Ở lớp mầm non, âm nhạc không gói gọn trong một tiết hát: nó có mặt từ lúc đón trẻ, vòng tròn buổi sáng, khi chuyển hoạt động, trước giờ ngủ trưa. Qua hát, nghe, gõ nhịp và vận động theo nhạc, trẻ luyện khả năng nghe phân biệt âm thanh, giữ nhịp, nhớ chuỗi, phối hợp cơ thể và chơi cùng nhóm. Những lời hứa kiểu “nghe nhạc cổ điển làm con thông minh hơn” thì không có cơ sở vững; giá trị của âm nhạc ở tuổi này nằm ở chính việc trẻ tham gia làm nhạc.
Âm nhạc là một phần của trụ cột nghệ thuật trong chương trình Global Nexus, khác với lớp học nhạc cụ hay lớp năng khiếu. Bài dưới mô tả nhạc xuất hiện ở đâu trong ngày, trẻ phát triển âm nhạc theo tuổi ra sao, các phương pháp quen thuộc như Orff, Kodály, Dalcroze được mượn những gì, và đâu là phần nghiên cứu chắc, đâu là phần bị thổi phồng.
Âm nhạc xen vào ngày học ở những lúc nào
Bảng dưới là các thời điểm âm nhạc hay xuất hiện trong ngày ở lớp mầm non, kèm mục đích chính. Lịch cụ thể từng lớp khác nhau, đây chỉ là khung để ba mẹ hình dung.
| Thời điểm | Âm nhạc làm gì | Mục đích chính |
|---|---|---|
| Đón trẻ | Một bài hát chào quen thuộc, nhạc nhẹ nền | Tạo cảm giác an toàn, đánh dấu đầu ngày |
| Vòng tròn buổi sáng | Hát gọi tên từng bạn, đồng dao, vỗ tay theo nhịp | Gắn kết nhóm, luyện nghe và nhịp |
| Chuyển hoạt động | Bài hát ngắn báo hiệu dọn dẹp, xếp hàng | Giúp trẻ chuyển việc mà không cần ra lệnh nhiều |
| Giờ khám phá âm thanh | Nhạc cụ gõ, vật liệu tạo tiếng, so to nhỏ, nhanh chậm | Luyện nghe phân biệt, thử nguyên nhân và kết quả |
| Vận động | Nhạc để chạy, dừng, đổi kiểu đi | Phối hợp cơ thể, kiểm soát bản thân |
| Trước ngủ trưa | Hát ru, nhạc chậm | Giúp trẻ dịu lại |
Điểm đáng chú ý là phần lớn các lúc trên không cần máy phát nhạc. Giọng hát của người lớn, tiếng vỗ tay, vài nhạc cụ gõ đơn giản là chất liệu chính. Trẻ học nhạc nhiều nhất khi tự tạo ra âm thanh và hát cùng người thật, không phải khi ngồi nghe loa.
Trẻ phát triển âm nhạc theo tuổi như thế nào
Trẻ sơ sinh đã phản ứng với giọng hát. Các nghiên cứu của nhà tâm lý học Sandra Trehub và cộng sự cho thấy trẻ nhỏ chú ý lâu hơn khi người lớn hát theo kiểu dành cho trẻ, chậm hơn, cao hơn, nhiều cảm xúc hơn, so với khi hát bình thường. Hát ru ở hầu khắp các nền văn hoá có những nét chung như vậy. Ở tuổi sáu tháng đến một tuổi rưỡi, trẻ nhún, lắc lư, vỗ tay theo nhạc, chưa đúng nhịp nhưng rõ là đang đáp lại.
Khoảng hai, ba tuổi, trẻ hát theo được từng đoạn ngắn, hay hát lẻ một câu quen trong khi chơi, thích những bài lặp có động tác. Giọng hát của trẻ lúc này còn hẹp và không chuẩn cao độ, điều hoàn toàn bình thường. Trẻ cũng bắt đầu chơi nhạc cụ gõ có chủ ý hơn: gõ to rồi gõ nhỏ, gõ nhanh rồi dừng.
Từ bốn đến sáu tuổi, nhiều trẻ hát trọn được bài ngắn, nhớ lời tốt, giữ nhịp đều hơn khi vỗ tay hoặc bước theo nhạc, chơi được trò nghe tín hiệu rồi dừng. Trẻ bắt đầu tự sáng tác, đổi lời bài hát quen, bịa giai điệu khi chơi. Khoảng cách giữa các trẻ trong cùng lớp khá lớn; một trẻ chưa hát đúng cao độ ở tuổi năm không có nghĩa là “không có năng khiếu”, mà thường chỉ là chưa được hát nhiều.
Một buổi khám phá âm thanh với nhóm ba đến năm tuổi
Khung dưới đây mô tả một buổi khám phá âm thanh hay gặp, để ba mẹ hình dung trẻ làm gì. Thời lượng và vật liệu thay đổi theo lớp; với nhóm nhỏ tuổi hơn, buổi học ngắn hơn nhiều và người lớn ngồi sát hơn.
- Lắng nghe. Cả nhóm ngồi im một lúc để nghe tiếng động quanh mình: tiếng quạt, tiếng chim ngoài sân, tiếng bước chân hành lang. Trẻ kể lại mình nghe thấy gì.
- Gặp vật liệu. Giáo viên đưa ra một rổ đồ tạo tiếng: ống tre, gáo dừa, hũ đựng hạt đậy kín, chuông nhỏ, trống tay. Trẻ được thử từng thứ.
- So sánh. Thứ nào kêu to, thứ nào kêu nhỏ, thứ nào tiếng kéo dài, thứ nào tắt ngay. Trẻ xếp đồ theo nhóm tiếng mình chọn, không có đáp án đúng duy nhất.
- Chơi theo tín hiệu. Cô giơ tay thì gõ, hạ tay thì dừng; cô bước chậm thì gõ chậm. Trò này luyện nghe và kiểm soát bản thân cùng lúc.
- Làm nhạc chung. Nhóm chọn một bài đồng dao hoặc bài hát quen, mỗi bạn đệm bằng nhạc cụ mình thích. Kết quả thường ồn, và đó là chuyện bình thường.
- Kể lại và cất đồ. Trẻ nói mình thích tiếng nào nhất, rồi cùng cất nhạc cụ về đúng chỗ.
Buổi học như vậy không cần nhạc cụ đắt tiền. Phần lớn giá trị đến từ việc trẻ nghe kỹ, thử nghiệm, nói về âm thanh bằng lời của mình và chơi cùng bạn theo một tín hiệu chung.
Các phương pháp quen thuộc và điều lớp mầm non mượn từ đó
Orff Schulwerk. Gắn với nhà soạn nhạc người Đức Carl Orff và cộng sự Gunild Keetman. Học nhạc bắt đầu từ lời nói có nhịp, vỗ tay, gõ thân thể, nhạc cụ gõ có cao độ như mộc cầm, và ứng tác. Lớp mầm non hay mượn cách đi từ câu nói có vần sang nhịp gõ, rất hợp với đồng dao tiếng Việt.
Phương pháp Kodály. Gắn với nhà soạn nhạc, nhà giáo dục Hungary Zoltán Kodály. Coi giọng hát là nhạc cụ đầu tiên, bắt đầu từ dân ca bằng tiếng mẹ đẻ, dùng ký hiệu tay cho cao độ. Ý “hát dân ca của chính mình trước” rất hợp với việc giữ tiếng Việt làm gốc trong một lớp song ngữ.
Dalcroze, nhịp điệu qua vận động. Gắn với nhạc sĩ người Thuỵ Sĩ Émile Jaques-Dalcroze. Trẻ cảm nhận nhịp, tiết tấu, sắc thái bằng cả cơ thể: bước theo nhịp, dừng khi nhạc dừng, đi nhanh khi nhạc nhanh. Đây là gốc của nhiều trò vận động theo nhạc ở lớp mầm non.
Điểm chung. Cả ba đều đặt việc trẻ tự làm nhạc lên trước việc ngồi nghe hoặc học lý thuyết, và coi âm nhạc là một hoạt động chung của nhóm. Một lớp mầm non không cần đi theo trọn một phương pháp; thường là mượn mỗi nơi một ít, miễn nhất quán với cách nhìn trẻ.
Hiệu ứng Mozart và những lời hứa quá tay
Năm 1993, Frances Rauscher, Gordon Shaw và Katherine Ky công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm nhỏ: sinh viên đại học nghe một bản sonata của Mozart trong khoảng mười phút thì làm một dạng bài suy luận không gian tốt hơn chút ít, và hiệu ứng mất đi sau khoảng mười lăm phút. Đối tượng là người lớn, hiệu ứng ngắn, đo trên một loại bài. Nhưng câu chuyện được truyền thông kể lại thành “nghe Mozart làm trẻ thông minh hơn”, và thành cả một thị trường đĩa nhạc cho em bé.
Các lần làm lại sau đó cho kết quả không nhất quán. Một phân tích tổng hợp của Jakob Pietschnig và cộng sự năm 2010 kết luận hiệu ứng, nếu có, là rất nhỏ và không có cơ sở để nói nghe nhạc thụ động nâng trí tuệ. Vì vậy ba mẹ nên dè chừng mọi sản phẩm hứa “phát triển trí não” chỉ bằng việc bật nhạc.
Phần nghiên cứu đáng quan tâm hơn là về việc trẻ chủ động tham gia âm nhạc. Một số nghiên cứu, như của nhóm Nina Kraus ở Đại học Northwestern, ghi nhận trẻ mẫu giáo giữ nhịp đều tốt hơn thường có kỹ năng nhận biết âm thanh trong lời nói tốt hơn. Đây là mối tương quan, chưa chứng minh được rằng luyện nhịp sẽ làm trẻ đọc tốt hơn. Cách nói thận trọng là: hát, gõ, vận động theo nhạc là hoạt động tốt cho trẻ vì chính nó, và có thể đi cùng những kỹ năng nghe hữu ích cho ngôn ngữ.
Hát hai thứ tiếng và giữ đồng dao tiếng Việt
Với một lớp song ngữ, bài hát là một trong những cách tự nhiên nhất để trẻ gặp ngôn ngữ thứ hai: lời lặp lại, có giai điệu, có động tác đi kèm, trẻ hát theo trước khi hiểu hết từng từ. Nhưng nếu toàn bộ âm nhạc trong lớp chỉ là bài hát tiếng Anh, trẻ mất đi một nguồn rất giàu của tiếng Việt: đồng dao, hát ru, bài hát thiếu nhi quen thuộc.
Đồng dao như “Dung dăng dung dẻ”, “Chi chi chành chành”, “Nu na nu nống” vừa là trò chơi vừa là bài học nhịp: lời có vần, chia nhịp rõ, gắn với động tác tay chân hoặc trò chơi nhóm. Chúng rất hợp với cách làm của Orff, đi từ lời nói có nhịp sang gõ và vận động. Trẻ chơi đồng dao còn nhận được vốn từ, thanh điệu và cách nói của tiếng Việt, điều quan trọng khi tiếng Việt là gốc.
Một cách cân bằng hay gặp là để mỗi ngôn ngữ có những bài hát và nghi thức riêng, ví dụ bài chào buổi sáng bằng một thứ tiếng, bài dọn dẹp bằng thứ tiếng kia, đồng dao trong giờ chơi ngoài sân. Trẻ không bị lẫn; trẻ học được rằng mỗi thứ tiếng có kho bài hát của nó. Ba mẹ có thể hỏi lớp con đang hát những bài gì, và hát cùng con ở nhà bằng cả hai thứ tiếng.
Khác lớp năng khiếu ở chỗ nào, và ba mẹ nên quan sát gì
Âm nhạc trong chương trình chính khác lớp học nhạc cụ hay lớp năng khiếu ở mục tiêu: không nhằm đào tạo kỹ năng biểu diễn, mà để mọi trẻ được nghe, hát, gõ, vận động và thích âm nhạc. Khi tham quan một lớp, ba mẹ có thể để ý:
- Người lớn có hát thật với trẻ không, hay chủ yếu bật loa?
- Trẻ có được tự chơi nhạc cụ gõ, tự tạo âm thanh, hay chỉ ngồi nghe và vỗ tay theo?
- Âm nhạc có xuất hiện ở nhiều lúc trong ngày, hay chỉ ở một tiết?
- Có bài hát tiếng Việt, đồng dao bên cạnh bài hát ngoại ngữ không?
- Âm lượng trong lớp có vừa phải không? Loa mở to kéo dài không tốt cho tai trẻ.
- Trẻ không muốn hát có bị ép không, hay được tham gia bằng cách khác như gõ, nhún, nghe?
- Buổi biểu diễn cuối năm, nếu có, có chiếm quá nhiều thời gian tập luyện của lớp không?
Nếu con thể hiện hứng thú đặc biệt với một nhạc cụ hoặc với ca hát, ba mẹ có thể tìm thêm lớp chuyên về năng khiếu khi con đủ tuổi và muốn. Còn ở chương trình chính, điều quý nhất là con giữ được niềm vui làm nhạc cùng người khác.
Câu hỏi thường gặp
Con hát lệch tông, có phải con không có khiếu âm nhạc không?
Không nên kết luận như vậy. Trẻ mầm non hát chưa đúng cao độ là rất phổ biến, vì giọng còn hẹp và tai chưa luyện. Trẻ được hát nhiều cùng người lớn, được nghe giọng thật, thường cải thiện dần theo thời gian.
Có nên cho con nghe nhạc cổ điển để phát triển trí não không?
Nghe nhạc cổ điển là điều dễ chịu nếu con thích, nhưng không có cơ sở vững để nói việc nghe thụ động làm trẻ thông minh hơn. Hiệu ứng Mozart ban đầu đo trên sinh viên đại học, ngắn và về sau khó lặp lại. Cho con hát, gõ, nhảy theo nhạc có giá trị hơn.
Mấy tuổi thì nên cho con học nhạc cụ?
Không có tuổi đúng cho mọi trẻ. Ở tuổi mầm non, chơi nhạc cụ gõ, hát và vận động theo nhạc là nền tốt. Học một nhạc cụ bài bản đòi hỏi sự tập trung và vận động tinh nhất định, ba mẹ nên dựa vào hứng thú của con và tư vấn của giáo viên dạy nhạc.
Dùng nhạc cụ đồ chơi nhựa ở nhà có được không?
Được, nhưng nên chọn loại phát ra âm thanh thật khi gõ, lắc, thổi, thay vì loại bấm nút phát nhạc sẵn. Những thứ như hũ đựng hạt đậy kín, nồi xoong và muỗng gỗ cũng là nhạc cụ rất tốt, miễn không có chi tiết nhỏ trẻ có thể nuốt phải.
Trẻ dưới một tuổi có học được gì từ âm nhạc không?
Có. Trẻ nhỏ chú ý rất lâu đến giọng hát của người chăm sóc, nhất là kiểu hát chậm, ấm, nhiều cảm xúc. Hát ru, hát khi thay tã, nhún theo nhịp là những tương tác giúp trẻ gắn bó và làm quen với nhịp điệu, âm thanh của ngôn ngữ.
Con chỉ thích nghe chứ không chịu hát ở lớp, có sao không?
Không sao. Nhiều trẻ quan sát lâu trước khi tham gia, nhất là khi mới vào lớp hoặc bài hát bằng ngôn ngữ mới. Trẻ vẫn đang học qua việc nghe và có thể tham gia bằng cách gõ, nhún, vỗ tay. Không nên ép trẻ hát trước nhóm.