Khi còn phân vân giữa hai chương trình mầm non, cách quyết hiệu quả là lập một bảng cân nhắc chỉ gồm những tiêu chí gia đình coi trọng, đặt trọng số cho từng tiêu chí trước khi chấm, rồi kiểm lại bằng cách hình dung một ngày cụ thể của con ở mỗi nơi. Bảng không quyết thay ba mẹ, nhưng nó buộc hai người nói rõ điều mình cân nhắc và làm lộ ra những chỗ cảm xúc đang lấn át lý lẽ, hoặc ngược lại.
Đến bước chỉ còn hai lựa chọn, cả hai thường đều khá tốt, nên khác biệt nằm ở chi tiết và ở độ hợp với gia đình. Bài này đưa ra cách làm từng bước, một bảng ví dụ giả định để tham khảo, và những bẫy nghĩ khiến ba mẹ quyết theo cách mà sau này có thể tiếc.
Vì sao ở bước cuối lại khó quyết nhất
Ở giai đoạn đầu, việc loại trường khá dễ: quá xa, quá đắt, cách nói chuyện của cô không hợp. Càng về sau, các lựa chọn còn lại càng giống nhau về những thứ dễ đo, và khác nhau ở những thứ khó cân, như một bên có cô chủ nhiệm ấm áp hơn, một bên có sân rộng hơn, một bên gần nhà hơn mười phút. Không có thước đo chung cho những thứ khác loại như vậy, nên đầu óc dễ chạy vòng vòng.
Các nhà tâm lý học về ra quyết định đã mô tả nhiều cách não người xử lý những lựa chọn kiểu này, không phải lúc nào cũng hợp lý. Chúng ta dễ bám vào ấn tượng đầu tiên (hiệu ứng mỏ neo), dễ để một ưu điểm nổi bật làm lu mờ mọi thứ khác, và dễ đổi ý theo người vừa nói chuyện cuối cùng. Biết trước những xu hướng ấy không làm chúng biến mất, nhưng giúp ba mẹ có công cụ để kiểm lại.
Bảng cân nhắc là một công cụ như vậy. Nó không biến quyết định thành phép tính, mà tách quyết định thành từng phần nhỏ, để mỗi phần được nhìn riêng trước khi ghép lại. Điều kiện để bảng có ích là đặt trọng số trước khi chấm điểm. Nếu chấm xong mới đặt trọng số, người ta rất dễ vô tình chỉnh trọng số sao cho chương trình mình đã thích sẵn thắng, và bảng chỉ còn là cách hợp thức hoá một cảm giác có từ trước.
Lập bảng cân nhắc từng bước
Hai vợ chồng nên làm cùng nhau, hoặc mỗi người làm riêng rồi so. Các bước:
- Liệt kê năm đến bảy tiêu chí gia đình thật sự coi trọng, rút từ những điều đã thống nhất trước khi đi tìm trường. Không thêm tiêu chí chỉ vì một trường nhắc tới.
- Trước khi chấm, chia mười điểm trọng số cho các tiêu chí theo độ quan trọng. Tiêu chí quan trọng nhất có thể được ba, bốn điểm; tiêu chí phụ một điểm.
- Với mỗi tiêu chí, chấm mỗi chương trình từ một đến năm, kèm một câu ghi bằng chứng (điều thấy khi tham quan, câu trả lời của cô, lời phụ huynh đang học).
- Nhân điểm với trọng số, cộng lại cho mỗi chương trình.
- Nhìn kết quả và tự hỏi: mình có thấy nhẹ nhõm hay thất vọng? Cảm giác ấy là thông tin quan trọng.
- Nếu thất vọng, quay lại xem trọng số có phản ánh đúng điều mình coi trọng không, hay có tiêu chí nào quan trọng mà chưa ghi.
Bước năm và sáu là phần nhiều người bỏ qua mà lại hữu ích nhất. Nếu bảng nói chương trình A thắng mà trong lòng ba mẹ vẫn nghiêng về B, thường có một điều chưa được nói ra: có thể là cảm giác về cô giáo, có thể là một nỗi lo về quãng đường. Bảng giúp tìm ra điều ấy để bàn thẳng, thay vì quyết theo cảm giác mơ hồ hoặc gạt cảm giác đi vì "con số đã nói vậy".
Một bảng ví dụ giả định
Bảng dưới là ví dụ giả định của một gia đình có con ba tuổi, khá chậm làm quen, hai vợ chồng đi làm cả ngày. Các con số chỉ để minh hoạ cách làm, không mô tả trường nào có thật.
| Tiêu chí | Trọng số | Chương trình A | Chương trình B |
|---|---|---|---|
| Cô chủ nhiệm ổn định, ấm áp | 3 | 5 (cô làm ở trường lâu, nói chuyện với con ngồi ngang tầm) | 3 (lớp có hai cô luân phiên) |
| Chơi tự chọn dài, ra ngoài trời | 2 | 4 | 5 (sân rộng, ra ngoài hai lần mỗi ngày) |
| Tiếng Việt vững, tiếng Anh tự nhiên | 2 | 4 | 3 (nhiều tiết tiếng Anh riêng) |
| Quãng đường đưa đón | 2 | 3 (thêm khoảng mười lăm phút) | 5 (gần nhà) |
| Ngân sách | 1 | 3 | 4 |
Theo ví dụ này, A được 5×3 + 4×2 + 4×2 + 3×2 + 3×1 = 40, B được 3×3 + 5×2 + 3×2 + 5×2 + 4×1 = 39. Hai con số rất sát, và đó là trường hợp hay gặp nhất. Ý nghĩa của bảng lúc này không nằm ở tổng điểm mà ở chỗ nó cho thấy quyết định xoay quanh một câu hỏi: với một bé chậm làm quen, cô chủ nhiệm ổn định có đáng thêm mười lăm phút đường mỗi chiều không. Khi câu hỏi đã gọn như vậy, hai vợ chồng bàn với nhau dễ hơn hẳn so với lúc đầu.
Hình dung một ngày của con ở mỗi nơi
Sau bảng, nên kiểm lại bằng một cách khác hẳn: hình dung. Ba mẹ ngồi cùng nhau, lần lượt kể một ngày bình thường của con ở mỗi chương trình, từ lúc ra khỏi nhà tới lúc về, càng chi tiết càng tốt. Mấy giờ dậy, đi đường thế nào, tới lớp ai đón, buổi sáng làm gì, ăn trưa ra sao, ngủ ở đâu, chiều ai đón về, về tới nhà còn sức không.
Cách này giúp lộ ra những điều bảng không bắt được. Ví dụ, chương trình xa hơn mười lăm phút nghĩa là sáng phải dậy sớm hơn; với một bé hay khó dậy, đó có thể là một cuộc vật lộn mỗi sáng mà bảng chỉ ghi gọn một dòng. Hoặc chương trình có nhiều tiết tiếng Anh riêng nghĩa là con gặp thêm hai, ba người lớn khác trong ngày; với một bé nhạy cảm, đó là chuyện không nhỏ.
Hình dung cũng giúp ba mẹ tính tới chính mình: ai đưa, ai đón, ngày mưa thì sao, khi một người đi công tác thì sao. Một chương trình tốt cho con mà làm cả nhà kiệt sức mỗi ngày thì về lâu dài cũng ảnh hưởng tới con. Không cần ghi chép nhiều, chỉ cần kể và lắng nghe xem câu chuyện nào nghe dễ thở hơn.
Thu thêm bằng chứng trước khi chốt
Xin cho con học thử hoặc dự một buổi. Nhiều trường có buổi học thử hoặc cho trẻ tới chơi cùng lớp một thời gian ngắn. Ba mẹ không nên dựa hoàn toàn vào phản ứng của con trong buổi đầu, vì trẻ chậm làm quen có thể khóc ở cả hai nơi. Nhưng cách cô đón một bé lạ, cách cô nói với ba mẹ sau buổi đó, là thông tin rất có giá trị.
Nói chuyện với phụ huynh đang có con học. Tìm một, hai gia đình có con cùng độ tuổi. Hỏi điều cụ thể: điều gì họ hài lòng nhất, điều gì từng làm họ phiền và trường xử lý ra sao, con họ kể gì về lớp. Một lời phàn nàn kèm cách trường xử lý tốt nhiều khi đáng tin hơn mười lời khen chung.
Hỏi lại đúng chỗ bảng còn sát. Nếu quyết định xoay quanh một tiêu chí, như sự ổn định của cô, hãy hỏi riêng trường về điều đó: cô có ở lại năm sau không, khi cô nghỉ phép thì ai thay. Câu trả lời có thể làm nghiêng hẳn cán cân.
Đi thêm một lần vào giờ khác. Lần tham quan đầu thường vào giờ đẹp nhất trong ngày. Nếu được, đi lại vào giờ đón trẻ buổi chiều để thấy lớp lúc mọi người đã mệt; đó là lúc phương pháp lộ rõ nhất.
Khi có tiêu chí không chấm điểm được
Có những thứ gia đình rất coi trọng mà khó đặt vào thang một đến năm. Cảm giác tin cậy với một cô giáo, cách hiệu trưởng nói về trẻ, không khí của sân trường giờ ra về. Ba mẹ không cần ép chúng thành điểm số; có thể để chúng ở một cột riêng, ghi bằng lời, và đọc cột ấy sau khi đã xem tổng điểm.
Một cách làm khác là đặt câu hỏi "nếu chỉ được giữ một điều" cho mỗi chương trình. Nếu chỉ được giữ một điều ở chương trình A, đó là gì? Ở chương trình B, là gì? Hai câu trả lời thường cho thấy rõ mỗi nơi mạnh nhất ở đâu, và điều mạnh nhất ấy có trùng với ưu tiên hàng đầu của gia đình không.
Cũng có khi tiêu chí khó chấm vì thiếu thông tin, chẳng hạn chưa biết cô nào sẽ phụ trách lớp con năm tới. Trường hợp này không nên đoán; nên hỏi trường và chờ câu trả lời, hoặc ghi rõ "chưa biết" trong bảng. Một ô "chưa biết" ở tiêu chí có trọng số cao là lý do chính đáng để hoãn quyết định thêm vài ngày, miễn là còn chỗ.
Những bẫy nghĩ hay gặp và cách quyết mà không tiếc
Bẫy thứ nhất là để một ưu điểm nổi bật quyết mọi thứ: sân rất rộng, hoặc có giáo viên nước ngoài, hoặc cơ sở mới tinh. Ưu điểm ấy có thật, nhưng nếu nó không thuộc những tiêu chí gia đình coi trọng nhất thì nó không nên quyết. Bẫy thứ hai là chiều theo người nói sau cùng: vừa nghe một người quen khen trường B là thấy nghiêng về B. Cách chống là ghi bảng trước khi hỏi ý người ngoài, rồi xem lời họ có thêm bằng chứng mới không. Bẫy thứ ba là sợ chọn sai tới mức không chọn, kéo dài việc tìm hiểu tới khi hết chỗ.
Cũng nên nhớ một điều giúp nhẹ lòng: quyết định chọn chương trình mầm non có thể sửa được. Nếu sau một học kỳ con vẫn rất khổ sở và trao đổi với trường không cải thiện, gia đình có thể đổi. Đổi có cái giá của nó, nên không nên xem nhẹ, nhưng biết mình không bị khoá vĩnh viễn giúp ba mẹ bớt áp lực phải chọn "đúng tuyệt đối".
Khi đã chọn, hãy ghi lại ngắn vì sao chọn, những điều mình chấp nhận đánh đổi, và mốc thời gian sẽ nhìn lại. Tờ ghi chú ấy rất có ích vài tháng sau, khi gặp một ngày khó và tự hỏi có nên chọn nơi kia không. Lúc ấy ba mẹ có thể đọc lại và thấy mình đã cân nhắc điều đó từ trước.
Câu hỏi thường gặp
Nếu hai vợ chồng chấm bảng ra kết quả ngược nhau thì sao?
Đó là dịp tốt để hiểu nhau hơn. Đặt hai bảng cạnh nhau, tìm tiêu chí nào hai người chấm khác nhau nhiều nhất hoặc đặt trọng số khác nhau nhất. Thường sự khác biệt nằm ở một, hai tiêu chí, và khi nói về chúng, mỗi người sẽ kể ra một nỗi lo hay một mong muốn chưa nói. Giải quyết được điều đó thì quyết định thường tự rõ.
Có nên cho con quyết khi con đã năm tuổi?
Bé năm tuổi đã nói được mình thích gì ở mỗi nơi, và ý kiến ấy đáng nghe. Nhưng trẻ thường bị cuốn theo một món đồ chơi hay một người bạn vừa gặp, chưa cân nhắc được nhịp một ngày hay quãng đường. Ba mẹ có thể hỏi con kể về mỗi nơi, dùng lời con như một tiêu chí trong bảng, và vẫn giữ quyết định cuối cùng.
Hai chương trình gần như ngang nhau thì chọn theo gì?
Khi thật sự ngang nhau, nhiều gia đình chọn theo điều đơn giản nhất cho cuộc sống hằng ngày, thường là quãng đường và giờ giấc, vì nó ảnh hưởng tới cả nhà mỗi ngày. Cũng có thể chọn theo cảm nhận về cô giáo, vì đó là người con ở cùng nhiều giờ nhất. Cả hai cách đều hợp lý, miễn là biết vì sao mình chọn.
Có nên đặt cọc giữ chỗ ở cả hai nơi trong lúc phân vân?
Tùy chính sách của từng trường và ngân sách gia đình. Nếu khoản giữ chỗ có thể hoàn lại hoặc không quá lớn, việc giữ chỗ giúp ba mẹ có thêm thời gian học thử mà không lo mất chỗ. Nên hỏi rõ điều kiện hoàn trả bằng văn bản trước khi đóng, và đặt cho mình một hạn chót để quyết.
Đã chọn rồi mà vẫn day dứt thì làm sao?
Day dứt sau khi chọn là cảm giác rất bình thường, nhất là khi hai lựa chọn sát nhau. Đọc lại ghi chú vì sao mình chọn, rồi đặt một mốc nhìn lại sau khoảng một học kỳ. Trong thời gian đó, tập trung đồng hành với lớp con đang học: trò chuyện với cô, hỏi con về ngày học. Day dứt thường giảm khi ba mẹ thấy con dần quen và vui.
Bảng cân nhắc có cần đủ năm tới bảy tiêu chí không?
Không bắt buộc, nhưng ít hơn bốn thì dễ bỏ sót, nhiều hơn tám thì các tiêu chí quan trọng bị loãng. Nếu thấy danh sách quá dài, hãy gộp những tiêu chí cùng loại, ví dụ gộp sân chơi và ra ngoài trời thành một. Mục đích là giữ lại những gì thật sự làm thay đổi quyết định.