều ngược lại cũng có: trẻ nghe một câu chuyện rồi vẽ lại đoạn mình nhớ nhất, nghe một bài hát rồi diễn bằng cơ thể. Khi đi qua lại giữa hình, nhịp và lời, trẻ hiểu sâu hơn điều vừa nghe, vì phải chọn chi tiết và sắp xếp lại theo cách của mình. Đây là lý do nghệ thuật trong chương trình không đứng riêng một góc mà xen vào giờ kể chuyện, giờ khám phá, giờ vòng tròn.
Mỗi lứa tuổi “nói” bằng nghệ thuật theo cách khác nhau
Từ sáu tháng đến sáu tuổi, cách trẻ biểu đạt qua nghệ thuật đổi rất nhanh. Bảng dưới là mô tả khái quát theo các nhóm tuổi hay gặp ở lớp mầm non; từng trẻ có thể sớm hơn hoặc muộn hơn vài tháng mà vẫn bình thường.
| Nhóm tuổi | Trẻ biểu đạt chủ yếu qua | Điều người lớn chú ý |
|---|---|---|
| 6–18 tháng | Âm thanh, nhún nhảy theo nhạc, quệt tay vào vật liệu, nhìn và chờ phản ứng | Đáp lại ngay, gọi tên cảm giác, giữ vật liệu an toàn khi vào miệng |
| 18 tháng–3 tuổi | Nét nguệch ngoạc mạnh, gõ đập, bắt chước động tác, chơi giả vờ đơn giản | Cho nhiều lần lặp lại, mô tả chuyển động của trẻ, không đòi ra hình |
| 3–4 tuổi | Bắt đầu đặt tên cho hình vẽ, hát đoạn ngắn, đóng vai người trong nhà | Ghi lại lời trẻ đặt tên, để trẻ đổi ý về tên gọi mà không bị bắt bẻ |
| 4–6 tuổi | Tranh có nhân vật và chuyện, dựng cảnh bằng khối, diễn lại truyện, chơi nhạc theo nhóm | Mời kể chuyện dài hơn, cho làm dự án nhiều ngày, nối với chữ viết qua việc chép lời trẻ |
Cột giữa cho thấy một điều ba mẹ hay quên: trẻ càng nhỏ thì cơ thể và âm thanh càng là kênh chính, tranh vẽ chỉ chiếm một phần. Vì thế ở nhóm nhỏ tuổi, một chương trình coi nghệ thuật là ngôn ngữ thường có nhiều nhạc, nhiều vận động và nhiều vật liệu để chạm hơn là giấy bút. Đến năm, sáu tuổi, các kênh bắt đầu đan vào nhau: trẻ vẽ một câu chuyện, rồi diễn lại nó, rồi hát một đoạn trong đó.
Giới hạn của ý tưởng, để không đi quá xa
Không phải tranh nào cũng là thông điệp. Có những lúc trẻ chỉ thích cảm giác cọ lướt trên giấy, hoặc muốn xem màu chảy ra sao. Cố tìm ý nghĩa sâu xa trong mọi bức tranh dễ biến giờ nghệ thuật thành giờ bị hỏi han, và trẻ học cách bịa ra câu trả lời cho người lớn vừa lòng.
Không đọc tâm lý qua tranh. Màu tối, hình nhỏ, người vẽ thiếu tay không phải là dấu hiệu chẩn đoán. Các phép “giải mã tranh” phổ biến trên mạng không có cơ sở vững khi dùng riêng lẻ. Nếu ba mẹ lo về cảm xúc của con, cách đúng là nói chuyện với giáo viên và khi cần thì với người có chuyên môn, nhìn cả hành vi hằng ngày chứ không chỉ một tờ giấy.
Không thay thế lời nói. Nghệ thuật là một ngôn ngữ thêm vào, không phải lý do để bớt nói chuyện với trẻ. Trẻ vẫn cần được nghe nhiều lời phong phú, được trò chuyện, được đọc sách. Nghệ thuật làm những cuộc trò chuyện đó dễ bắt đầu hơn.
Không biến thành tiết mục trình diễn. Khi trẻ biết mình “có trăm ngôn ngữ” chỉ để biểu diễn cho khách tham quan, cái tự nhiên mất đi. Giá trị của ý tưởng nằm ở những ngày bình thường, khi không có ai xem.
Ba mẹ có thể thấy gì ở một lớp coi nghệ thuật là ngôn ngữ
Không cần đến tận lớp mới nhận ra. Qua ảnh, qua ghi chép giáo viên gửi về, qua cách con kể chuyện ở nhà, ba mẹ thường thấy vài dấu hiệu sau:
- Tác phẩm của con đi kèm lời con kể, ghi đúng như con nói, không sửa thành câu của người lớn.
- Giáo viên kể về con bằng những chi tiết cụ thể: con chọn màu gì, làm lâu bao nhiêu, nói gì với bạn.
- Nghệ thuật xuất hiện trong nhiều giờ khác, không chỉ trong “tiết vẽ”.
- Con về nhà tự kể hoặc diễn lại những gì đã làm ở lớp, có khi trộn hai thứ tiếng.
- Trẻ chưa nói nhiều bằng ngôn ngữ thứ hai vẫn được mô tả là tham gia tích cực qua vẽ, gõ, vận động.
- Lớp không dùng tranh của trẻ để xếp hạng hay so sánh giữa các bạn.
Khi tham quan một chương trình, ba mẹ có thể xin xem một hồ sơ tác phẩm mẫu đã được che tên, hoặc hỏi giáo viên cách họ ghi lại lời trẻ. Câu trả lời cụ thể đến mức nào cho biết ý tưởng này có thật sự sống trong lớp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa chịu nói tiếng Anh ở lớp, có phải con đang gặp vấn đề không?
Trẻ mới vào môi trường song ngữ thường có một giai đoạn chủ yếu nghe và giao tiếp bằng cử chỉ, độ dài mỗi trẻ một khác. Nếu con vẫn chơi, vẫn tham gia vẽ, vận động và nói tiếng Việt bình thường, đó thường là quá trình tự nhiên. Ba mẹ nên trao đổi với giáo viên để cùng theo dõi.
Có nên hỏi con “con vẽ cái gì” không?
Câu hỏi này không sai nhưng dễ làm trẻ nghĩ bức tranh phải là một vật cụ thể. Ba mẹ có thể mô tả điều mình thấy, như nhiều nét xanh, một vòng tròn to, rồi mời con kể nếu con muốn. Trẻ có chuyện sẽ kể, trẻ chỉ đang nghịch màu thì cũng không bị ép bịa ra.
Ý tưởng “trăm ngôn ngữ của trẻ” có phải là phương pháp Reggio Emilia không?
Cụm từ này gắn với Loris Malaguzzi và các trường mầm non ở Reggio Emilia. Tuy vậy, ý coi nghệ thuật là một cách biểu đạt của trẻ xuất hiện trong nhiều truyền thống giáo dục sớm. Một lớp dùng ý tưởng này không nhất thiết đi theo trọn vẹn phương pháp Reggio Emilia.
Có thể dựa vào tranh để biết con có đang buồn hay bị bắt nạt không?
Không nên dựa vào một bức tranh. Màu tối hay hình người thiếu chi tiết rất thường gặp ở trẻ bình thường. Nếu thấy con thay đổi trong ăn ngủ, chơi, cách nói về bạn bè, hãy hỏi chuyện giáo viên và khi cần thì gặp người có chuyên môn để nhìn tổng thể.
Nghệ thuật có giúp con nói tiếng Việt tốt hơn không?
Nghệ thuật tạo ra nhiều dịp trò chuyện có nội dung cụ thể, nơi trẻ kể, người lớn đáp và bổ sung từ. Những lượt qua lại như vậy có ích cho phát triển ngôn ngữ nói chung. Nó không thay được việc trò chuyện, đọc sách hằng ngày, nhưng làm các cuộc trò chuyện ấy dễ bắt đầu hơn.
Trẻ dưới hai tuổi đã “nói” bằng nghệ thuật được chưa?
Ở tuổi này, biểu đạt chủ yếu là qua vận động, âm thanh và cảm giác chạm vào vật liệu. Trẻ gõ, lắc, quệt màu, nhún theo nhạc và nhìn phản ứng của người lớn. Người lớn đáp lại bằng cách gọi tên, nhại lại, cười cùng là đã đang trò chuyện với trẻ theo cách trẻ có.