Ba mẹ không cần mua phiếu bài tập hay flashcard để dạy bù cho con ở tuổi mầm non, kể cả khi lớp học của con nghiêng về chơi và trải nghiệm. Chương trình giáo dục mầm non quốc gia không yêu cầu trẻ biết đọc, biết viết trước lớp một, và chương trình Tiếng Việt lớp một hiện hành dạy chữ từ đầu. Điều con cần mang vào lớp một là ngôn ngữ nói tốt, sự tò mò với chữ và số, khả năng tập trung, tự lập và hoà hợp với bạn; những thứ ấy được nuôi ở nhà bằng trò chuyện, đọc sách và việc thật hơn là bằng tờ bài tập.
Nỗi lo này rất dễ hiểu. Con ở lớp về kể toàn chuyện chơi cát, chơi nước, trong khi con nhà hàng xóm học lớp khác đã đọc vanh vách bảng chữ cái. Ba mẹ sợ con thua ngay từ vạch xuất phát và tìm cách bù ở nhà. Bài dưới đây giải thích vì sao bù kiểu luyện tập không cần thiết, có khi còn phản tác dụng, và việc ba mẹ làm được thay vào đó.
Chương trình quốc gia và lớp một thật sự đòi hỏi gì
Mọi lớp mầm non được cấp phép ở Việt Nam đều phải thực hiện Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ở phương pháp Global Nexus, đây là trụ thứ bảy, phần nền bắt buộc dưới sáu trụ còn lại. Trong lĩnh vực ngôn ngữ, chương trình cho trẻ năm sáu tuổi làm quen với việc đọc và viết: nhận ra một số chữ cái, biết cầm sách đúng chiều, biết chữ viết mang ý nghĩa, tập tô, tập cầm bút đúng tư thế. Đó là làm quen, không phải dạy đọc thông viết thạo.
Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi, ban hành kèm Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT, cũng nhìn sự sẵn sàng theo bốn mảng rộng: thể chất, tình cảm và quan hệ xã hội, ngôn ngữ và giao tiếp, nhận thức. Nhiều chỉ số trong đó nói về việc trẻ biết nghe hiểu, kể lại chuyện, tự phục vụ, hợp tác với bạn, kiên trì với việc được giao. Đọc viết chỉ là một phần nhỏ, ở mức nhận biết.
Ở phía lớp một, chương trình Tiếng Việt trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 dành phần đầu năm học để dạy âm, chữ và vần từ đầu. Ngành giáo dục cũng nhiều lần nhắc các cơ sở mầm non không dạy trước chương trình lớp một. Nói cách khác, hệ thống được thiết kế với giả định trẻ vào lớp một chưa biết đọc. Một đứa trẻ chưa biết chữ không đứng sau vạch xuất phát, mà đứng đúng chỗ.
Cái giá của drill sớm mà ba mẹ ít thấy
Drill, tức luyện đi luyện lại một kỹ năng tách rời khỏi ngữ cảnh, có tác dụng thật trong ngắn hạn. Trẻ được luyện thẻ chữ hằng ngày sẽ đọc tên chữ nhanh hơn. Vấn đề nằm ở những thứ không hiện ra trên tờ bài tập. Khi giờ học ở nhà biến thành giờ ngồi làm phiếu, con mất đi chính những thời gian chơi, trò chuyện, khám phá vốn đang nuôi ngôn ngữ và tư duy, nền móng cho việc đọc hiểu về sau.
Một nghiên cứu hay được dẫn của Deborah Stipek và cộng sự giữa những năm 1990 so sánh trẻ ở các lớp mẫu giáo thiên về dạy trực tiếp chữ và số với trẻ ở lớp lấy trẻ làm trung tâm. Trẻ ở lớp dạy trực tiếp có điểm nhận biết chữ cái nhỉnh hơn, nhưng lại đánh giá năng lực của mình thấp hơn, ít kỳ vọng vào thành công hơn và phụ thuộc người lớn hơn khi làm việc. Một nghiên cứu không kết luận được mọi điều, nhưng nó nhắc rằng cách học để lại dấu vết lên động lực, không chỉ lên kiến thức.
Ở nhà, cái giá ấy thường hiện ra rất cụ thể: con khóc khi thấy cuốn vở tô, giấu bút, nói "con không biết đâu" trước khi thử. Một đứa trẻ năm tuổi đã sợ sai là một đứa trẻ khó học ở lớp một hơn một đứa trẻ chưa biết chữ mà háo hức. Giữ được sự háo hức ấy là việc khó bù lại nhất nếu đã đánh mất.
Lo lắng thường gặp và điều nên làm thay cho drill
Mỗi nỗi lo đằng sau việc mua phiếu bài tập đều có lý do thật. Bảng dưới đặt cạnh nhau nỗi lo, điều drill hứa hẹn, và cách nuôi đúng nhu cầu ấy ở nhà:
| Nỗi lo của ba mẹ | Drill hứa hẹn | Việc nên làm thay ở nhà |
|---|---|---|
| Con chưa biết chữ cái | Thuộc bảng chữ cái qua thẻ | Đọc sách mỗi tối, chỉ chữ trên bao bì, viết tên con lên đồ của con, chơi tìm chữ đầu tên trên đường |
| Con chưa biết đếm, cộng trừ | Làm phiếu tính nhẩm | Đếm bậc thang, chia trái cây cho cả nhà, so ai nhiều ai ít, nấu ăn cùng đo bằng thìa |
| Con cầm bút chưa vững | Tô chữ theo nét chấm | Nặn đất, xé giấy, kẹp đồ bằng kẹp phơi, vẽ tự do, xâu hạt: cơ tay khéo trước rồi mới cầm bút |
| Con không ngồi yên được | Tập ngồi làm bài mỗi ngày | Trò chơi có luật, xếp hình, nghe truyện dài dần, cùng làm một việc từ đầu tới cuối |
| Con học tiếng Anh ít từ | Học thuộc thẻ từ | Hát cùng bài lớp đang hát, đọc sách tranh, để con dạy lại ba mẹ vài câu |
| Con sẽ thua bạn khi vào lớp một | Học trước để đi trước | Nuôi tự lập, tập nghe hiểu và kể lại, giữ con thích hỏi và không sợ sai |
Cột cuối không phải danh sách bài tập mới. Đó là những việc đã có sẵn trong ngày, chỉ cần ba mẹ để ý và cho con tham gia. Chúng chạm tới cùng kỹ năng mà phiếu bài tập nhắm tới, nhưng trong một bối cảnh có ý nghĩa với con.
Vì sao lớp học qua chơi không có nghĩa là học ít
Chơi ở lớp có chủ đích. Một góc chơi bán hàng không chỉ để vui. Ở đó con đếm, nhận ra chữ số trên tờ giấy giá tự làm, nói câu mời mua, chờ lượt, xử lý khi hết hàng. Cô quan sát và hỏi để đẩy suy nghĩ của con đi xa hơn. Chương trình đặt mục tiêu, chơi là con đường.
Hiểu đi trước thuộc. Một đứa trẻ hiểu "năm" nghĩa là năm quả cam, năm bạn, năm bước chân sẽ học chữ số năm rất nhanh. Một đứa trẻ thuộc mặt chữ số năm mà chưa hiểu lượng sẽ gặp khó khi tới phép tính. Lớp học qua chơi dồn thời gian vào phần hiểu, vì phần thuộc đến nhanh khi có nền.
Ngôn ngữ nói là nền của đọc. Đọc hiểu cần vốn từ, cần hiểu câu, cần biết một câu chuyện vận hành ra sao. Những thứ ấy lớn lên qua trò chuyện và nghe đọc sách, rất nhiều trong một lớp học trải nghiệm. Khi con học giải mã chữ ở lớp một, con có sẵn kho từ và nghĩa để gắn vào.
Kỹ năng chung đi xa nhất. Tập trung, nhớ luật, chuyển việc, kiềm chế, nhóm kỹ năng mà các nhà tâm lý gọi là chức năng điều hành, được nghiên cứu nhiều như một yếu tố dự báo việc học về sau. Chúng được luyện qua trò chơi có luật, dọn đồ, chờ lượt, hơn là qua phiếu bài tập.
Nếu con tự tò mò về chữ và số
Không drill không có nghĩa là né chữ số. Nhiều trẻ bốn năm tuổi tự hỏi "chữ này là chữ gì", tự đòi viết tên mình. Lúc ấy ba mẹ đi theo con:
- Trả lời ngắn và vui: "Đây là chữ M, chữ đầu tên mẹ đó." Không biến câu trả lời thành bài học dài.
- Cho con thấy chữ có ích: viết danh sách đi chợ cùng con, viết tên lên hộp đồ chơi, ghi lời con kể dưới bức tranh.
- Để con viết theo kiểu của con: những nét nguệch ngoạc mà con gọi là chữ là bước thật của việc học viết. Không sửa nét, không bắt tô lại.
- Dừng khi con hết hứng: chữ và số nên là điều con muốn quay lại, không phải điều con phải ngồi làm cho xong.
- Kể cho cô giáo: cô có thể đưa thêm cơ hội làm quen chữ trong giờ chơi ở lớp, đúng mức của con.
Con là người dẫn đường, ba mẹ đi cạnh. Điều này khác hẳn việc ba mẹ đặt ra một mục tiêu học chữ rồi kéo con đi theo.
Một tuần ở nhà không drill trông như thế nào
Để dễ hình dung, dưới đây là một tuần mẫu của một gia đình có con năm tuổi, cả ba mẹ đi làm. Đây là ví dụ giả định, không phải lịch phải theo; mỗi ngày chỉ thêm vài phút vào những việc vốn đã có:
| Ngày | Việc có sẵn trong ngày | Con học được gì |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Đọc một cuốn truyện trước giờ ngủ, hỏi con đoán đoạn kết | Nghe hiểu, dự đoán, vốn từ |
| Thứ Ba | Con đếm và xếp bát đũa cho bữa tối, nói nhà mình có mấy người | Đếm, tương ứng một một, lượng |
| Thứ Tư | Trên đường về, chơi tìm chữ đầu tên con trên biển xe, bao bì | Nhận biết chữ cái trong đời thật |
| Thứ Năm | Con kể lại một chuyện ở lớp, ba ghi lại lời con dưới bức tranh con vẽ | Kể chuyện, thấy lời nói thành chữ viết |
| Thứ Sáu | Nặn đất hoặc xâu hạt mười lăm phút | Cơ tay khéo, chuẩn bị cầm bút |
| Cuối tuần | Đi chợ cùng con, con cầm danh sách tranh và tìm đồ; nấu một món dễ | Lên kế hoạch, đo lường, tự lập |
Không ngày nào có bàn học hay phiếu bài tập, nhưng mỗi ngày con đều chạm tới ngôn ngữ, chữ, số hoặc sự khéo tay. Đây cũng là cách lớp học trải nghiệm vận hành, chỉ khác là ở nhà mọi thứ xoay quanh việc thật của gia đình.
Khi người thân hay hàng xóm hỏi "sao chưa dạy chữ"
Áp lực nhiều khi không đến từ ba mẹ mà từ ông bà, họ hàng, nhóm phụ huynh. Một câu so sánh "bé nhà kia đọc được rồi" đủ làm cả nhà bất an. Ba mẹ không cần tranh luận, chỉ cần một lời giải thích ngắn: chương trình lớp một dạy chữ từ đầu, còn bây giờ con đang học nghe hiểu, kể chuyện, tự lập, những thứ giúp con học chữ nhanh khi tới lúc.
Cũng có thể cho người thân thấy con đang học gì: kể một câu chuyện con tự bịa, khoe con tự đếm đủ bát đũa cho cả nhà, cho ông bà nghe con hát bài tiếng Anh ở lớp. Khi thấy con tự tin và lanh lợi, phần lớn người lớn yên tâm hơn là khi nghe giải thích.
Nếu ba mẹ vẫn lo, cách tốt nhất là hỏi thẳng cô giáo: con đang ở đâu so với mục tiêu của lớp, có chỗ nào cần để ý không. Cô quan sát con hằng ngày, có ghi chép, và thường trả lời cụ thể hơn mọi so sánh với con nhà khác. Nếu cô thấy con cần hỗ trợ thêm ở mảng nào, đó sẽ là gợi ý có căn cứ chứ không phải phỏng đoán.
Câu hỏi thường gặp
Cho con học lớp tiền tiểu học trước khi vào lớp một có cần không?
Không bắt buộc. Nếu con đã học mầm non đầy đủ, phần lớn kỹ năng sẵn sàng đã được nuôi trong lớp năm sáu tuổi. Một số lớp gọi là tiền tiểu học thực chất dạy trước chương trình lớp một. Nếu vẫn muốn cho con học, nên hỏi kỹ lớp đó dạy gì, bằng cách nào và có làm con mệt không.
Flashcard có hoàn toàn vô ích không?
Thẻ hình có thể dùng như một trò chơi gọi tên ngắn, khi con thích. Điều không nên là luyện thẻ hằng ngày như bài tập, nhất là với trẻ nhỏ, vì con học từ rời khỏi ngữ cảnh và mất thời gian cho trò chuyện, chơi thật. Từ ngữ gắn với việc thật con trải qua thường được nhớ lâu và dùng được hơn.
Con năm tuổi rưỡi chưa nhận ra chữ cái nào, có đáng lo không?
Đáng để ý nhưng chưa đáng hoảng. Ba mẹ thử tăng đọc sách và chơi với chữ trong đời thường, như tìm chữ đầu tên con trên bao bì. Nên hỏi cô giáo về các mặt khác như nghe hiểu, nói câu, chú ý. Nếu có lo ngại về ngôn ngữ nói hay sự chú ý, nên tham khảo chuyên gia phát triển.
Có nên cho con làm vở tô màu, vở tô chữ không?
Tô màu tự do có ích cho cơ tay, nếu con thích. Vở tô chữ theo nét chấm không có hại khi con tự tìm đến và làm cho vui, nhưng không nên giao như bài tập mỗi ngày. Với trẻ chưa cầm bút vững, nặn, xé, cắt, xâu hạt giúp tay khéo hơn là ngồi tô chữ.
Ở nhà ba mẹ không dạy gì thì con có thụ động quá không?
Không dạy kiểu ngồi bàn không có nghĩa là không làm gì. Trò chuyện, đọc sách, cho con làm việc nhà, chơi câu hỏi mở, đi chợ cùng con đều là học. Con được tham gia vào đời sống thật của gia đình, đó là một trong những môi trường học phong phú nhất ở tuổi này.
Nếu con muốn tự học chữ thì có nên cản không?
Không nên cản. Nếu con tự tò mò, ba mẹ trả lời, chơi cùng, cho con viết theo kiểu của con. Điều cần tránh chỉ là biến sự tò mò ấy thành chương trình học có mục tiêu và giờ giấc do người lớn đặt. Khi con dẫn, việc học chữ thường vui và tự nhiên.