Ở tuổi mầm non, kịch không bắt đầu từ sân khấu mà từ chơi giả vờ: trẻ cho búp bê ăn, làm bác sĩ khám cho gấu bông, đóng vai mẹ đi chợ. Từ đó trẻ dần đóng vai cùng bạn theo một câu chuyện chung, diễn lại truyện vừa nghe, rồi dùng con rối để nói thay cho nhân vật. Qua những trò này, trẻ tập hiểu người khác nghĩ gì, tập theo luật chơi, tập thương lượng và dùng ngôn ngữ để dựng một thế giới tưởng tượng.
Kịch và đóng vai là một phần của trụ cột nghệ thuật trong chương trình Global Nexus, gắn với cả ngôn ngữ và kỹ năng xã hội. Bài dưới đi qua cách chơi giả vờ phát triển theo tuổi, điều các nhà nghiên cứu như Vygotsky, Smilansky, Paley đã mô tả, những giới hạn mà nghiên cứu gần đây nhắc lại, cách bố trí góc đóng vai, cách dùng con rối, và câu hỏi muôn thuở về buổi biểu diễn cuối năm.
Chơi giả vờ phát triển theo tuổi
Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp, gộp từ các mô tả quen thuộc về phát triển trò chơi. Trẻ có thể đi trước hoặc sau vài tháng, và cùng một trẻ có thể chơi ở nhiều mức tuỳ ngày, tuỳ bạn chơi.
| Khoảng tuổi | Trẻ thường chơi thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khoảng 12–18 tháng | Giả vờ đơn giản với chính mình | Đưa cốc rỗng lên miệng, giả vờ ngủ rồi cười |
| Khoảng 18 tháng–2 tuổi | Giả vờ hướng ra đồ vật, người khác | Cho búp bê uống nước, đút gấu bông ăn |
| Khoảng 2–3 tuổi | Dùng vật thay thế, chuỗi hành động ngắn | Khối gỗ thành điện thoại, nấu rồi bưng ra mời |
| Khoảng 3–4 tuổi | Nhận vai, nói giọng nhân vật, chơi cạnh rồi chơi cùng bạn | “Con là bác sĩ, mẹ là người bệnh nha” |
| Khoảng 4–6 tuổi | Kịch bản chung, phân vai, thương lượng luật, kéo dài nhiều ngày | Mở “tiệm bánh” có người bán, người mua, người giao hàng |
Đáng chú ý là ở mức cuối, phần lớn thời gian của trẻ không dành để diễn mà để bàn: ai làm gì, tiệm mở cửa lúc nào, ai được làm chủ. Chính phần bàn bạc này là chỗ trẻ luyện ngôn ngữ và kỹ năng xã hội nhiều nhất.
Các nhà nghiên cứu đã nói gì về chơi giả vờ
Nhà tâm lý học Nga Lev Vygotsky, trong một bài giảng năm 1933 về vai trò của trò chơi, cho rằng khi chơi trẻ như “cao hơn mình một cái đầu”. Ý ông là trong trò chơi giả vờ, trẻ tự đặt ra và tuân theo luật ngầm của vai: đã làm mẹ thì phải dỗ con, đã làm người bán thì phải chờ khách trả tiền. Trẻ kìm được mong muốn tức thời để giữ vai, điều trẻ khó làm được ngoài trò chơi. Các nhà nghiên cứu tiếp nối Vygotsky, như Elena Bodrova và Deborah Leong, phát triển chương trình mầm non dựa trên việc giúp trẻ lập kế hoạch cho trò đóng vai.
Sara Smilansky, nhà nghiên cứu Israel, trong công trình năm 1968 về trò chơi đóng vai xã hội của trẻ mẫu giáo, mô tả những thành phần của một trò chơi đóng vai trưởng thành: nhận vai, dùng vật thay thế, giả vờ bằng lời, giữ vai đủ lâu, chơi cùng bạn và trao đổi bằng lời trong khi chơi. Bà cũng cho rằng người lớn có thể giúp trẻ chơi phong phú hơn bằng cách tham gia khéo léo.
Vivian Gussin Paley, giáo viên mẫu giáo nhiều năm ở trường thực hành của Đại học Chicago, nổi tiếng với cách làm kể chuyện rồi diễn chuyện: trẻ đọc cho cô chép một câu chuyện ngắn, rồi cả lớp ngồi quanh một “sân khấu” vẽ bằng băng dính trên sàn để diễn lại câu chuyện đó. Các cuốn sách của bà ghi lại hàng trăm câu chuyện như vậy và cho thấy trẻ dùng kịch để xử lý nỗi sợ, tình bạn và luật lệ của lớp.
Nghiên cứu nói đến đâu, và đâu là chỗ còn tranh luận
Chơi giả vờ thường được giới thiệu như liều thuốc cho mọi kỹ năng: sáng tạo, ngôn ngữ, toán, tự điều chỉnh, thấu hiểu người khác. Năm 2013, nhóm của Angeline Lillard tổng quan các nghiên cứu về chủ đề này trên tạp chí Psychological Bulletin và đưa ra một kết luận thận trọng hơn: bằng chứng cho thấy chơi giả vờ đi cùng nhiều kỹ năng tốt, nhưng bằng chứng cho thấy chính nó gây ra các kỹ năng ấy thì yếu hơn người ta thường nói, nhiều nghiên cứu nhỏ hoặc có vấn đề về phương pháp.
Điều đó không có nghĩa chơi giả vờ không có giá trị. Nó là cách trẻ chơi tự nhiên, trẻ thích, và là một bối cảnh rất giàu cho ngôn ngữ và tương tác. Chỉ là người làm giáo dục nên tránh hứa “đóng vai giúp con thông minh hơn”. Cách nói đúng hơn: đóng vai tạo ra nhiều dịp để trẻ luyện những kỹ năng xã hội và ngôn ngữ, và người lớn có thể làm cho những dịp đó phong phú hơn.
Đây cũng là lý do chương trình không biến giờ đóng vai thành bài học có đáp án. Người lớn quan sát, gợi ý khi trò chơi bế tắc, thêm vật liệu khi câu chuyện cần, nhưng để trẻ cầm trịch. Một trò đóng vai bị người lớn đạo diễn quá chặt sẽ mất đi chính cái tự điều chỉnh mà Vygotsky mô tả, vì luật lúc đó đến từ cô chứ không từ vai.
Người lớn tham gia trò đóng vai thế nào cho đúng
Quan sát trước khi can thiệp. Phần lớn thời gian, việc tốt nhất người lớn làm là đứng gần, nhìn và nghe. Quan sát cho biết trẻ đang chơi ở mức nào, ai đang bị đứng ngoài, câu chuyện có đang đi vòng một chỗ không. Can thiệp khi trò chơi đang chạy tốt dễ làm nó tắt.
Gợi ý từ bên ngoài. Khi trò chơi bế tắc, người lớn có thể đứng ngoài và đặt một câu hỏi hoặc một gợi ý: “tiệm bánh có cần người giao hàng không nhỉ”, “bác sĩ ơi, có bệnh nhân mới đang chờ kìa”. Smilansky gọi đây là can thiệp từ bên ngoài trò chơi, giúp câu chuyện đi tiếp mà người lớn không chiếm vai.
Nhập vai phụ khi cần. Có lúc người lớn vào hẳn trò chơi trong một vai nhỏ, như một vị khách mua bánh, để làm mẫu cách nói, cách thương lượng, hoặc kéo một trẻ đang đứng ngoài vào chơi cùng. Khi trò chơi đã chạy, người lớn rút ra nhẹ nhàng.
Thêm vật liệu thay vì thêm lời. Đặt thêm một tờ giấy và cây bút ở “quầy thu ngân”, một chiếc túi ở “bến xe” thường làm trò chơi phong phú hơn một lời chỉ dẫn. Vật liệu gợi ý mà không ra lệnh.
Giữ an toàn và công bằng. Người lớn vẫn là người giữ luật nền: không làm đau bạn, không giành hết đồ, ai cũng có lượt làm vai mình thích. Khi có tranh chấp, người lớn giúp trẻ tự thương lượng trước khi phân xử.
Góc đóng vai trong lớp: nên có gì
Góc đóng vai không cần đồ chơi đắt tiền. Một góc tốt cho trẻ đủ gợi ý để bắt đầu và đủ khoảng trống để tưởng tượng. Vài thứ hay có:
- Đồ thật hoặc gần thật: nồi, muỗng gỗ, giỏ đi chợ, khăn, túi xách cũ, điện thoại hỏng đã tháo pin.
- Vật liệu mở: khối gỗ, vải nhiều màu, hộp giấy, kẹp, dây; một tấm vải có thể là áo choàng, mái nhà hay dòng sông.
- Trang phục đơn giản: mũ, áo khoác, tạp dề; tránh trang phục quá chi tiết gắn với một nhân vật hoạt hình, vì trẻ sẽ chỉ chơi đúng nhân vật đó.
- Bối cảnh thay đổi theo dự án: có tháng là gian bếp, có tháng là phòng khám, tiệm bánh, bến xe buýt, tuỳ điều lớp đang tìm hiểu.
- Đồ phản ánh đời sống của trẻ: nón lá, rổ rá, đôi đũa bên cạnh đồ của các nền văn hoá khác, để trẻ thấy cuộc sống của mình trong trò chơi.
- Chỗ cho chữ và số khi trẻ lớn: giấy trắng, bút để trẻ “viết hoá đơn”, “ghi đơn hàng” theo cách của mình.
Góc đóng vai cũng cần luật dọn dẹp rõ và đồ an toàn với tuổi. Ở nhóm dưới ba tuổi, tránh chi tiết nhỏ, dây dài có thể quấn cổ, đồ thật bằng thuỷ tinh hay kim loại sắc. Với nhóm lớn, đồ thật hơn giúp trò chơi sâu hơn, miễn được người lớn kiểm trước.
Con rối: “người nói hộ” của trẻ
Con rối hạ rào cản. Nhiều trẻ ngại nói trước nhóm lại sẵn lòng nói qua con rối, vì người được nhìn là con rối chứ không phải mình. Trẻ đang học ngôn ngữ thứ hai cũng hay thử từ mới qua con rối, ít sợ sai hơn.
Con rối giúp nói chuyện khó. Giáo viên dùng con rối để đặt ra một tình huống, như hai con rối giành nhau đồ chơi, rồi hỏi trẻ nên làm gì. Trẻ góp ý cho con rối dễ hơn nói về chính mình. Đây là cách nối nghệ thuật với kỹ năng sống mà không cần giảng đạo lý.
Trẻ tự làm con rối. Một chiếc tất cũ, que kem, túi giấy, vài mảnh vải là đủ để trẻ làm rối của mình. Việc làm rối là một hoạt động tạo hình, việc dùng rối là một hoạt động kịch; hai thứ nối nhau tự nhiên.
Sân khấu rối không cần cầu kỳ. Một tấm vải căng ngang, một cái bàn lật nghiêng, một hộp các-tông khoét ô là đủ. Trẻ thích nấp sau một thứ gì đó để chỉ con rối hiện ra.
Rối dân gian là một kho chuyện. Múa rối nước và rối cạn là một phần của văn hoá Việt Nam. Kể cho trẻ nghe về chú Tễu, cho trẻ xem rối khi có dịp, rồi cho trẻ tự làm rối kể chuyện làng quê là cách giữ gốc văn hoá ngay trong giờ nghệ thuật.
Buổi biểu diễn cuối năm: nên nhìn thế nào
Nhiều trường mầm non có buổi văn nghệ cuối năm, và ba mẹ thường rất chờ. Thấy con mặc đẹp đứng trên sân khấu là một kỷ niệm đáng có. Câu hỏi không phải nên có hay không, mà là nó chiếm bao nhiêu thời gian của lớp và trẻ được gì trong quá trình chuẩn bị.
Nếu để có mười phút trên sân khấu, trẻ phải tập đội hình hằng ngày trong nhiều tuần, đứng chờ lâu, bị nhắc vị trí liên tục, thì cái giá là rất nhiều giờ chơi và giờ khám phá. Trẻ nhút nhát có thể sợ hãi; trẻ nhỏ tuổi có thể khóc trên sân khấu, điều không có gì lạ ở tuổi này. Ngược lại, một buổi chia sẻ nhỏ, nơi trẻ diễn lại câu chuyện mình đã tự dựng trong lớp, hát bài mình thích, giới thiệu con rối mình làm, thường ít căng thẳng hơn và gần với những gì trẻ thật sự học.
Khi tham quan một chương trình, ba mẹ có thể hỏi: lớp chuẩn bị cho các buổi biểu diễn bao lâu, trẻ có được chọn vai không, trẻ không muốn lên sân khấu thì sao. Một câu trả lời tốt thường cho thấy biểu diễn là dịp chia sẻ cái trẻ đã làm, không phải mục tiêu mà cả năm học phải phục vụ.
Câu hỏi thường gặp
Con hay đóng vai siêu anh hùng đánh nhau, có nên cấm không?
Trò chơi siêu anh hùng rất phổ biến ở trẻ bốn, năm tuổi và thường là cách trẻ thử cảm giác mạnh mẽ, an toàn. Thay vì cấm hẳn, người lớn đặt luật rõ: không chạm mạnh vào bạn, bạn nói dừng là dừng, và gợi thêm tình huống cứu giúp để câu chuyện phong phú hơn.
Con chơi một mình với búp bê và nói chuyện với nó, có bình thường không?
Rất bình thường. Trẻ nhỏ thường chơi giả vờ một mình và tự nói chuyện với đồ chơi, đó là cách trẻ luyện ngôn ngữ và sắp xếp suy nghĩ. Nhiều trẻ cũng có bạn tưởng tượng. Điều đáng chú ý chỉ là khi trẻ hầu như không bao giờ muốn chơi cùng bạn ở tuổi lớn hơn.
Ba mẹ có nên chơi đóng vai cùng con không?
Có, và nên để con dẫn. Ba mẹ nhận một vai phụ, làm khách hàng hay người bệnh, hỏi những câu giúp câu chuyện đi tiếp, thay vì đạo diễn cả trò chơi. Khi con đã chơi tốt với bạn, người lớn có thể lùi ra.
Đóng vai có giúp con học tiếng Anh tốt hơn không?
Đóng vai tạo ra nhiều tình huống giao tiếp có lý do, như mua bán, khám bệnh, nơi trẻ cần dùng câu cụ thể. Ở lớp song ngữ, đây là bối cảnh tự nhiên để trẻ thử ngôn ngữ thứ hai. Tuy vậy, không nên biến góc đóng vai thành giờ ép nói tiếng Anh.
Con không chịu lên sân khấu biểu diễn, có nên khuyến khích mạnh không?
Không nên ép. Nỗi sợ đứng trước đông người rất phổ biến ở trẻ nhỏ. Có thể cho con vai phía sau, cầm đạo cụ, hoặc chỉ xem lần này. Kinh nghiệm sân khấu tốt đến từ cảm giác an toàn, không đến từ việc bị đẩy lên.
Có nên cho trẻ xem múa rối không?
Nên, nếu có dịp, nhất là các buổi rối phù hợp lứa tuổi. Múa rối nước, rối cạn là một phần văn hoá Việt Nam. Xem xong, cho trẻ tự làm rối bằng đồ đơn giản và kể lại câu chuyện là cách giúp trẻ nhớ và hiểu hơn.