Trước khi so sánh chương trình mầm non, ba mẹ nên tự trả lời ba câu: sau những năm mầm non, mình mong con có điều gì nhất; những điều nào gia đình không thể nhượng (quãng đường, giờ đón, ngôn ngữ, ngân sách); và ba với mẹ, cùng ông bà nếu ông bà cùng chăm con, có mong giống nhau không. Có ba câu trả lời này rồi, việc đọc tài liệu và đi tham quan mới có thước đo; thiếu chúng, ba mẹ dễ bị cuốn theo trường nói hay nhất hoặc lớp trông đẹp nhất.
Nhiều gia đình bắt đầu từ danh sách trường gần nhà, rồi mới nghĩ mình muốn gì sau khi đã nghe tư vấn vài nơi. Làm ngược như vậy không sai, nhưng dễ khiến mỗi buổi tư vấn đổi mong muốn của ba mẹ một chút. Bài này gợi ý một cách làm rõ mong muốn trước, bằng những bài tập ngắn mà hai vợ chồng có thể làm trong một buổi tối.
Vì sao bắt đầu từ gia đình chứ không từ trường
Thị trường mầm non ở các thành phố lớn có rất nhiều lựa chọn, và mỗi trường đều có câu chuyện riêng thuyết phục. Khi chưa rõ mình muốn gì, ba mẹ có xu hướng lấy câu chuyện của trường làm khung để nghĩ: nghe trường A nói về tiếng Anh thì thấy tiếng Anh quan trọng, nghe trường B nói về thiên nhiên thì thấy thiên nhiên quan trọng. Sau năm buổi tư vấn, danh sách ưu tiên dài ra mà không có thứ tự.
Bắt đầu từ gia đình giúp đảo chiều. Ba mẹ đặt ra tiêu chí trước, rồi mới xem mỗi trường đáp ứng tới đâu. Cách này cũng giúp nhận ra khi một trường rất tốt theo nghĩa chung mà vẫn không hợp với nhà mình, chẳng hạn một chương trình học qua chơi được làm rất kỹ nhưng gia đình lại thật lòng mong con biết đọc trước khi vào lớp 1. Không bên nào sai; chỉ là không khớp.
Việc làm rõ mong muốn còn có một ích lợi ít người nghĩ tới: nó giúp ba mẹ đồng hành với trường lâu hơn. Gia đình biết vì sao mình chọn một chương trình sẽ ít hoang mang khi nghe hàng xóm khoe con học được nhiều chữ, vì đã biết trước đó không phải điều mình ưu tiên.
Bài tập một: con lúc sáu tuổi
Bài tập đầu tiên đơn giản nhưng hay làm ba mẹ bất ngờ. Mỗi người tự làm riêng, rồi mới so với nhau.
- Hình dung con vào ngày đầu tiên đi học lớp 1. Viết ra năm điều mình mong con có được lúc ấy, mỗi điều một dòng.
- Bên cạnh mỗi điều, đánh dấu nó thuộc nhóm nào: kiến thức (biết chữ, biết số, tiếng Anh), kỹ năng (tự lập, tập trung, giao tiếp), tính cách (tự tin, tử tế, tò mò), sức khoẻ (vận động, ăn ngủ).
- Xếp năm điều theo thứ tự quan trọng với mình.
- Đổi tờ giấy với người kia. Đọc kỹ, hỏi nhau vì sao xếp như vậy.
- Cùng thống nhất ba điều đứng đầu của gia đình. Đó là thước đo đầu tiên khi xem mọi chương trình.
Nhiều cặp vợ chồng phát hiện ra họ mong khá khác nhau: một người viết toàn kỹ năng và tính cách, người kia viết nhiều kiến thức. Phát hiện này rất có giá trị, vì nếu không nói ra trước, nó sẽ hiện ra giữa năm học dưới dạng một người hài lòng, một người sốt ruột. Bài tập cũng có thể làm với ông bà nếu ông bà cùng chăm con hằng ngày, vì kỳ vọng của ông bà thường ảnh hưởng không nhỏ tới cách nhà mình nhìn chương trình.
Bài tập hai: điều không nhượng và điều có thể nhượng
Bên cạnh mong muốn về con, mỗi gia đình đều có những ràng buộc thực tế. Tách chúng thành hai cột giúp ba mẹ không loại oan một chương trình tốt, cũng không chọn một nơi mà rồi sẽ khổ vì đưa đón.
| Yếu tố | Câu hỏi để tự trả lời | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Quãng đường và giờ giấc | Ai đưa đón, đi bằng gì, tối đa bao nhiêu phút mỗi chiều? | "Không quá hai mươi phút xe máy giờ cao điểm" |
| Thời gian trong ngày | Cần học cả ngày hay nửa ngày, có cần trông muộn không? | "Cần đón sau năm giờ chiều" |
| Ngôn ngữ | Nhà nói ngôn ngữ nào, mong con dùng ngôn ngữ nào tới đâu? | "Tiếng Việt vững, tiếng Anh làm quen tự nhiên" |
| Ngân sách | Gia đình chi được tối đa bao nhiêu mỗi tháng, đã tính các khoản thêm chưa? | "Một khoản cố định, không vay mượn" |
| Nhịp sống | Gia đình có hay đi xa, có kế hoạch chuyển nhà trong vài năm không? | "Có thể chuyển quận sau hai năm" |
| Giá trị | Có điều gì gia đình rất coi trọng hoặc rất không muốn ở trường? | "Không muốn dùng phần thưởng, phạt" |
Sau khi ghi, đánh dấu những dòng không thể nhượng. Thường chỉ nên có hai, ba dòng như vậy; nếu dòng nào cũng không nhượng thì gần như không còn chương trình nào hợp. Các con số trong ví dụ trên là ví dụ giả định, mỗi gia đình sẽ có con số riêng. Riêng ngân sách, nên tính cả các khoản thường thu thêm ngoài học phí để không bất ngờ sau khi nhập học.
Bài tập ba: nhìn lại tuổi thơ của chính mình
Mong muốn của ba mẹ cho con thường mang dấu vết những năm đi học của chính mình. Người từng học trong lớp nghiêm, nhiều bài vở, có khi mong con được chơi nhiều hơn; người từng tự do nhưng thấy mình thiếu nền tảng, có khi mong con học chắc từ sớm. Cả hai đều dễ hiểu, nhưng nên được nhìn thẳng để không chọn chương trình chỉ để bù cho quá khứ của mình.
Một cách làm là mỗi người kể lại cho nhau vài kỷ niệm rõ nhất về mầm non hay những năm tiểu học đầu: một cô giáo nhớ mãi, một ngày rất vui, một điều từng sợ. Rồi tự hỏi: điều gì trong đó mình muốn con có, điều gì mình không muốn con trải qua. Những câu trả lời này thường làm rõ thêm vì sao một người đặc biệt quan tâm tới cách cô nói chuyện với trẻ, hay vì sao người kia rất sợ con bị so sánh.
Bài tập này không cần kết luận gì lớn. Nó chỉ giúp hai vợ chồng hiểu cảm xúc đằng sau tiêu chí của nhau, để khi bàn về trường, hai người nói chuyện về con thay vì tranh cãi về lựa chọn.
Những mong muốn hay gặp và câu hỏi đi kèm
Mong con giỏi tiếng Anh. Hỏi thêm: giỏi nghĩa là hiểu và giao tiếp tự nhiên, hay là thuộc nhiều từ? Mong điều này vì việc học sau này, vì gia đình có kế hoạch ra nước ngoài, hay vì thấy các bạn khác học? Câu trả lời sẽ quyết định nên tìm chương trình song ngữ trong sinh hoạt hay chỉ cần một môi trường làm quen.
Mong con tự lập. Tự lập ở tuổi này là tự ăn, tự mặc, tự cất đồ, tự chọn việc và theo đuổi nó. Ba mẹ có sẵn lòng để con tự làm ở nhà dù chậm hơn và bừa hơn không? Chương trình đề cao tự lập sẽ khó phát huy nếu ở nhà mọi việc đều được làm hộ.
Mong con sẵn sàng vào lớp 1. Hỏi thêm: sẵn sàng về chữ và số, hay về khả năng tập trung, nghe hướng dẫn, kết bạn, tự lo cho mình? Các nhà nghiên cứu về chuyển tiếp lên tiểu học thường đặt nặng nhóm năng lực thứ hai.
Mong con hạnh phúc, được chơi. Đây là mong muốn rất chính đáng, nhưng nên hỏi thêm: chơi thế nào thì ba mẹ thấy yên tâm? Chơi tự do hoàn toàn, hay chơi có người lớn dẫn dắt để học thêm điều gì? Câu trả lời giúp phân biệt một chương trình học qua chơi có chủ đích với một nơi chỉ trông trẻ.
Khi mong muốn của gia đình và chương trình không khớp hẳn
Hiếm khi có một chương trình khớp trọn mọi điều gia đình mong. Thường ba mẹ sẽ đứng trước một nơi đáp ứng hai trong ba điều đứng đầu, hoặc đáp ứng hết nhưng vướng một điều không nhượng như quãng đường. Lúc ấy, việc đã xếp thứ tự từ trước giúp rất nhiều: điều đứng đầu không có thì nên cân nhắc kỹ, điều đứng thứ ba thiếu thì có thể bù ở nhà.
Có những phần dễ bù ở nhà hơn phần khác. Đọc sách cùng con mỗi tối, trò chuyện bằng ngôn ngữ thứ hai, cho con tự làm việc nhà là những thứ gia đình tự làm được. Ngược lại, cách cô đối xử với con, nhịp một ngày ở lớp, việc con có được chơi dài và ra ngoài trời hay không thì ba mẹ không bù được, vì con trải qua chúng sáu, bảy tiếng mỗi ngày. Khi phải chọn, nên ưu tiên những gì chỉ trường mới làm được.
Cũng nên phân biệt điều không khớp với điều trái ngược. Một chương trình ít giờ tiếng Anh hơn gia đình mong là chưa khớp; một chương trình dùng phạt và so sánh trong khi gia đình rất không muốn là trái ngược. Chưa khớp thì có thể bàn, có thể bù; trái ngược về giá trị thì thường khó sống chung lâu dài, dù mọi mặt khác đều hấp dẫn.
Biến mong muốn thành thước đo khi đi xem chương trình
Khi đã có ba điều đứng đầu, vài điều không nhượng và hiểu rõ hơn kỳ vọng của nhau, ba mẹ có thể viết lại thành một trang ngắn mang theo mỗi lần tìm hiểu chương trình. Trang này không cần đẹp, chỉ cần đủ để mỗi lần về nhà, hai người cùng nhìn vào cùng một thước đo.
Với mỗi điều đứng đầu, viết một, hai câu hỏi để kiểm. Nếu điều quan trọng nhất là tự lập, câu hỏi có thể là: trẻ có tự lấy đồ ăn, tự dọn chỗ không; cô làm gì khi trẻ loay hoay mặc áo. Nếu là tiếng Việt vững, câu hỏi có thể là: trẻ được nghe kể chuyện, đọc thơ tiếng Việt lúc nào. Mỗi buổi tư vấn hay tham quan, ghi câu trả lời cạnh các câu hỏi ấy.
Cuối cùng, nên dành chỗ cho cảm nhận. Có những chương trình đáp ứng mọi tiêu chí trên giấy mà ba mẹ vẫn không thấy yên tâm, và có nơi ba mẹ thấy ấm lòng ngay khi nhìn cô ngồi với trẻ. Cảm nhận ấy đáng được ghi lại và bàn với nhau, không cần gạt đi vì nó không có trong danh sách. Thước đo giúp cảm nhận không bị lấn át bởi lời tư vấn, còn cảm nhận giúp thước đo không trở nên máy móc.
Câu hỏi thường gặp
Nếu hai vợ chồng mong rất khác nhau thì nên làm sao?
Trước hết nên nói ra hết, vì sự khác nhau ít khi là chuyện đúng sai mà là chuyện mỗi người lo về điều gì. Sau đó tìm điểm chung, thường là hai, ba điều cả hai cùng xếp cao. Với những điều còn khác, có thể đồng ý tìm chương trình đáp ứng điểm chung, rồi bổ sung phần còn lại ở nhà hoặc ở một hoạt động riêng khi con lớn hơn.
Ông bà muốn con học chữ sớm, ba mẹ không muốn thì nói sao?
Có thể giải thích bằng điều ông bà cũng mong: cháu học tốt ở lớp 1. Ba mẹ kể rằng khi vào lớp 1, điều giúp trẻ nhiều nhất thường là biết tập trung, nghe hướng dẫn, tự lo cho mình và thích học, và chương trình mình chọn nuôi những điều đó. Mời ông bà cùng đi tham quan một lần cũng giúp ông bà yên tâm hơn nhiều so với nghe kể.
Có nên hỏi ý con khi chọn chương trình không?
Trẻ mầm non chưa thể chọn chương trình, nhưng phản ứng của con là thông tin quý. Nếu được, cho con đi cùng khi tham quan hoặc học thử, rồi để ý con có tò mò, có muốn quay lại không. Không nên hỏi con "con thích trường nào" như một quyết định, vì trẻ dễ chọn theo món đồ chơi hấp dẫn nhất thấy được hôm đó.
Mong muốn có nên đổi khi con lớn lên không?
Nên xem lại mỗi năm. Mong muốn cho một bé 18 tháng thường xoay quanh an toàn, gắn bó và sinh hoạt, còn với bé năm tuổi thì nhiều hơn về kỹ năng và chuẩn bị đi học. Xem lại không có nghĩa là đổi trường; nhiều khi chỉ là đổi điều ba mẹ chú ý khi trao đổi với cô.
Ngân sách hạn chế thì có nên bỏ qua chuyện phương pháp không?
Không cần bỏ qua. Nhiều điều làm nên một chương trình tốt, như cô trò chuyện nhiều với trẻ, nhịp ngày có thời gian chơi dài, trẻ được ra ngoài trời, không phụ thuộc vào mức học phí. Ba mẹ vẫn có thể dùng những câu hỏi về phương pháp để so sánh các lựa chọn trong tầm tài chính của mình, thay vì chỉ so cơ sở vật chất.
Làm các bài tập này mất bao lâu?
Thường chỉ một, hai buổi tối. Bài tập về con lúc sáu tuổi mất khoảng nửa tiếng, bảng điều không nhượng mất thêm chừng ấy, phần kể lại tuổi thơ tùy câu chuyện. Thời gian bỏ ra ít hơn nhiều so với một buổi đi tham quan, nhưng giúp mọi buổi tham quan sau đó có ích hơn hẳn.