Một lớp học theo phương pháp Global Nexus được bày để con tự làm được nhiều việc nhất mà không cần hỏi người lớn: kệ thấp ngang tầm tay, đồ dùng để trong rổ mở thấy được, lớp chia thành các góc hoạt động rõ ràng, có đồ vật thật như cốc thuỷ tinh nhỏ, kéo trẻ em, lá cây, đá, có khoảng trống đủ cho vận động và chỗ trưng bày việc con đang làm. Không gian là một phần của phương pháp, không phải phông nền.
Nhiều phụ huynh khi đi tham quan để ý tới độ rộng phòng, điều hoà, màu sơn. Những thứ đó cần, nhưng chúng ít nói về phương pháp. Bài này giải thích những chi tiết bày lớp nói nhiều hơn: vì sao kệ phải thấp, vì sao đồ chơi ít mà chọn kỹ, vì sao tường không phủ kín tranh in, và cách ba mẹ đọc một căn phòng trong năm phút. Phần học ngoài trời, bếp và vườn có danh mục học qua trải nghiệm trên trang đi sâu.
Không gian như một người thầy: ý tưởng từ đâu
Ý tưởng rằng căn phòng tự nó dạy trẻ có hai gốc lớn trong giáo dục sớm. Maria Montessori, từ những lớp học đầu tiên ở Rome đầu thế kỷ hai mươi, nói về môi trường chuẩn bị sẵn: đồ dùng vừa cỡ trẻ, sắp có trật tự, để trẻ tự chọn và tự làm. Ở Reggio Emilia, nước Ý, những người làm giáo dục quanh Loris Malaguzzi sau chiến tranh thế giới thứ hai coi không gian là một người thầy nữa bên cạnh giáo viên và gia đình.
Hai trường phái khác nhau nhiều điều, nhưng gặp nhau ở chỗ này: cách bày phòng quyết định trẻ làm được gì khi không ai chỉ bảo. Một căn phòng mà mọi thứ để trên cao, trong tủ khoá, thì trẻ phải chờ người lớn đưa. Một căn phòng mà đồ dùng ngang tầm, có chỗ cố định, thì trẻ tự lấy, tự cất, tự quyết.
Giới nghiên cứu cũng coi môi trường là thứ đo được. Thang đánh giá môi trường giáo dục sớm ECERS, do Thelma Harms và Richard Clifford soạn, công bố lần đầu năm 1980, được dùng ở nhiều nước để chấm chất lượng lớp mầm non, và một phần lớn các mục trong đó nói về không gian, đồ dùng và cách tổ chức. Global Nexus lấy cả hai gốc làm tham chiếu khi bày lớp, theo tinh thần ghép các định hướng mà chương trình mô tả.
Các góc thường gặp và mỗi góc nuôi gì
Một lớp mẫu giáo thường chia thành các góc dưới đây, số góc và cách bày đổi theo diện tích và độ tuổi. Bảng nêu vật liệu tiêu biểu và trụ cột mà góc đó nuôi nhiều.
| Góc | Vật liệu tiêu biểu | Trụ được nuôi nhiều | Dấu hiệu góc đang được dùng thật |
|---|---|---|---|
| Xây dựng | Khối gỗ nhiều cỡ, ống giấy, vật liệu tái chế, xe nhỏ | Tư duy, sáng tạo | Có công trình dở dang được giữ lại cho hôm sau |
| Đóng vai | Đồ bếp, quần áo, túi xách, điện thoại đồ chơi | Ngôn ngữ, kỹ năng sống | Đồ đổi theo chủ đề, ví dụ thành phòng khám, cửa hàng |
| Khám phá | Lá, đá, vỏ ốc, kính lúp, khay cát nước, cân | Tư duy | Có thứ con mang từ sân vào, có thứ đang được quan sát |
| Tạo hình | Giấy nhiều loại, màu, đất nặn, kéo trẻ em, keo | Sáng tạo | Sản phẩm mỗi bé mỗi khác, không giống mẫu |
| Sách | Sách tranh hai thứ tiếng, gối, thảm, ánh sáng dịu | Ngôn ngữ, cảm xúc | Sách được thay theo chủ đề, có chỗ ngồi thoải mái |
| Góc yên | Một chỗ nhỏ, ít đồ, có gối ôm | Cảm xúc | Con tự tìm đến khi cần dịu lại |
Góc yên ít được phụ huynh để ý nhưng rất đáng có. Một chỗ để con rút vào khi quá tải, không phải để phạt, giúp con tập tự nhận ra khi mình cần nghỉ. Nếu lớp có một góc như vậy, hỏi cô con dùng nó thế nào.
Năm chi tiết nhỏ nói nhiều về phương pháp
Kệ thấp, rổ mở. Đồ dùng đặt ở tầm tay con, trong rổ hoặc khay không nắp, mỗi thứ một chỗ. Con nhìn thấy có gì, tự lấy, và biết cất lại đâu. Đây là điều kiện để giờ chơi tự chọn chạy được.
Ít mà chọn kỹ. Một kệ chất đầy đồ chơi nhựa nhiều màu dễ làm trẻ chuyển liên tục từ món này sang món khác. Lớp theo phương pháp thường có ít đồ hơn, xoay vòng theo chủ đề, để con chơi sâu với từng thứ.
Đồ vật thật. Cốc nhỏ, bình rót nước, khăn lau, chổi trẻ em, kéo an toàn. Đồ thật cho con cảm giác được tin tưởng, và dạy con cẩn thận qua chính hệ quả: làm rơi cốc thì nước đổ, phải lau. Mức độ đồ thật tuỳ tuổi và luôn trong khuôn khổ an toàn.
Vật liệu mở. Khối gỗ, vải, nắp chai, lá cây là những thứ không có một cách chơi đúng. Một khúc vải có thể là áo choàng, là mái nhà, là dòng sông. Vật liệu mở nuôi sáng tạo và ngôn ngữ nhiều hơn đồ chơi chỉ làm được một việc.
Khoảng trống. Một phần sàn để trống cho vòng tròn buổi sáng, cho vận động khi mưa, cho công trình xếp khối lớn. Lớp chật kín bàn ghế thì không còn chỗ cho những hoạt động cần thân thể. Bàn ghế trong lớp theo phương pháp thường chỉ đủ cho một nhóm ngồi cùng lúc, phần còn lại của hoạt động diễn ra trên thảm, trên sàn, ở các góc.
Tường lớp: trưng bày quá trình, không chỉ sản phẩm đẹp
Hãy nhìn tường của lớp. Có lớp phủ kín tranh in sẵn, bảng chữ cái, hình hoạt hình. Có lớp treo một hàng tranh của các con giống hệt nhau vì cùng tô theo một mẫu. Và có lớp treo những thứ khác hẳn: ảnh các con đang làm một dự án, tranh mỗi bé mỗi kiểu kèm lời con kể được cô ghi lại, một chuỗi hình vẽ con sâu qua nhiều ngày.
Cách thứ ba gần với tinh thần của phương pháp. Ở Reggio Emilia, việc ghi lại và trưng bày quá trình học, gọi là tài liệu hoá, là một phần của dạy: trẻ nhìn lại việc mình đã làm, người lớn hiểu trẻ hơn, phụ huynh thấy được con học gì. Trưng bày như vậy cũng gửi một thông điệp cho con: điều con nghĩ và làm là đáng được nhìn.
Tường cũng không nên quá tải. Một bức tường kín đặc màu sắc làm căn phòng ồn ào về thị giác, điều mà nhiều nhà giáo dục mầm non khuyên tránh vì có thể khiến trẻ khó tập trung. Lớp tốt thường có những mảng tường để trống, những mảng trưng bày được thay theo chủ đề, và tranh treo ngang tầm mắt con chứ không chỉ ngang tầm mắt người lớn. Chi tiết về cách trưng bày tác phẩm của trẻ có trong danh mục nghệ thuật và biểu đạt.
Lớp thay đổi theo chủ đề và theo con
Một lớp học sống không đứng yên cả năm. Khi chủ đề đổi, góc đóng vai có thể từ căn bếp thành phòng khám rồi thành cửa hàng rau. Góc khám phá đổi từ đá và vỏ ốc sang hạt giống và chậu đất. Sách trong góc đọc được thay cho khớp. Ba mẹ đón con có thể nhận ra những thay đổi này và dùng chúng để hỏi con: "Góc đóng vai hôm nay là gì thế con?".
Lớp cũng đổi theo chính các con. Nếu cô thấy cả nhóm mê xếp đường cho bi lăn, góc xây dựng sẽ có thêm ống, máng, dốc. Nếu một nhóm hay tranh nhau một chỗ, cô có thể mở thêm một góc tương tự. Sự thay đổi ấy cho thấy cô quan sát và lên kế hoạch thật, không chỉ bày một lần cho đẹp.
Một dấu hiệu đáng để ý là những công trình dở dang. Lớp cho phép giữ lại tháp khối, mô hình đất nặn chưa xong cho hôm sau là lớp coi trọng sự bền bỉ của con. Việc dọn sạch mọi thứ mỗi chiều dễ hơn cho người lớn, nhưng nó dạy con rằng mọi việc chỉ kéo dài một buổi.
Đọc một căn phòng trong năm phút khi tham quan
Nếu chỉ có vài phút trong một lớp, ba mẹ có thể đi theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước chỉ cần nhìn, không cần hỏi.
- Ngồi xuống ngang tầm mắt một đứa trẻ và nhìn quanh: con với tới được những gì, thấy được những gì.
- Đếm số góc hoạt động và xem mỗi góc có ranh giới rõ không, có chỗ cho mấy bạn.
- Nhìn kệ: đồ dùng để trong rổ mở hay tủ đóng, có thứ tự không, có đồ vật thật và vật liệu mở không.
- Nhìn tường: tranh in sẵn hay việc của các con, sản phẩm giống nhau hay mỗi bé mỗi kiểu.
- Tìm khoảng trống trên sàn và góc yên.
- Tìm dấu vết của chủ đề đang theo: góc nào, đồ nào cho thấy lớp đang tìm hiểu điều gì.
Năm phút như vậy không thay được việc quan sát cô làm việc với trẻ, nhưng cho ba mẹ một danh sách câu hỏi cụ thể để hỏi tiếp. Một căn phòng bày đẹp mà không có trẻ dùng thì cũng chỉ là phòng mẫu; điều đáng xem nhất vẫn là căn phòng lúc đang có các con trong đó.
Lớp nhà trẻ được bày khác lớp mẫu giáo ra sao
Với nhóm nhỏ nhất, nguyên tắc vẫn là để con tự làm được nhiều nhất, nhưng "tự làm" ở tuổi này là bò, lẫy, vịn đứng, với lấy. Vì vậy phòng cho trẻ dưới hai tuổi thường có sàn mềm rộng thay cho bàn ghế, những bậc thấp và tay vịn để con tập đứng, gương an toàn ở tầm thấp để con nhìn mình, rổ đồ chơi đặt sát sàn. Đồ dùng phải chịu được việc bị cắn, ném, đập, và đủ lớn để không lọt vào miệng.
Số góc ít hơn và ranh giới mềm hơn. Thay cho năm sáu góc chủ đề, lớp nhà trẻ có thể chỉ chia khu vận động, khu chơi với đồ vật, khu sách tranh và khu nghỉ. Chỗ ngủ, chỗ thay tã, chỗ ăn được bố trí sao cho cô vừa chăm một bé vừa nhìn được các bé khác. Ánh sáng và âm thanh được giữ dịu hơn, vì trẻ nhỏ dễ bị quá tải.
Khi con lớn dần sang ba tuổi, lớp chuyển từ từ sang dạng góc rõ ràng, thêm bàn ghế nhỏ, thêm vật liệu cần cầm nắm khéo hơn như kéo, bút, hạt xâu. Ba mẹ có con chuẩn bị chuyển nhóm có thể xin xem trước lớp mới để biết con sẽ gặp những thay đổi gì, và kể cho con nghe trước khi chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Lớp có ít đồ chơi thì con có chán không?
Thường ngược lại. Khi đồ được chọn kỹ và xoay vòng theo chủ đề, con chơi sâu và lâu hơn với từng món. Đồ quá nhiều dễ khiến trẻ chuyển liên tục mà không chơi kỹ thứ gì. Điều quan trọng là đồ phải đủ để mỗi bé trong góc có phần.
Đồ thật như cốc thuỷ tinh có nguy hiểm cho con không?
Mức độ đồ thật được chọn theo tuổi và luôn trong khuôn khổ an toàn: cốc nhỏ, dày, kéo đầu tròn, có cô giám sát. Với nhóm nhỏ nhất, đồ phải an toàn khi con đưa lên miệng. Ba mẹ có thể hỏi lớp dùng những đồ thật nào và quy định an toàn ra sao.
Phòng học có cần rộng mới theo được phương pháp này không?
Diện tích tối thiểu cho mỗi trẻ được quy định trong các văn bản của Bộ về cơ sở vật chất trường mầm non. Trên nền đó, cách bày quan trọng hơn độ rộng: một phòng vừa phải bày gọn, có góc rõ, có khoảng trống thường dùng tốt hơn một phòng rộng kê kín bàn ghế.
Ở nhà có cần bày góc chơi giống lớp không?
Không cần làm lại cả lớp học. Vài điều nhỏ có thể mang về: một kệ thấp để con tự lấy và cất đồ, ít đồ chơi nhưng xoay vòng, một góc sách có gối. Danh mục nối chương trình về nhà trên trang có gợi ý cụ thể hơn.
Lớp không có màn hình, ti vi thì con có thiếu gì không?
Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 khuyên trẻ dưới hai tuổi không xem màn hình thụ động, trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày. Ở lớp mầm non, thời gian con dùng tay, thân thể và trò chuyện với người thật có giá trị hơn. Ba mẹ có thể hỏi lớp có dùng màn hình vào việc gì không.