Với trẻ dưới sáu tuổi, kỹ năng sống được học chắc nhất ngay trong sinh hoạt thường ngày: lúc tự cất giày, chờ đến lượt rửa tay, chia bộ xếp hình với bạn, dọn bàn sau bữa trưa. Một tiết "kỹ năng sống" riêng, cô giảng rồi trẻ nghe, thường chỉ để lại vài câu thuộc lòng. Lý do nằm ở cách bộ não trẻ nhỏ học: kỹ năng hình thành khi được lặp lại trong đúng hoàn cảnh cần dùng nó, có người lớn làm mẫu, đỡ một tay, rồi lùi dần cho trẻ tự làm.
Bài này giải thích cơ chế đó cho ba mẹ đang tìm hiểu phương pháp: kỹ năng sống ở tuổi mầm non gồm những gì, vì sao chương trình theo hướng học qua trải nghiệm đặt nó vào từng khung giờ của ngày, người lớn trong lớp làm gì, và sau một học kỳ ba mẹ có thể mong thấy điều gì ở con. Kỹ năng sống và tự lập là hai trong sáu trục mà chương trình Global Nexus mô tả, bên cạnh ngôn ngữ, cảm xúc, sáng tạo và tư duy.
Kỹ năng sống ở tuổi mầm non gồm những gì
Tổ chức Y tế Thế giới, trong tài liệu về giáo dục kỹ năng sống trong trường học từ đầu thập niên 1990, mô tả kỹ năng sống là những khả năng giúp con người cư xử thích nghi và tích cực để đối phó với đòi hỏi, thử thách của đời sống hằng ngày. Định nghĩa ấy viết cho thanh thiếu niên, nhưng tinh thần áp được cho trẻ nhỏ: kỹ năng sống không phải một môn học, mà là cách đứa trẻ xoay xở với một ngày bình thường.
Ở tuổi mầm non, có thể gom thành bốn nhóm. Nhóm tự phục vụ: ăn, mặc, vệ sinh, cất đồ. Nhóm tự điều chỉnh: chờ, chuyển từ việc này sang việc khác, làm dịu khi buồn hay giận. Nhóm quan hệ: chào hỏi, xin vào chơi, chia sẻ, hợp tác, xin lỗi, nhận lời xin lỗi. Nhóm giá trị: trung thực, quan tâm, biết giữ gìn đồ chung. Tổ chức CASEL của Mỹ chia lĩnh vực học tập cảm xúc xã hội thành năm năng lực: tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kỹ năng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm; bốn nhóm trên khớp gần như trọn với năm năng lực đó.
Chương trình Giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng có hẳn một lĩnh vực phát triển tình cảm, kỹ năng xã hội, đặt ngang với thể chất, nhận thức, ngôn ngữ và thẩm mỹ. Nghĩa là ở góc nào nhìn vào, kỹ năng sống cũng không phải phần thêm cho vui mà là một mảng phát triển chính của trẻ.
Vì sao trẻ dưới sáu tuổi khó học kỹ năng qua tiết giảng
Người lớn quen học theo kiểu nghe giảng rồi áp dụng. Trẻ nhỏ thì chưa làm được bước chuyển đó. Một em bốn tuổi có thể trả lời rất đúng câu hỏi "khi bạn đang chơi, mình muốn chơi cùng thì phải làm gì", rồi mười phút sau vẫn giật đồ chơi khỏi tay bạn. Không phải trẻ nói dối hay không nghe lời. Biết và làm nằm ở hai chỗ khác nhau, và ở tuổi này khoảng cách giữa hai chỗ đó còn rất xa.
Khoảng cách ấy gắn với các chức năng điều hành của não: trí nhớ làm việc, kiềm chế và chuyển đổi linh hoạt. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi đây là hệ thống "kiểm soát không lưu" của não, và mô tả chúng phát triển mạnh trong giai đoạn từ ba đến năm tuổi nhưng còn tiếp tục hoàn thiện tới tuổi trưởng thành. Khi đang muốn món đồ chơi, trẻ phải cùng lúc giữ quy tắc trong đầu, kìm tay lại và nghĩ ra cách khác. Ba việc đó chưa tự động, nên lời giảng buổi sáng không đủ sức đi theo trẻ đến tình huống buổi chiều.
Điều giúp được là luyện tập ngay tại chỗ, nhiều lần, với người lớn đứng bên nhắc đúng lúc. Mỗi lần trẻ được đỡ để làm đúng trong tình huống thật, con đường thần kinh cho hành vi đó dày thêm một chút. Vì thế, chương trình theo hướng học qua trải nghiệm không xem giờ ăn, giờ cất đồ hay giờ ra sân là khoảng nghỉ giữa các bài học, mà chính là bài học.
Một ngày ở lớp là một chuỗi bài học nhân cách
Bảng dưới là ví dụ cách một lớp mầm non theo hướng này nhìn từng khung giờ quen thuộc. Thứ tự và tên gọi có thể khác ở từng nơi; điều đáng xem là ý đồ phía sau mỗi khung giờ.
| Khung giờ | Kỹ năng được luyện | Người lớn làm gì |
|---|---|---|
| Đón trẻ buổi sáng | Chào hỏi, tự cất ba lô và giày, tách khỏi ba mẹ | Đón ngang tầm mắt trẻ, chỉ chỗ cất đồ cố định, không làm thay |
| Vòng tròn đầu ngày | Chờ đến lượt nói, lắng nghe bạn, gọi tên cảm xúc | Dùng một vật chuyền tay để biết ai đang nói, nhắc nhẹ thay vì quát |
| Giờ chơi ở các góc | Xin vào chơi, thương lượng, chia đồ, giải quyết tranh chấp | Đứng gần, quan sát, chỉ can thiệp khi cần và giúp trẻ tự tìm cách |
| Dọn dẹp | Trả đồ về chỗ, làm việc chung, giữ gìn đồ của lớp | Báo trước vài phút, làm cùng trẻ lúc đầu rồi rút dần |
| Bữa ăn | Tự xúc, tự lấy phần vừa đủ, mời nhau, dọn khay | Ngồi ăn cùng, trò chuyện, chấp nhận vương vãi như một phần của tập luyện |
| Giờ ngủ và thức dậy | Tự trải chiếu, gấp chăn, giữ yên cho bạn ngủ | Giữ nhịp cố định để trẻ đoán trước được việc tiếp theo |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều: không ô nào cần thêm thời gian ngoài lịch sẵn có. Kỹ năng sống ở đây không chiếm chỗ của hoạt động khác, nó nằm bên trong mọi hoạt động. Chỗ khác nhau giữa một lớp làm tốt và một lớp làm qua loa nằm ở cột thứ ba: người lớn có chờ, có chỉ cách và có lùi lại hay không.
Vai trò của người lớn: làm mẫu, đỡ một tay, rồi lùi dần
Làm mẫu trước khi yêu cầu. Trẻ học phần lớn bằng cách bắt chước. Cô muốn trẻ nói nhỏ trong phòng thì chính cô phải nói nhỏ; muốn trẻ cất đồ đúng chỗ thì cô cất đồ của mình đúng chỗ trước mặt trẻ. Một hành vi được thấy hằng ngày từ người lớn trẻ quý có sức nặng hơn mọi lời dặn.
Đỡ một phần, không làm thay cả việc. Khái niệm "giàn giáo" do Wood, Bruner và Ross đưa ra năm 1976, nối với ý tưởng vùng phát triển gần của Lev Vygotsky: người lớn đỡ đúng phần trẻ chưa tự làm được, phần còn lại để trẻ làm. Trẻ chưa kéo được khoá áo thì cô đặt hai đầu khoá vào nhau, để trẻ tự kéo lên.
Nhắc bằng gợi ý thay cho mệnh lệnh. "Con xem bàn mình còn thiếu gì nhỉ" khiến trẻ phải nghĩ, còn "dọn cái cốc đi" chỉ khiến trẻ làm theo. Gợi ý kéo trẻ về phía tự điều khiển hành vi của mình, mục tiêu thật của kỹ năng sống.
Lùi dần theo từng tuần. Đỡ mãi thì trẻ quen dựa. Một lớp làm bài bản sẽ có kế hoạch rút sự hỗ trợ: tuần đầu cô làm cùng, tuần sau cô đứng cạnh nhắc, tuần sau nữa cô chỉ nhìn từ xa. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên về chuyện này, câu trả lời cho biết lớp có nghĩ về tiến trình hay không.
Câu chuyện và trò chơi đóng vai: lớp thứ hai bổ sung cho sinh hoạt
Sinh hoạt thật là nơi trẻ luyện, nhưng không phải tình huống nào cũng xảy ra đúng lúc để luyện. Không thể chờ một bạn bị ngã để dạy cách hỏi han, cũng không nên chờ một cuộc giành đồ nảy lửa để dạy thương lượng. Câu chuyện và trò chơi đóng vai lấp khoảng trống đó: chúng cho trẻ "sống thử" một tình huống trong an toàn, trước khi gặp nó ngoài đời.
Một truyện tranh về chú gấu làm vỡ bình của mẹ cho phép cả lớp bàn về sự thật thà mà không em nào bị chỉ mặt. Một màn đóng vai bán hàng ở góc phân vai cho trẻ luyện mời, cảm ơn, đếm tiền giả, chờ khách. Điều quan trọng là phần này phải nối ngược về sinh hoạt: hôm sau, khi tình huống thật xảy ra, cô nhắc "nhớ chú gấu hôm qua không".
Nếu chỉ có câu chuyện mà không có sinh hoạt để thực hành, kỹ năng dừng ở mức biết. Nếu chỉ có sinh hoạt mà không có câu chuyện, trẻ thiếu ngôn ngữ để nói về điều mình đang học. Một chương trình cân bằng dùng cả hai, và đặt sinh hoạt làm gốc. Cách chọn truyện và cách hỏi sau truyện có bài riêng trong cùng chuyên mục này.
Sau một học kỳ, ba mẹ có thể thấy gì và không nên mong gì
Kỹ năng sống tiến bộ chậm và không đều, nhiều khi đi hai bước lùi một bước, nhất là khi trẻ mệt, ốm hay nhà có thay đổi. Những dấu hiệu thường thấy sau vài tháng ở một lớp làm bài bản:
- Trẻ tự làm thêm được vài việc ở nhà mà trước đây đòi người lớn: cất giày, mang bát ra bồn, tự mặc áo dù còn lệch.
- Trẻ có thêm từ để nói về cảm xúc và mong muốn, thay vì chỉ khóc hoặc giành.
- Trẻ kể về bạn trong lớp nhiều hơn, kể cả chuyện cãi nhau rồi làm lành.
- Trẻ đôi khi "dạy lại" ba mẹ một quy tắc của lớp, như chờ nhau ăn hay rửa tay trước khi ăn.
- Thời gian chuyển từ việc này sang việc khác ở nhà bớt căng hơn nếu ba mẹ báo trước giống cách lớp làm.
- Không nên mong trẻ ngoan mọi lúc, biết nhường hoàn toàn hay không bao giờ nổi giận: đó là kỳ vọng của người lớn, không phải của tuổi mầm non.
Nếu sau một học kỳ ba mẹ không thấy thay đổi nào, trước hết hãy trao đổi với giáo viên về những gì cô quan sát được ở lớp. Trẻ thường cư xử khác nhau ở trường và ở nhà; bức tranh đầy đủ cần cả hai phía.
Câu nên hỏi nhà trường về cách dạy kỹ năng sống
Khi tìm hiểu một chương trình, mấy câu dưới đây giúp ba mẹ biết kỹ năng sống ở đó là phương pháp thật hay chỉ là một dòng trong tờ giới thiệu:
- Trong một ngày, kỹ năng sống được dạy ở những khung giờ nào, và cô làm gì cụ thể ở khung giờ đó?
- Khi trẻ tự làm chậm, ví dụ tự xúc cơm mất nhiều thời gian, lớp xử lý thế nào: chờ, giúp một phần hay làm thay?
- Lớp có tiết kỹ năng sống riêng không? Nếu có, tiết đó nối với sinh hoạt hằng ngày ra sao?
- Khi hai trẻ tranh chấp, cô làm gì trước tiên?
- Giáo viên ghi nhận tiến bộ về kỹ năng sống của từng trẻ bằng cách nào, và chia sẻ với phụ huynh ra sao?
- Ở lứa tuổi của con, lớp đặt kỳ vọng nào là vừa sức?
Câu trả lời tốt thường cụ thể, có ví dụ, có chỗ thừa nhận trẻ cần thời gian. Câu trả lời đáng ngờ là một chuỗi từ đẹp mà không mô tả được cô làm gì lúc mười một giờ trưa khi cả lớp đang ăn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu học kỹ năng sống được?
Ngay từ nhóm nhà trẻ. Trẻ khoảng một tuổi rưỡi đã có thể tập cầm cốc, đưa đồ cho người khác, đặt giày vào kệ. Kỹ năng ở tuổi này rất đơn giản và cần người lớn đỡ nhiều, nhưng thói quen được làm thật từ sớm giúp những năm sau nhẹ hơn.
Lớp kỹ năng sống ngoài giờ có thay được việc học trong sinh hoạt không?
Thường là không thay được. Một buổi học ngoài giờ mỗi tuần có thể giới thiệu tình huống mới, nhưng kỹ năng chỉ thành thói quen khi được luyện mỗi ngày trong đúng bối cảnh. Nếu chương trình chính đã lồng kỹ năng sống vào sinh hoạt, lớp ngoài giờ chỉ là phần thêm, không phải phần chính.
Con ở trường tự làm được nhưng về nhà lại đòi người lớn làm, có bình thường không?
Rất thường gặp. Ở lớp có nhịp chung, có bạn cùng làm, có đồ đạc vừa tầm tay, nên trẻ dễ tự làm. Ở nhà, trẻ biết người lớn sẽ làm hộ nếu mình nhõng nhẽo. Ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp sắp đồ và nhắc trẻ, rồi áp một phần ở nhà.
Kỹ năng sống có phải là dạy trẻ ngoan, vâng lời không?
Không hẳn. Vâng lời là làm theo người lớn; kỹ năng sống là trẻ tự biết xoay xở và cư xử tử tế khi không có người lớn đứng bên. Một chương trình tốt muốn trẻ hiểu vì sao cần chờ, cần xin lỗi, chứ không chỉ làm theo vì sợ bị nhắc.
Có cách nào đo được kỹ năng sống của trẻ không?
Ở tuổi mầm non, cách phù hợp là quan sát và ghi chép theo thời gian, không phải bài kiểm tra hay điểm số. Giáo viên ghi lại tình huống cụ thể, ví dụ trẻ tự xin vào chơi cùng bạn lần đầu, và so với chính trẻ vài tháng trước, không so với bạn khác.
Song ngữ có làm việc học kỹ năng sống chậm đi không?
Không có cơ sở để lo như vậy. Kỹ năng sống học qua hành động và làm mẫu nhiều hơn qua lời. Điều cần là trẻ hiểu được người lớn đang nói gì trong lúc hướng dẫn, nên ở những tình huống cảm xúc mạnh, nhiều lớp song ngữ ưu tiên ngôn ngữ trẻ nắm chắc hơn.