Tranh vẽ của trẻ đi qua những chặng khá đều đặn: khoảng một đến hai tuổi là nét nguệch ngoạc tự do; hai đến ba tuổi nét có kiểm soát hơn, xuất hiện vòng tròn và đường khép kín; khoảng ba đến bốn tuổi trẻ bắt đầu đặt tên cho hình và vẽ “người nòng nọc” với đầu tròn mọc chân; bốn đến sáu tuổi tranh có người, nhà, cây, mặt trời, trôi nổi trên giấy rồi dần đứng trên một đường đất. Mốc tuổi chỉ là khoảng; chênh nhau một năm giữa hai trẻ cùng lớp vẫn là bình thường.
Biết các chặng này giúp ba mẹ đọc tranh của con đúng tầm: không lo khi con bốn tuổi vẫn vẽ người không có thân, không vội dạy con vẽ “cho giống” khi tay và đầu chưa sẵn sàng. Bài dưới tổng hợp các mô tả kinh điển của ngành, đi kèm cách cầm bút theo tuổi và những việc người lớn nên làm ở từng chặng.
Bảng mốc: con vẽ gì ở từng khoảng tuổi
Bảng gộp mô tả quen thuộc trong các tài liệu về tranh trẻ em, nhất là của Viktor Lowenfeld (cuốn Creative and Mental Growth, 1947) và Rhoda Kellogg (Analyzing Children’s Art, 1969). Tuổi ghi theo khoảng thường gặp, không phải chuẩn để xếp loại trẻ.
| Khoảng tuổi | Tranh thường thấy | Điều đang diễn ra |
|---|---|---|
| Khoảng 1–2 tuổi | Nét quệt, chấm, gạch qua lại, có khi tràn ra ngoài giấy | Trẻ khám phá chuyển động của cánh tay và dấu vết nó để lại |
| Khoảng 2–3 tuổi | Nét xoắn, vòng tròn, đường khép kín, nét lặp có nhịp | Kiểm soát cổ tay tốt hơn, bắt đầu điều khiển nét theo ý |
| Khoảng 3–4 tuổi | Hình được đặt tên, có khi đổi tên giữa chừng; người nòng nọc | Trẻ nhận ra hình vẽ có thể đứng thay cho một thứ có thật |
| Khoảng 4–5 tuổi | Người có thân, tay chân rõ hơn; nhà, cây, mặt trời; vật trôi nổi trên giấy | Trẻ vẽ điều mình biết về vật, chưa theo luật không gian |
| Khoảng 5–6 tuổi | Đường đất dưới chân, dải trời phía trên, cảnh có chuyện, chi tiết nhiều hơn | Trẻ bắt đầu có “công thức” riêng cho từng vật và sắp xếp chúng trong cảnh |
Lowenfeld gọi chặng đầu là giai đoạn nguệch ngoạc, chia thành nguệch ngoạc lộn xộn, có kiểm soát và có đặt tên; chặng sau là giai đoạn tiền sơ đồ, khi trẻ thử vẽ để biểu diễn sự vật. Kellogg thì phân tích một kho tranh rất lớn và đề xuất khoảng hai mươi kiểu nét nguệch ngoạc cơ bản, những kiểu bố trí trên giấy, rồi các hình như vòng tròn có tia, hình “mặt trời”, trước khi hình người xuất hiện. Hai cách mô tả khác nhau ở chi tiết nhưng gặp nhau ở ý chính: tranh của trẻ có trật tự riêng của nó.
Nguệch ngoạc không phải là vô nghĩa
Người lớn hay coi nét nguệch ngoạc là “chưa biết vẽ”, như thể đó là khoảng trống phải chờ qua. Nhìn kỹ thì giai đoạn này đầy việc. Trẻ phát hiện ra rằng cử động của mình để lại dấu, rằng ấn mạnh thì đậm, đưa nhanh thì nét dài, đổi bút thì đổi màu. Trẻ lặp đi lặp lại một kiểu nét để kiểm tra phát hiện đó, giống như lặp lại một âm khi bập bẹ.
Khoảng hai đến ba tuổi, nét nguệch ngoạc dần có kiểm soát. Trẻ vẽ được vòng tròn khép kín, vẽ nét theo chiều mình muốn, dừng đúng chỗ. Vòng tròn khép kín là một cột mốc đáng chú ý: lần đầu tiên trẻ tạo ra một hình có trong và ngoài, nền cho mọi hình người, hình vật sau này. Nhiều trẻ thích vẽ vòng tròn rất lâu, vòng to vòng nhỏ chồng chéo, vòng có chấm bên trong.
Đến lúc trẻ chỉ vào nét vẽ và nói “đây là mẹ”, “đây là xe”, đó là bước nhảy về tư duy biểu tượng: một vệt màu có thể đứng thay cho một người. Việc tên gọi đổi liên tục, lúc nãy là xe giờ là con cá, không có nghĩa là trẻ lẫn lộn. Trẻ đang chơi với chính khả năng gán nghĩa đó. Người lớn chỉ cần ghi nhận, không cần sửa “ban nãy con nói là xe mà”.
Người nòng nọc và những bức tranh “sai” tỉ lệ
Hình người đầu tiên của đa số trẻ là một vòng tròn với hai nét chân mọc thẳng từ đầu, đôi khi có thêm hai nét tay mọc ngang ra từ đầu luôn. Tiếng Anh gọi là tadpole figure, người nòng nọc. Hình này xuất hiện ở trẻ thuộc rất nhiều nền văn hoá khác nhau, thường quanh ba, bốn tuổi. Trẻ biết người có thân, có bụng; chỉ là trong bức vẽ, những gì quan trọng nhất với trẻ là khuôn mặt và đôi chân để đi.
Từ đây trở đi, tranh của trẻ hay có những điều người lớn gọi là sai: người to hơn nhà, mặt trời có mắt mũi, nhìn thấy cả đồ trong nhà xuyên qua bức tường, hai bên đường cây ngã nằm ra hai phía. Nhà nghiên cứu người Pháp Georges-Henri Luquet, trong cuốn sách về tranh trẻ em năm 1927, gọi đây là hiện thực trí tuệ: trẻ vẽ điều mình biết về sự vật chứ không vẽ điều mắt thấy từ một góc. Trẻ biết trong nhà có bàn ăn, nên vẽ cả bàn ăn. Trẻ biết người mẹ quan trọng, nên vẽ mẹ to.
Luquet mô tả rằng chỉ khoảng sau tuổi mầm non, nhiều trẻ mới chuyển dần sang hiện thực thị giác, vẽ theo những gì nhìn thấy từ một điểm, có che khuất, có gần xa. Hiểu như vậy, ba mẹ sẽ thấy những “lỗi” trong tranh là dấu hiệu trẻ đang suy nghĩ rất nhiều về thế giới, và tranh đang kể điều trẻ cho là quan trọng. Sửa tỉ lệ cho đúng ở tuổi này giống như sửa ngữ pháp của một đứa trẻ mới tập nói: đúng về hình thức, nhưng bỏ qua ý trẻ muốn nói.
Cách cầm bút thay đổi theo tuổi
Cách cầm bút đi cùng với tranh vẽ, vì nó cho biết mức kiểm soát của bàn tay. Các mốc dưới đây là mô tả hay gặp trong tài liệu về phát triển vận động tinh; khoảng tuổi rộng và chồng lên nhau.
| Kiểu cầm | Mô tả | Thường gặp khoảng |
|---|---|---|
| Nắm cả bàn tay | Bút nằm trong lòng bàn tay, cử động từ vai và cả cánh tay | 1–2 tuổi |
| Úp bàn tay, các ngón giữ bút | Lòng bàn tay úp xuống, cử động chủ yếu từ khuỷu tay | 2–3 tuổi |
| Ba ngón còn cứng | Ngón cái, trỏ, giữa giữ bút nhưng cử động vẫn đến từ cổ tay | Khoảng 3–4 tuổi |
| Ba ngón linh hoạt | Các ngón tự di chuyển bút, cổ tay đặt trên bàn làm điểm tựa | Khoảng 4–6 tuổi |
Muốn tay đi đến được kiểu cầm sau cùng, trẻ cần vai và cổ tay vững trước. Vì thế ở lớp nhỏ tuổi, nhiều giờ nghệ thuật dùng giấy dán lên tường hoặc giá vẽ đứng, bút sáp to, phấn vẽ sân, cọ dài: những thứ bắt trẻ dùng cả cánh tay. Bắt trẻ ba tuổi cầm bút chì nhỏ tô cho khít đường viền không giúp trẻ cầm bút sớm hơn, chỉ làm trẻ mỏi và chán. Bút sáp bẻ ngắn, ngược lại, lại hay giúp trẻ tự chuyển sang cầm bằng đầu ngón.
Mỗi trẻ một nhịp: những khác biệt vẫn bình thường
Có trẻ đi nhanh ở tranh, có trẻ đi nhanh ở chỗ khác. Một trẻ bốn tuổi vẽ người đủ tay chân, bạn cùng lớp vẫn vẽ vòng tròn và nét xoắn, mà cả hai đều phát triển bình thường. Trẻ thứ hai có thể đang mê xây khối, nặn đất hay chạy nhảy hơn. Tranh vẽ chỉ là một cửa sổ nhìn vào phát triển, không phải toàn cảnh.
Trẻ có thể “lùi” lại tạm thời. Khi có em mới, chuyển lớp, chuyển nhà, hoặc đơn giản là mệt, trẻ có thể quay về nguệch ngoạc vài tuần. Thường đó là cách trẻ tự xả và tìm lại cảm giác dễ chịu, không phải mất đi kỹ năng.
Vật liệu đổi thì tranh đổi. Cùng một trẻ, vẽ bằng bút dạ thì có hình, vẽ bằng màu nước thì chỉ thấy mảng loang. Không nên đánh giá trẻ qua một loại vật liệu duy nhất.
Trẻ học hai thứ tiếng không vẽ chậm hơn. Phát triển tranh vẽ không phụ thuộc vào ngôn ngữ nói. Phần khác nhau chỉ là lời kể kèm tranh, có khi trộn hai thứ tiếng, và đó là chuyện bình thường của trẻ song ngữ.
Người lớn làm gì ở từng chặng
Ở lớp học cũng như ở nhà, mục tiêu là cho trẻ đi trọn từng chặng thay vì kéo trẻ nhảy chặng. Vài việc cụ thể:
- Chặng nguệch ngoạc: giấy khổ to, dán cố định, bút sáp to, nhiều lần được vẽ ngắn. Người lớn mô tả chuyển động (“con đi vòng vòng”) thay vì hỏi con vẽ gì.
- Chặng vòng tròn và đặt tên: đón nhận tên trẻ đặt, kể cả khi đổi liên tục; chép lại tên đó cạnh hình nếu trẻ muốn.
- Chặng người nòng nọc: không vẽ mẫu người “đúng” cho trẻ chép; nếu trẻ hỏi, gợi trẻ tự nhìn: “người có những gì nhỉ, mình sờ thử xem”.
- Chặng tranh có cảnh: hỏi về chuyện trong tranh, mời trẻ thêm chi tiết nếu trẻ muốn, giới thiệu vật liệu mới như phấn, màu nước, bút dạ nét nhỏ.
- Mọi chặng: tránh sách tô màu theo khuôn làm hoạt động chính, tránh vẽ hộ, tránh so tranh của trẻ với bạn hay với anh chị.
Khi ba mẹ cảm thấy con “mãi không tiến”, cách tốt nhất là xếp vài tranh của con theo tháng thành một chồng và nhìn lại. Thay đổi giữa hai tháng liền nhau thường rất nhỏ, nhưng giữa đầu năm học và cuối năm học thì rõ.
Khi nào nên hỏi thêm người có chuyên môn
Phần lớn khác biệt trong tranh của trẻ mầm non là bình thường. Tuy vậy, tranh và cách cầm bút đôi khi là một trong những chỗ người lớn nhận ra trẻ cần được nhìn kỹ hơn. Điều đáng để ý không phải là tranh “xấu” mà là khi khó khăn ở tay đi kèm khó khăn ở những việc khác: trẻ đã lớn trong tuổi mầm non mà gần như không chịu cầm bút hay thìa, rất hay đánh rơi đồ, khó cài cúc, xâu hạt so với các bạn cùng lứa; hoặc trẻ có vẻ đau, run, mỏi tay rõ khi làm việc bằng tay.
Những dấu hiệu như vậy nên được trao đổi với giáo viên trước, vì giáo viên thấy trẻ trong nhiều hoạt động và so được với nhóm cùng tuổi. Nếu cả hai bên cùng thấy đáng lo, bước tiếp theo là gặp bác sĩ nhi khoa để được hướng dẫn, có khi được giới thiệu tới chuyên viên hoạt động trị liệu. Không nên tự kết luận từ một bức tranh hay từ các bài “giải mã tranh trẻ em” trên mạng.
Chiều ngược lại cũng đúng: một trẻ vẽ rất sớm, rất chi tiết không cần được thúc vào lớp năng khiếu ngay. Trẻ cần tiếp tục có thời gian chơi tự do với vật liệu, vận động, trò chuyện như mọi trẻ khác. Năng lực đặc biệt ở tuổi này dễ bị bào mòn khi bị biến thành nghĩa vụ trình diễn.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi rưỡi chưa vẽ được hình người, có chậm không?
Thường là không. Hình người đầu tiên, kiểu người nòng nọc, hay xuất hiện quanh ba đến bốn tuổi, và chênh vài tháng đến một năm vẫn bình thường. Nếu con vẫn vẽ vòng tròn, nét có kiểm soát và thích chơi với bút, con đang đi đúng đường của mình.
Có nên dạy con vẽ người cho đúng tỉ lệ không?
Ở tuổi mầm non thì không nên đặt thành mục tiêu. Trẻ vẽ điều mình biết và cho là quan trọng, nên người to hơn nhà hay mặt to hơn thân là hợp với cách nghĩ của trẻ. Khi trẻ tự hỏi cách vẽ một thứ, người lớn có thể gợi trẻ quan sát vật thật thay vì vẽ mẫu cho chép.
Con cầm bút bằng cả nắm tay, có cần chỉnh ngay không?
Với trẻ dưới ba tuổi, nắm cả bàn tay là kiểu cầm bình thường. Thay vì chỉnh ngón, hãy cho con vẽ trên mặt đứng, dùng bút sáp ngắn, chơi nặn, xé giấy để tay và cổ tay mạnh dần. Nếu đến cuối tuổi mầm non con vẫn rất khó cầm bút, hãy hỏi giáo viên.
Trẻ thuận tay trái có cần đổi sang tay phải không?
Không cần và không nên ép đổi. Thuận tay trái là một khác biệt bình thường. Người lớn chỉ nên giúp trẻ có tư thế ngồi, chỗ đặt giấy và loại kéo phù hợp với tay trái để trẻ làm việc thoải mái.
Sách tô màu theo hình có làm con chậm phát triển tranh vẽ không?
Thỉnh thoảng tô màu không gây hại, có trẻ thích vì thấy yên. Điều nên tránh là để sách tô màu thay cho vẽ tự do. Khi phần lớn thời gian trẻ chỉ tô trong đường viền có sẵn, trẻ ít dịp tự tạo hình và dễ nghĩ hình của mình không bằng hình in sẵn.
Nên giữ lại tranh của con theo cách nào để thấy được sự phát triển?
Mỗi tháng chọn vài bức, ghi ngày và lời con kể ở mặt sau, rồi cất trong một bìa hồ sơ. Không cần giữ tất cả. Khi xếp theo thời gian, ba mẹ sẽ thấy rõ các chặng từ nét quệt tới hình người, điều rất khó nhận ra khi nhìn từng ngày.