Khi tham quan trường mầm non, ba mẹ nên dành phần lớn thời gian cho ba thứ: cách cô nói và phản ứng với trẻ, việc trẻ đang bận rộn với điều mình chọn hay đang ngồi chờ, và lớp có đồ dùng thật, ngang tầm cho trẻ tự lấy hay không. Sảnh đẹp, tiết mục biểu diễn và bảng thành tích nói rất ít về một ngày của con; mười lăm phút đứng yên trong một lớp đang hoạt động nói nhiều hơn.
Các nhà nghiên cứu giáo dục sớm đã làm những bộ công cụ quan sát lớp học khá chi tiết, như thang ECERS về môi trường lớp mẫu giáo của Thelma Harms, Richard Clifford và Debby Cryer, hay hệ CLASS về tương tác cô và trẻ do Robert Pianta cùng cộng sự phát triển. Ba mẹ không cần chấm điểm như chuyên gia, nhưng có thể mượn cách nhìn của họ. Bài dưới đây chuyển cách nhìn ấy thành những gì một phụ huynh làm được trong một giờ tham quan.
Chọn giờ và chọn chỗ đứng trước khi chọn câu hỏi
Cùng một ngôi trường, xem lúc chín giờ sáng và lúc bốn giờ chiều cho hai ấn tượng khác nhau. Giữa buổi sáng là giờ chơi góc, hoạt động nhóm hoặc ra sân, khi lớp vận hành đúng nhịp nhất. Đầu giờ đón trẻ thì ồn và nhiều phụ huynh; giờ ngủ trưa thì lớp tối và im; cuối chiều cô đã mệt, trẻ đã mệt. Nếu chỉ có một lần, nên xin khung giữa buổi sáng.
Chỗ đứng cũng quan trọng không kém. Người tham quan đứng giữa lớp, nói chuyện to với người dẫn, sẽ làm trẻ quay lại nhìn và cô chuyển sang chế độ biểu diễn. Cách tốt hơn là xin vào một lớp, ngồi thấp ở góc, tắt chuông điện thoại, im lặng trong mười lăm phút đầu. Trẻ nhỏ quen sự có mặt của người lạ khá nhanh khi người đó không làm gì đặc biệt, và lúc ấy ba mẹ thấy được lớp học như nó vẫn diễn ra.
Một điều nữa: nên xem đúng nhóm tuổi của con. Lớp năm tuổi gọn gàng, tự giác có thể khiến ba mẹ có con mười tám tháng an tâm sai chỗ, vì nhóm nhà trẻ cần những thứ rất khác: người chăm ổn định, nhịp ăn ngủ linh hoạt, sàn sạch để bò. Nếu được, xem thêm một lớp lớn hơn một bậc để hình dung chặng tiếp theo.
Nhìn cô: năm biểu hiện nói nhiều hơn mọi lời giới thiệu
Cô ngồi hay cúi xuống ngang tầm trẻ. Khi nói chuyện với một đứa trẻ, cô hạ người xuống để mắt ngang mắt, thay vì đứng từ trên cao ra lệnh. Đây là thói quen nhỏ nhưng phản ánh cách cô nghĩ về trẻ. Trong hệ CLASS, nhóm hỗ trợ cảm xúc được đánh giá qua những dấu hiệu như vậy: sự ấm áp, sự nhạy với nhu cầu của trẻ, việc tôn trọng góc nhìn của trẻ.
Cô gọi trẻ bằng tên và nói câu đầy đủ. Nghe thử cô nói gì trong mười phút. Lớp tốt có nhiều câu như "con đang xếp tháp cao quá, con định để khối tròn ở đâu", ít câu chỉ gồm một từ "ngồi xuống", "nhanh lên". Với lớp song ngữ, nghe thêm xem hai ngôn ngữ xuất hiện trong việc thật, như rửa tay hay chia bánh, hay chỉ xuất hiện trong một tiết riêng.
Cô hỏi và chờ. Câu hỏi "tại sao", "con nghĩ sao", "còn cách nào nữa" có xuất hiện không, và sau câu hỏi cô có chờ vài giây cho trẻ nghĩ, hay tự trả lời luôn. Thời gian chờ ngắn là thói quen phổ biến ở người lớn; cô đã được rèn kỹ thì chịu im lặng lâu hơn.
Cô xử lý một đứa trẻ khóc hay giận thế nào. Trong một giờ, gần như chắc có một cảnh tranh đồ chơi hay một bé buồn. Cô đến gần, gọi tên cảm xúc, giúp trẻ tìm cách, hay quát, dọa, đem trẻ ra ngồi riêng. Đây là khoảnh khắc thật nhất của buổi tham quan, vì không ai dàn dựng được.
Cô nhìn cả lớp trong lúc làm việc với một trẻ. Cô giỏi ngồi với một nhóm nhỏ nhưng vẫn liếc mắt bao quát phòng, và các cô trong lớp chia vùng với nhau. Nếu cả hai cô cùng dồn vào một góc trong khi góc kia không có người lớn, ba mẹ nên ghi lại để hỏi.
Nhìn trẻ: bận rộn, được chọn và nói chuyện với nhau
Cách đọc nhanh nhất một lớp học là đếm xem bao nhiêu trẻ đang thật sự làm một việc và bao nhiêu trẻ đang chờ. Chờ xếp hàng đi rửa tay, chờ cô phát giấy, chờ cả lớp ngồi im mới được bắt đầu. Ở tuổi mầm non, thời gian chờ dài là nguồn gốc của phần lớn hành vi mà người lớn gọi là nghịch: trẻ không có việc gì làm thì tự tìm việc, thường là việc người lớn không muốn.
Tiếp theo là quyền chọn. Trong giờ chơi góc, trẻ có được chọn góc mình thích, đổi góc khi chán, hay cô xếp sẵn từng nhóm vào từng góc theo lịch. Quyền chọn không có nghĩa là thả nổi; lớp tốt vẫn có luật như số trẻ tối đa mỗi góc, dọn đồ trước khi đổi. Nhưng có quyền chọn thì trẻ tập được sự tự lập và chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình, điều mà ở Global Nexus thuộc hẳn một trục phát triển riêng.
Thứ ba là trẻ có nói chuyện với nhau không. Một lớp im phăng phắc không phải là lớp tốt; một lớp ồn ào hỗn loạn cũng không. Mức tiếng ồn dễ chịu là tiếng của nhiều cuộc trò chuyện nhỏ: hai bé bàn nhau xây cầu, một bé hỏi bạn mượn bút. Với lớp song ngữ, có thể nghe thấy trẻ trộn hai ngôn ngữ trong cùng một câu. Đó là hiện tượng bình thường của trẻ học hai ngôn ngữ, không phải dấu hiệu con bị lẫn.
Cuối cùng, nhìn nét mặt và dáng người của trẻ khi cô đi qua. Trẻ có tìm đến cô khi cần không, hay né đi. Trẻ nhỏ không biết che giấu cảm giác an toàn hay sợ hãi.
Nhìn lớp: dấu hiệu tốt và dấu hiệu nên hỏi lại
Không gian lớp học là bản ghi chép im lặng về cách lớp vận hành hằng ngày. Bảng dưới đây gom những thứ ba mẹ thấy được trong vài phút, kèm cách hiểu. Một dấu hiệu nên hỏi lại chưa phải là lý do loại trường, chỉ là chỗ cần nghe giải thích.
| Chỗ nhìn | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên hỏi lại |
|---|---|---|
| Kệ đồ dùng | Kệ thấp, đồ để trong rổ mở, trẻ tự lấy và tự cất | Đồ đẹp xếp trên cao hoặc trong tủ kính, trẻ không chạm tới |
| Vật liệu | Có đồ vật thật và vật liệu mở: khối gỗ, lá, hạt, vải, dụng cụ bếp nhỏ | Hầu hết là đồ nhựa một chức năng, phiếu tô màu in sẵn |
| Tường lớp | Tranh của trẻ mỗi bức mỗi khác, có ghi lại lời trẻ kể về tác phẩm | Hai mươi bức tranh giống hệt nhau, rõ là tô theo mẫu của cô |
| Góc yên tĩnh | Có một chỗ mềm, ít đồ, để trẻ mệt hoặc buồn ngồi nghỉ | Không có chỗ nào để rút lui, cả phòng đều là khu hoạt động |
| Sách | Sách để ngang tầm, bìa quay ra, có cả hai ngôn ngữ, sách cũ do đọc nhiều | Sách mới tinh xếp gọn trên kệ cao, ít dấu hiệu được đọc |
| Lối ra sân | Trẻ ra ngoài mỗi ngày, có bóng mát, có đất, cát hoặc nước để chơi | Sân chỉ dùng cho tiết thể dục, ngày thường ít trẻ ra |
Thang ECERS dành hẳn nhiều mục cho những chi tiết như trên, vì nghiên cứu cho thấy môi trường vật chất định hình hành vi của cả cô lẫn trò. Một kệ thấp mở ra cả chuỗi hành vi: trẻ tự lấy, tự cất, cô bớt phải phát đồ, lớp bớt thời gian chờ.
Những thứ dễ đánh lừa người tham quan
Có những điều trông rất ấn tượng nhưng không nói nhiều về chất lượng một ngày học. Ba mẹ nên biết trước để không để chúng chiếm hết sự chú ý:
- Tiết mục biểu diễn. Trẻ đồng loạt hát một bài tiếng Anh cho khách nghe cho thấy lớp đã tập bài đó, không cho thấy trẻ dùng được ngôn ngữ trong đời thường. Nghe trẻ nói với nhau lúc chơi đáng tin hơn.
- Sảnh và khu đón khách. Đây là nơi được đầu tư cho người lớn. Con dành phần lớn ngày ở phòng lớp, nhà vệ sinh, chỗ ngủ và sân; đó mới là chỗ cần xem kỹ.
- Sản phẩm thủ công thật đẹp. Một con vật bằng giấy hoàn hảo của trẻ ba tuổi thường có bàn tay cô làm phần lớn. Sản phẩm vụng nhưng mỗi cái mỗi khác cho biết trẻ được làm thật.
- Màn hình và thiết bị. Màn hình lớn trong lớp không phải là dấu hiệu hiện đại. Các khuyến nghị nhi khoa, như của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, đều khuyên hạn chế màn hình cho trẻ nhỏ; nên hỏi màn hình được dùng bao lâu và để làm gì.
- Lớp quá yên lặng. Lớp im phăng phắc khi có khách có thể là lớp đã được dặn trước. Lớp học thật có tiếng nói chuyện, có tiếng cười, có lúc lộn xộn nhỏ được xử lý êm.
- Lời hứa về kết quả. Câu như "sau ba tháng bé nói tiếng Anh như người bản xứ" là lời hứa không ai bảo đảm được. Chương trình nghiêm túc mô tả quá trình, không cam kết đầu ra kiểu đó.
Ghi chép trong lúc xem và cách cư xử của người tham quan
Trí nhớ sau một buổi tham quan rất dễ bị ấn tượng chung chung chi phối: thấy sạch, thấy cô hiền, thấy con thích. Muốn so sánh được, nên ghi chép theo một khuôn cố định. Một mẫu đơn giản gồm ba cột: điều thấy tận mắt, điều được nghe giới thiệu, điều cần hỏi lại. Ghi ngắn, bằng sự việc cụ thể, như "cô cúi xuống hỏi bé đang khóc, dỗ khoảng hai phút rồi đưa bé về góc sách", thay vì "cô dễ thương".
Cột điều được nghe và cột điều thấy tận mắt nên đặt cạnh nhau. Khi một lời giới thiệu có bằng chứng ngay trước mắt, đánh dấu nó. Khi một lời giới thiệu chưa thấy dấu hiệu nào, đó là câu hỏi cho phần trò chuyện cuối buổi. Cách này giúp ba mẹ hỏi những câu cụ thể, có căn cứ, thay vì hỏi chung chung "trường có dạy tư duy không".
Về cách cư xử: không chụp ảnh hay quay phim trẻ khác khi chưa được phép, vì ba mẹ của những đứa trẻ đó không ở đây để đồng ý. Không gọi trẻ lại hỏi chuyện, không bình luận về một đứa trẻ cụ thể trước mặt cô. Nếu muốn có ảnh để nhớ, xin chụp phòng lớp lúc trống. Một ngôi trường cẩn thận với quyền riêng tư của trẻ sẽ nhắc điều này, và nên đánh giá cao nếu họ nhắc.
Cuối buổi, xin vài phút ngồi với người phụ trách chuyên môn, như tổ trưởng hay giáo viên chủ nhiệm, để hỏi những điều đã ghi. Câu trả lời của người trực tiếp đứng lớp thường cụ thể hơn câu trả lời của người tư vấn.
Sau một giờ: đọc lại ba cột và tự trả lời một câu
Về đến nhà, đọc lại ghi chép khi còn nhớ rõ, tốt nhất trong ngày. Gạch dưới những dòng ở cột điều thấy tận mắt, vì đó là dữ liệu chắc nhất. Đếm xem có bao nhiêu lời giới thiệu đã có bằng chứng, bao nhiêu còn treo. Một trường có vài câu treo là bình thường; một trường mà gần như mọi lời giới thiệu đều không thấy dấu hiệu nào thì đáng cân nhắc.
Sau đó, tự trả lời một câu duy nhất: nếu con ở trong căn phòng ấy suốt tám tiếng, con sẽ cảm thấy thế nào. Không phải con sẽ học được gì, không phải trường có bao nhiêu hoạt động, mà con sẽ cảm thấy an toàn, được để ý, có việc để làm hay không. Câu hỏi này dựa trên điều nghiên cứu phát triển trẻ nhắc đi nhắc lại: với trẻ nhỏ, mối quan hệ an toàn với người chăm sóc là nền của mọi việc học khác.
Nếu hai vợ chồng đi cùng, mỗi người nên tự trả lời trước rồi mới so với nhau. Người này để ý cô, người kia để ý sân, gộp lại thành bức tranh đầy đủ hơn. Khi hai người thấy khác nhau, đó thường là điểm đáng hỏi thêm hoặc đáng xem lần hai.
Câu hỏi thường gặp
Tham quan bao lâu thì đủ để đánh giá một lớp?
Với một phụ huynh, khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ là hợp lý, trong đó ít nhất mười lăm phút đứng yên trong một lớp đúng độ tuổi của con. Các chuyên gia dùng thang ECERS thường quan sát lâu hơn nhiều, vì vậy một lần xem chỉ cho ấn tượng ban đầu; nếu còn phân vân thì xin xem lần hai.
Có nên hỏi xem lớp mà không báo trước không?
Trường mầm non phải giữ an toàn cho trẻ nên thường không cho khách lạ vào lớp khi chưa hẹn. Đó là điều nên. Thay vì đến bất ngờ, ba mẹ có thể xin khung giờ giữa buổi sáng ngày thường và xin được đứng trong lớp đủ lâu để lớp trở lại nhịp bình thường.
Nếu đúng lúc tham quan có một bé khóc mãi thì có phải lớp không tốt?
Không hẳn. Trẻ khóc là chuyện thường ngày ở mầm non, nhất là trẻ mới đi học. Điều đáng nhìn là cô phản ứng thế nào: đến gần, dỗ dành, gọi tên cảm xúc và kiên nhẫn, hay quát, dọa, bỏ mặc. Một lần dỗ trẻ cho thấy nhiều về cô hơn mười lần trẻ ngoan.
Lớp song ngữ thì nên nghe gì ở tiếng Anh của trẻ?
Nên nghe tiếng Anh xuất hiện trong việc thật như rửa tay, xếp hàng, chơi góc, chứ không chỉ trong bài hát tập sẵn. Trẻ nhỏ thường hiểu nhiều hơn nói, và hay trộn hai ngôn ngữ trong một câu; đó là giai đoạn bình thường. Nghe cả tiếng Việt của cô, vì tiếng mẹ đẻ vẫn cần được giữ làm gốc.
Có nên đem theo danh sách câu hỏi in sẵn?
Nên có danh sách, nhưng đừng đọc lần lượt như phỏng vấn. Cách hiệu quả hơn là quan sát trước, ghi lại điều thấy, rồi chọn câu hỏi bám vào điều vừa thấy. Câu hỏi có căn cứ cụ thể thường nhận được câu trả lời cụ thể, còn câu hỏi chung chung thường nhận lại lời giới thiệu chung chung.
Thấy một điểm chưa ổn thì có nên nói ngay với người dẫn không?
Nên hỏi một cách bình thản, như "lúc nãy thấy hai cô cùng ở góc bếp, góc khối không có ai, lớp chia việc thế nào". Cách nhà trường trả lời một câu hỏi thẳng cũng là một thông tin đáng giá: giải thích cụ thể, nhận điểm cần cải thiện, hay né tránh.