Chơi mạo hiểm vừa sức là những trò trẻ tự chọn có chút rủi ro mà trẻ nhìn thấy và tự cân được: leo một khúc gỗ, nhảy từ bậc thấp, chạy xuống dốc cỏ, giữ thăng bằng trên thanh gỗ sát đất. Qua những trò này, trẻ học đánh giá sức mình, kiên trì, và làm quen với cảm giác sợ trong một khung an toàn. Việc của người lớn không phải là xoá hết rủi ro, mà là loại bỏ mối nguy trẻ không thấy được, như thanh gỗ mục, đinh nhô, dây có thể quấn cổ, mặt nền cứng dưới chỗ cao.
Nhiều phụ huynh nghe "cho con leo trèo" là lo. Nỗi lo đó chính đáng; bài viết không bảo ba mẹ thôi lo, mà giải thích những gì nghiên cứu nói về chơi mạo hiểm, cách phân biệt rủi ro chấp nhận được với mối nguy, người lớn nên đứng ở đâu và nói gì, và khi con ngã thì xử lý thế nào, khi nào cần đi khám.
Sáu dạng chơi mạo hiểm thường gặp ở trẻ
Chơi ở độ cao. Leo bậc, leo khung, leo cây thấp, đứng trên khúc gỗ. Ellen Sandseter, nhà nghiên cứu người Na Uy, khi quan sát trẻ ở các trường mầm non nước này năm 2007, xếp đây là một trong sáu nhóm chơi mạo hiểm chính.
Chơi với tốc độ. Chạy thật nhanh, trượt dốc, đạp xe ba bánh xuống dốc thoải, xích đu lên cao. Trẻ tìm cảm giác "hơi sợ mà thích".
Dùng dụng cụ thật. Cưa nhỏ, búa nhỏ, dao gọt rau quả dành cho trẻ, có người lớn kèm. Ở tuổi mầm non, nhóm này luôn cần giám sát sát.
Ở gần yếu tố tự nhiên mạnh. Gần nước, gần lửa trại do người lớn quản lý, đứng ngoài gió lớn. Ở trường mầm non, nhóm này thường chỉ ở mức quan sát từ xa.
Vật nhau, giằng co. Đuổi bắt, giả vờ đấu, lăn trên thảm cùng bạn. Cô phân biệt chơi giằng co có cười với đánh nhau thật để can thiệp đúng lúc.
Đi khỏi tầm mắt. Khám phá một góc vườn khuất một chút, chơi trốn tìm. Ở trường, việc này diễn ra trong không gian có rào và người lớn vẫn biết trẻ ở đâu.
Rủi ro và mối nguy: khác nhau thế nào
Ngành an toàn sân chơi ở nhiều nước phân biệt hai khái niệm này. Rủi ro là thứ trẻ nhìn thấy và có thể tự cân; mối nguy là thứ trẻ không thấy hoặc không đủ hiểu để tránh.
| Tình huống | Rủi ro chấp nhận được | Mối nguy cần loại bỏ |
|---|---|---|
| Leo khúc gỗ | Khúc gỗ thấp, chắc, trẻ thấy rõ độ cao và có thể trượt xuống | Gỗ mục, gỗ có đinh, dằm, gỗ lăn khi đứng lên |
| Leo khung | Khung có độ cao vừa với lứa tuổi, nền dưới mềm | Nền bê tông, gạch, khe hở có thể kẹt đầu, dây treo lủng lẳng |
| Chạy xuống dốc | Dốc cỏ thoải, trẻ có thể tự chậm lại | Dốc dẫn ra đường xe, ra mép nước, có đá nhọn |
| Thăng bằng | Thanh gỗ sát đất, bậc thấp | Mép ban công, lan can, tường cao |
| Quần áo, phụ kiện | Quần áo gọn | Dây rút áo khoác, khăn quàng, dây đeo cổ có thể vướng vào thiết bị |
Cách phân biệt nhanh: nếu trẻ ngã ở tình huống đó, hậu quả thường gặp là trầy xước, bầm, khóc một lúc, thì đó là rủi ro có thể chấp nhận. Nếu hậu quả có thể là chấn thương nặng, không hồi phục, thì đó là mối nguy, và người lớn phải loại bỏ nó trước khi trẻ đến.
Trẻ học gì khi được leo, được nhảy, được hơi sợ
Điều đầu tiên trẻ học là biết cơ thể mình làm được tới đâu. Một bé bốn tuổi đứng trên khúc gỗ, nhìn xuống, cân nhắc có nhảy hay không, đang làm một phép tính mà không ai dạy được bằng lời: chân mình dài bao nhiêu, đất mềm hay cứng, lần trước nhảy từ chỗ thấp hơn thì thế nào. Trẻ được tập phép tính đó nhiều lần thường ước lượng tốt hơn, và biết dừng khi thấy quá sức.
Sandseter và Leif Kennair (2011) đề xuất rằng chơi mạo hiểm có thể giúp trẻ làm quen dần với những thứ đáng sợ như độ cao, tốc độ, qua đó giảm nỗi sợ quá mức. Đây là một giả thuyết dựa trên lý thuyết tiến hoá và quan sát, có những nghiên cứu ủng hộ nhưng chưa phải kết luận chắc chắn. Điều phần lớn giáo viên mầm non thấy được trong lớp thì rõ hơn: trẻ được thử, ngã nhẹ và đứng dậy thường tự tin hơn khi gặp thử thách mới.
Chơi mạo hiểm cũng nuôi sức bền và các kỹ năng vận động thô: leo, treo, giữ thăng bằng, tiếp đất. Ở trẻ ít được vận động, những kỹ năng này phát triển chậm hơn, và trẻ vụng về hơn lại dễ ngã đau hơn. Nói cách khác, bao bọc trẻ khỏi mọi cú ngã nhỏ có thể làm trẻ kém an toàn hơn về lâu dài.
Người lớn đứng ở đâu và nói gì
Vai trò của cô trong chơi mạo hiểm là ở gần, quan sát, và giúp trẻ tự đánh giá. Một số nguyên tắc hay được dùng trong các lớp có sân chơi tự nhiên:
- Không nhấc trẻ lên chỗ trẻ tự không leo được. Trẻ tự leo lên được thì thường cũng tự xuống được. Trẻ được bế lên chỗ cao thì không biết đường xuống và dễ ngã hơn.
- Đứng gần, tay mở, không đỡ sẵn. Ở vị trí đủ gần để đỡ khi cần, nhưng để trẻ tự giữ thăng bằng.
- Thay "cẩn thận!" bằng câu giúp trẻ nghĩ. "Con định đặt chân ở đâu tiếp?", "Con thấy cành này chắc không?", "Con thử xem có cách nào xuống không?". Tiếng hét "cẩn thận" làm trẻ giật mình và không cho trẻ biết phải làm gì.
- Tôn trọng khi trẻ nói không. Trẻ không muốn leo thì không ép, không chê "nhát". Để trẻ xem bạn, thử ở độ cao thấp hơn.
- Giữ quy tắc ít mà rõ. Ví dụ: chỉ leo khi có cô ở khu đó, một người một lượt trên khúc gỗ, không đẩy bạn. Quy tắc nhắc lại đều mỗi lần chơi.
- Kiểm khu chơi mỗi sáng. Gỗ có mục không, nền có đủ dày không, có vật lạ rơi xuống sau đêm không.
Mặt nền và thiết bị: phần an toàn trẻ không nhìn thấy
Phần lớn chấn thương nặng ở sân chơi đến từ ngã xuống mặt nền cứng. Vì vậy dưới bất kỳ chỗ nào trẻ leo được lên cao, mặt nền phải có khả năng hấp thụ va chạm: cát dày, vỏ cây băm, thảm cao su chuyên dụng, cỏ trên đất mềm. Bê tông, gạch, đá không phù hợp dưới thiết bị leo. Nhiều nước có tiêu chuẩn riêng về độ cao tối đa của thiết bị và độ dày lớp nền cho từng lứa tuổi; khi trường xây sân chơi, ba mẹ có thể hỏi họ đã dựa theo tiêu chuẩn nào.
Thiết bị và vật liệu tự nhiên đều cần kiểm thường xuyên. Khúc gỗ ngoài trời ở khí hậu nóng ẩm như TP.HCM mục nhanh hơn ở vùng khô, có thể bị mối, nứt, mọc nấm. Thanh kim loại có thể rỉ, mối hàn có thể lỏng. Khe hở giữa các thanh phải hoặc rất nhỏ để không lọt ngón tay, hoặc đủ lớn để không kẹt đầu.
Quần áo của trẻ cũng là một phần an toàn. Dây rút ở mũ áo, khăn quàng, dây đeo thẻ quanh cổ có thể vướng vào thiết bị khi trẻ trượt hay nhảy. Nhiều trường đề nghị phụ huynh cho trẻ mặc đồ gọn, đi giày bám đường, không đeo trang sức khi chơi vận động.
Khi con ngã: xử lý tại chỗ và khi nào phải đi khám
Ngã nhẹ, trầy xước, bầm tím là chuyện sẽ xảy ra với mọi đứa trẻ được vận động. Cô bình tĩnh đến bên, cho trẻ thời gian khóc, hỏi trẻ đau ở đâu, kiểm vết thương. Vết trầy được rửa bằng nước sạch, sát khuẩn nhẹ, che lại nếu cần. Chỗ bầm có thể chườm mát. Trẻ thường quay lại chơi sau vài phút, và đó là dấu hiệu tốt. Trường nên ghi lại sự việc và báo phụ huynh khi đón, kể cả chuyện nhỏ.
Với va đập ở đầu, cần theo dõi kỹ hơn. Các dấu hiệu cảnh báo thường được các cơ quan y tế nhắc gồm: ngất dù chỉ một lúc, nôn nhiều lần, lơ mơ, khó đánh thức, đau đầu tăng dần, co giật, chảy máu hoặc dịch trong từ mũi hay tai, đi lại loạng choạng, nói khác thường. Có bất kỳ dấu hiệu nào, trẻ cần được đưa đi khám ngay. Không chắc chắn thì đi khám là lựa chọn đúng.
Nghi gãy xương, khi trẻ không chịu cử động tay chân, sưng nhanh, biến dạng, thì không nắn, giữ yên vùng đau và đưa đi khám. Ba mẹ có quyền hỏi trường quy trình xử lý chấn thương, ai trong trường được tập huấn sơ cứu, và trường liên lạc với gia đình thế nào khi có sự cố.
Khi ba mẹ lo: nói chuyện với trường và với con
Mỗi gia đình có mức chấp nhận rủi ro khác nhau, và điều đó bình thường. Nếu ba mẹ lo, cách tốt nhất là đến xem khu chơi, hỏi cô về quy tắc, về cách giám sát, về những sự cố đã xảy ra và cách trường xử lý. Một trường có triết lý rõ ràng về chơi mạo hiểm thường giải thích được vì sao họ cho trẻ leo, và họ đã làm gì để loại bỏ mối nguy.
Nếu con có tình trạng sức khoẻ đặc biệt như bệnh tim, rối loạn đông máu, vừa phẫu thuật, hãy báo trường bằng văn bản và hỏi bác sĩ về những hoạt động nên tránh. Đây là trường hợp giới hạn được đặt ra vì lý do y tế, khác với việc hạn chế chỉ vì lo chung.
Ba mẹ cũng nên biết rằng một khu chơi được thiết kế cho chơi mạo hiểm vừa sức không có nghĩa là trẻ được làm mọi thứ. Các trường theo hướng này thường có sổ đánh giá rủi ro cho từng khu, ghi rõ khu nào cho nhóm tuổi nào, cần bao nhiêu người lớn, khi nào đóng lại vì trời mưa trơn hay vì vừa phát hiện hư hỏng. Xin được xem cách trường làm việc này là một câu hỏi hợp lý.
Với con, ba mẹ có thể dùng cùng ngôn ngữ mà lớp dùng: hỏi con định đặt chân ở đâu, khen con khi con biết dừng lại, kể lại cho con nghe lần con ngã rồi tự đứng dậy. Tránh kể chuyện tai nạn đáng sợ để răn con; nỗi sợ quá mức làm trẻ cứng người, mà cứng người thì dễ ngã hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì cho leo trèo được?
Trẻ bắt đầu leo từ khi biết bò, leo lên ghế, lên bậc. Mỗi tuổi có mức độ cao và thiết bị phù hợp riêng. Nguyên tắc chung là để trẻ tự leo trong khả năng của mình, có nền mềm bên dưới và người lớn ở gần, thay vì đặt một tuổi cố định.
Con nhát, không dám leo, có cần khuyến khích không?
Khuyến khích nhẹ nhàng bằng cách để con xem bạn, thử ở độ cao rất thấp, khen nỗ lực chứ không khen kết quả. Không ép, không chê. Nhiều trẻ thận trọng cần thời gian lâu hơn và vẫn phát triển vận động bình thường.
Ở trường con bị trầy xước thường xuyên, có phải trường giám sát kém không?
Trầy xước nhỏ là chuyện bình thường ở trẻ được vận động nhiều. Điều đáng hỏi là vết thương có được xử lý và báo lại không, và có chấn thương lặp lại ở cùng một chỗ hay thiết bị không. Chấn thương nặng hoặc lặp lại là lý do để trao đổi kỹ với nhà trường.
Cầu trượt và xích đu nhựa có an toàn hơn khúc gỗ tự nhiên không?
Không hẳn. An toàn phụ thuộc vào độ cao, mặt nền, cách lắp đặt và bảo trì nhiều hơn chất liệu. Thiết bị nhựa ngoài nắng có thể nóng, giòn và nứt; gỗ có thể mục. Cả hai đều cần được kiểm định kỳ.
Có nên mua bảo hiểm tai nạn cho con khi đi học không?
Đó là lựa chọn của từng gia đình. Một số trường có giới thiệu gói bảo hiểm tự nguyện cho học sinh. Ba mẹ nên đọc kỹ quyền lợi, phạm vi chi trả, và đừng coi bảo hiểm là thứ thay thế được việc hỏi trường về quy trình an toàn.
Chơi vật nhau giữa các bé có nên cho không?
Chơi giằng co có quy tắc, cả hai bên cùng cười và muốn tiếp tục, là một dạng chơi bình thường ở trẻ nhỏ. Cô cần ở gần để dừng khi một bên không còn vui, khi có bé bị đau, hoặc khi trò chơi chuyển thành đánh nhau thật.