Phần lớn những điều ba mẹ lo về tranh của con, như con không thích vẽ, vẽ toàn màu đen, vẽ mãi một con khủng long, hay ở tuổi bốn vẫn chưa vẽ người, đều là chuyện thường gặp ở trẻ mầm non và không nói lên điều gì đáng ngại khi nhìn riêng lẻ. Màu trong tranh của trẻ không phải là thước đo cảm xúc đáng tin; một hình lặp đi lặp lại thường là dấu hiệu trẻ đang mải mê khám phá một ý; không thích vẽ thường chỉ có nghĩa trẻ đang thích một kênh biểu đạt khác. Điều đáng để ý là khi tranh đi cùng những thay đổi rõ trong hành vi, ăn ngủ, chơi, hoặc khó khăn ở tay xuất hiện ở nhiều việc khác.
Bài này đi qua từng nỗi lo hay gặp, giải thích vì sao nó thường bình thường, và chỉ ra những tình huống ba mẹ nên trao đổi với giáo viên hoặc người có chuyên môn. Câu hỏi “con có năng khiếu vẽ không” cũng được bàn ở đây, vì nó là mặt kia của cùng một nỗi lo.
Con vẽ toàn màu tối: không nên đọc tâm lý qua màu
Trên mạng có rất nhiều bài “giải mã tranh trẻ em” gán ý nghĩa cho từng màu: đen là buồn, đỏ là giận, không dùng màu vàng là thiếu vui. Những cách đọc này hấp dẫn vì đơn giản, nhưng không có cơ sở vững khi áp cho một bức tranh hay cho một đứa trẻ cụ thể. Các nghiên cứu về việc suy ra cảm xúc từ màu trong tranh trẻ em không cho kết quả nhất quán, và các phép thử tâm lý dựa trên tranh, nếu được dùng, cũng chỉ do người có chuyên môn thực hiện trong một đánh giá tổng thể, không bao giờ dựa riêng vào màu.
Lý do trẻ chọn màu thường đời thường hơn nhiều. Màu đen và nâu đậm cho nét rõ nhất trên giấy trắng, nên trẻ đang thích kẻ đường viền hay chọn chúng. Có khi chỉ là cây bút đen còn mới, nằm gần tay nhất, hoặc bạn ngồi cạnh đang dùng. Trẻ đang khám phá chuyện trộn màu sẽ trộn đến khi mọi thứ thành màu bùn, và rất vui về điều đó.
Vì vậy, khi thấy con vẽ toàn màu tối, cách làm hợp lý là hỏi con kể về bức tranh, quan sát xem con có vui khi vẽ không, và nhìn những gì con làm trong cả ngày. Nếu con vẫn chơi, cười, ăn ngủ bình thường, màu tối gần như chắc chắn chỉ là một lựa chọn về màu.
Con vẽ mãi một hình: lặp lại thường là đang học
Lặp lại là cách trẻ làm chủ một điều. Trẻ vẽ đi vẽ lại một chiếc xe, một con khủng long, một ngôi nhà giống hệt, vì mỗi lần vẽ là một lần luyện và một lần thấy mình làm được. Người lớn cũng học như vậy khi tập một kỹ năng mới.
Có thể đó là một “sơ đồ” đang được khám phá. Nhà giáo dục người Anh Chris Athey, trong cuốn sách năm 1990 về việc mở rộng tư duy của trẻ nhỏ, mô tả các sơ đồ hành vi: những kiểu hành động lặp lại mà trẻ khám phá qua nhiều hoạt động, như đường bay thẳng, xoay tròn, bao quanh, mang vác. Trẻ mê vòng tròn có thể vừa vẽ vòng tròn, vừa thích quay bánh xe, vừa thích chạy vòng quanh sân. Nhìn ra sơ đồ giúp người lớn đưa thêm hoạt động theo đúng hướng trẻ đang quan tâm.
Đề tài lặp lại thường gắn với hứng thú thật. Trẻ mê khủng long sẽ vẽ khủng long, kể về khủng long, đóng vai khủng long. Đó là cơ hội để mở rộng sang sách, đếm, so sánh to nhỏ, chứ không phải điều cần ngăn.
Mở rộng thay vì cấm. Thay vì nói “vẽ cái khác đi con”, có thể gợi “khủng long của con đang ở đâu nhỉ, nó có bạn không”, hoặc đưa một vật liệu mới để vẽ cùng đề tài: phấn, màu nước, đất nặn. Trẻ thường tự mở rộng khi được gợi đúng chỗ.
Con không thích vẽ: có thể con đang “nói” bằng kênh khác
Không phải trẻ nào cũng thích ngồi vẽ. Có trẻ thích xây khối, xếp hình, nặn đất, có trẻ thích chạy nhảy, hát, đóng vai. Nghệ thuật ở tuổi mầm non có nhiều ngôn ngữ, và việc một trẻ ít dùng bút không có nghĩa là trẻ kém biểu đạt. Nhiều trẻ không thích vẽ trên giấy nhỏ ở bàn nhưng lại say sưa khi được vẽ phấn trên sân, vẽ bằng nước trên tường, vẽ bằng que trên cát.
Đôi khi trẻ né vẽ vì từng bị so sánh, bị sửa tranh, hay nghe ai đó nói “vẽ xấu thế”. Trẻ năm, sáu tuổi bắt đầu tự đánh giá, và có trẻ chọn không vẽ để khỏi thấy mình kém. Trong trường hợp này, điều giúp trẻ là bớt đánh giá: nói về quá trình thay vì kết quả, cho những vật liệu không có “đúng sai” như màu loang, in lá, xé dán, để trẻ tìm lại niềm vui.
Cũng có khi trẻ né vẽ vì tay còn mỏi, cầm bút khó. Nếu trẻ đồng thời né cả các việc cần tay khác như xâu hạt, cài cúc, dùng thìa, xếp khối nhỏ, và điều đó rõ hơn hẳn các bạn cùng tuổi, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên. Còn nếu trẻ vẫn khéo tay trong những việc khác và chỉ không thích vẽ, thường không có gì phải lo.
Con sợ bẩn tay, không chịu chạm vào màu và đất nặn
Một nỗi lo khác hay gặp: con nhất định không nhúng tay vào sơn, nhăn mặt khi chạm đất nặn, đòi lau tay ngay khi dính một chút màu. Nhiều trẻ nhỏ thận trọng với cảm giác lạ trên da, nhất là những trẻ ở nhà ít có dịp nghịch bẩn, hoặc từng bị nhắc nhiều về chuyện giữ sạch quần áo. Đây thường là sự dè dặt có thể thay đổi, không phải điều đáng lo.
Cách giúp trẻ là đi từ xa đến gần, không ép. Cho trẻ dùng dụng cụ trước: cọ cán dài, con lăn, que, miếng bọt biển có tay cầm, để trẻ tạo hình mà chưa phải chạm. Cho trẻ chạm vật liệu khô và sạch trước, như cát khô, gạo, vải, rồi mới đến vật liệu ướt. Để khăn ướt ngay bên cạnh và nói rõ “con lau tay lúc nào cũng được”; khi biết mình có lối ra, trẻ thường dám thử hơn. Người lớn cũng có thể nghịch màu trước mặt trẻ, vui vẻ và bình thản, vì trẻ học cách phản ứng với sự bẩn từ người lớn.
Ba mẹ cũng nên nhìn lại những lời mình hay nói: nếu mỗi lần đón con, câu đầu tiên là “sao áo dính màu thế này”, trẻ sẽ hiểu rằng dính màu là có lỗi. Một bộ quần áo dành riêng cho ngày ở lớp, chấp nhận sẽ có vết màu, giúp cả hai bên nhẹ đầu. Chỉ khi trẻ né rất mạnh mọi cảm giác chạm, kèm khó chịu rõ với âm thanh, quần áo, kết cấu thức ăn trong nhiều tình huống, ba mẹ mới nên trao đổi với giáo viên và bác sĩ nhi khoa để được tư vấn thêm.
Bình thường, nên để ý, nên hỏi thêm: bảng tham khảo
Bảng dưới gom các tình huống ba mẹ hay hỏi về tranh của con, chia theo mức độ. Đây là bảng tham khảo để ba mẹ biết nên bắt đầu từ đâu, không phải công cụ chẩn đoán.
| Tình huống | Thường là | Khi nào nên trao đổi thêm |
|---|---|---|
| Vẽ toàn màu tối | Lựa chọn về màu, thích nét rõ, bút gần tay | Khi đi cùng thay đổi rõ về tâm trạng, ăn ngủ, chơi |
| Vẽ lặp lại một hình | Đang luyện, đang theo một hứng thú hoặc sơ đồ | Hiếm khi cần, trừ khi trẻ rất bực bội khi bị gián đoạn ở mọi việc |
| Bốn tuổi chưa vẽ người | Trong khoảng chênh bình thường | Khi khó khăn ở tay xuất hiện ở nhiều việc khác |
| Không thích vẽ | Thích kênh khác, hoặc từng bị đánh giá | Khi trẻ né mọi hoạt động dùng tay, mỏi đau tay rõ |
| Vẽ cảnh đánh nhau, quái vật | Xử lý nỗi sợ, chuyện vừa xem, trò chơi anh hùng | Khi nội dung lặp lại kèm sợ hãi, ác mộng, hoặc mô tả điều có thật đáng lo |
| Xé tranh của mình thường xuyên | Thất vọng nhất thời, đang thử tiếng giấy | Khi kèm những cơn giận khó dịu ở nhiều tình huống |
Cột cuối có một điểm chung: điều đáng để ý gần như không bao giờ nằm ở riêng bức tranh. Nó nằm ở việc bức tranh đi cùng những thay đổi khác. Giáo viên là người đầu tiên nên được hỏi vì họ thấy trẻ trong nhiều hoạt động và so được với nhóm cùng tuổi.
“Con có năng khiếu vẽ không?”: đừng dán nhãn quá sớm
Mặt kia của nỗi lo là niềm hy vọng: con vẽ sớm, vẽ chi tiết, có phải con có năng khiếu không, có nên cho con đi học vẽ ngay không. Ở tuổi mầm non, rất khó và cũng không cần thiết để kết luận về năng khiếu. Trẻ phát triển không đều; có trẻ vẽ rất sớm rồi chững lại, có trẻ đến bảy, tám tuổi mới bùng lên. Những gì trẻ vẽ được lúc bốn tuổi dự báo khá kém những gì trẻ làm được lúc mười hai tuổi.
Dán nhãn sớm có cái giá của nó, theo cả hai chiều. Trẻ bị gọi là “không có khiếu” dễ bỏ vẽ ngay khi còn rất nhỏ. Trẻ được gọi là “có năng khiếu” có thể bắt đầu sợ vẽ hỏng, chỉ vẽ những thứ mình chắc đẹp, ngại thử cái mới. Ở tuổi này, điều nên nuôi là hứng thú và thói quen làm, không phải danh hiệu.
Nếu con thật sự thích vẽ, thích đến mức tự tìm giấy bút, hỏi cách vẽ, muốn vẽ lâu, ba mẹ có thể cho con thêm thời gian, vật liệu, dẫn con đi xem tranh, và khi con lớn hơn, nếu con muốn, tìm một lớp năng khiếu phù hợp. Chương trình chính ở trường mầm non giữ vai trò khác: cho mọi trẻ, có khiếu hay chưa, được dùng nghệ thuật như một cách nói và một cách nghĩ.
Nói chuyện với giáo viên về tranh của con: câu nên hỏi
Khi có một nỗi lo về tranh của con, trao đổi với giáo viên thường giúp được nhiều nhất. Thay vì hỏi chung “con vẽ có ổn không”, ba mẹ có thể hỏi cụ thể hơn:
- Ở lớp, con có thích các hoạt động nghệ thuật không, con hay chọn hoạt động nào?
- Con dùng tay thế nào trong các việc khác như xâu hạt, cắt, cài cúc, so với các bạn cùng nhóm tuổi?
- Con có hay vẽ lặp một đề tài ở lớp không, cô thấy con đang quan tâm điều gì?
- Gần đây con có thay đổi gì trong cách chơi, cách nói chuyện, cách đến lớp không?
- Cô có thể cho xem vài tác phẩm và ghi chép của con theo thời gian không?
- Ở nhà, ba mẹ nên làm gì để nối với những gì con đang làm ở lớp?
Nếu sau khi trao đổi cả gia đình và giáo viên vẫn thấy đáng lo, nhất là về cảm xúc, hành vi hay vận động, bước tiếp theo là gặp bác sĩ nhi khoa để được tư vấn và giới thiệu tới người có chuyên môn phù hợp. Một bức tranh không đủ để kết luận điều gì, nhưng một cuộc trò chuyện tốt với người thấy con mỗi ngày thường đủ để biết có nên tìm hiểu thêm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Con vẽ người không có tay chân, có phải con có vấn đề không?
Thường là không. Trẻ mầm non vẽ điều mình cho là quan trọng, và hình người thiếu chi tiết rất phổ biến, nhất là quanh ba đến năm tuổi. Tay chân sẽ dần xuất hiện khi trẻ chú ý đến chúng hơn. Không nên dùng chi tiết này để đánh giá tâm lý của con.
Con vẽ cảnh quái vật, đánh nhau, có nên lo không?
Trẻ thường vẽ những gì mình đang xử lý: nỗi sợ, chuyện vừa xem, trò chơi anh hùng. Phần lớn là bình thường. Nếu nội dung lặp lại kèm sợ hãi rõ, ác mộng, hoặc con mô tả điều có thật làm người lớn lo, hãy nói chuyện với giáo viên và người có chuyên môn.
Có nên cho con học lớp vẽ năng khiếu từ ba, bốn tuổi không?
Không cần vội. Ở tuổi này, thời gian chơi tự do với vật liệu, vận động và trò chuyện quan trọng hơn kỹ năng vẽ. Nếu con thích vẽ đặc biệt và muốn học thêm khi lớn hơn, hãy chọn lớp tôn trọng ý tưởng của trẻ, không chỉ dạy vẽ theo mẫu.
Con bảo “con không biết vẽ” và từ chối vẽ, nên làm gì?
Không cần tranh luận rằng con vẽ đẹp. Hãy cho con những hoạt động không có đúng sai như in lá, thổi màu, xé dán, vẽ bằng nước, và ngồi làm cùng. Nói về những gì con làm thay vì khen chê kết quả, dần dần con sẽ tự tin trở lại.
Con vẽ rất đẹp so với tuổi, có phải con có năng khiếu không?
Có thể con đang phát triển nhanh ở mảng này, nhưng ở tuổi mầm non khó dự đoán về năng khiếu lâu dài. Hãy tiếp tục cho con vật liệu, thời gian và niềm vui khi vẽ, tránh gắn nhãn hay đẩy con vào thi thố quá sớm.
Ba mẹ có nên tự xem các bài “giải mã tranh trẻ em” trên mạng không?
Đọc cho biết thì được, nhưng không nên dùng để kết luận về con. Những cách giải nghĩa màu sắc, hình dáng trong tranh thường không có cơ sở vững. Nếu lo về cảm xúc của con, hãy quan sát cả hành vi hằng ngày và trao đổi với giáo viên.