Khi tham quan lớp nhà trẻ cho con từ 6 đến 36 tháng, điều cần nhìn nhất không phải góc đồ chơi mà là những giờ chăm sóc: ai bế con, cô có ổn định với nhóm không, giờ thay tã và giờ cho ăn có trò chuyện với trẻ không, chỗ ngủ có an toàn không, sàn có đủ rộng và sạch để trẻ bò, vịn, tập đi. Ở tuổi này, chăm sóc chính là học, và một người chăm quen mặt là nền của mọi thứ khác.
Nhiều ba mẹ đi xem nhà trẻ bằng con mắt của lớp mẫu giáo: nhìn hoạt động, nhìn tiết học, nhìn tường lớp. Cách nhìn ấy bỏ sót gần hết những gì quan trọng với một em bé. Bài dưới đây giải thích vì sao nhóm nhà trẻ cần một cách nhìn riêng, và đi qua từng thời điểm trong ngày mà ba mẹ nên xin được quan sát.
Vì sao nhà trẻ cần một cách nhìn khác lớp mẫu giáo
Trẻ dưới ba tuổi học gần như mọi thứ qua mối quan hệ với người lớn chăm mình. Lý thuyết gắn bó do John Bowlby khởi xướng và các nghiên cứu của Mary Ainsworth về sau đã cho thấy trẻ nhỏ cần một vài người chăm ổn định, đáp ứng nhạy với tín hiệu của trẻ, để từ chỗ an toàn ấy dám khám phá thế giới. Một em bé chưa thấy an toàn sẽ dành sức để lo lắng, không còn sức để chơi và học.
Vì vậy ở nhóm nhà trẻ, câu hỏi đầu tiên không phải là lớp dạy gì, mà là ai sẽ ở với con mỗi ngày và người đó có ở lại lâu không. Nhiều chương trình chăm sóc trẻ nhỏ trên thế giới dùng mô hình người chăm chính: mỗi cô phụ trách chủ yếu một nhóm nhỏ trẻ trong các việc thay tã, cho ăn, ru ngủ. Mô hình này có gốc từ thực hành của bác sĩ nhi Emmi Pikler ở Budapest và được Magda Gerber phát triển tiếp; ý tưởng chung là trẻ được chăm bởi người quen, theo nhịp quen.
Thứ hai, nhịp ngày của trẻ nhỏ không đồng loạt. Trẻ tám tháng có thể còn ngủ hai giấc, trẻ hai tuổi một giấc; trẻ này đói trước trẻ kia. Lớp nhà trẻ tốt cho phép một độ linh hoạt nhất định, thay vì bắt mọi em bé ăn và ngủ cùng lúc như lớp lớn.
Thứ ba, cơ thể trẻ đang phát triển vận động thô rất nhanh. Không gian quan trọng hơn đồ chơi: sàn sạch, rộng, có chỗ vịn, ít đồ chắn đường.
Từng thời điểm trong ngày: nên nhìn gì
Nếu được, ba mẹ nên xin quan sát nhóm nhà trẻ vào khung giờ có ít nhất một giờ chăm sóc như cho ăn hoặc thay tã, không chỉ giờ chơi. Bảng dưới đây gợi ý điều nên nhìn ở từng thời điểm:
| Thời điểm | Dấu hiệu tốt | Điều nên hỏi |
|---|---|---|
| Đón trẻ buổi sáng | Cô đón từng bé bằng tên, bế hoặc nắm tay, hỏi phụ huynh đêm qua con ngủ thế nào | Ba mẹ báo tình trạng của con buổi sáng qua đâu? |
| Giờ chơi | Trẻ tự bò, tự với đồ, cô ngồi trên sàn ở tầm thấp | Bao lâu trẻ được ra ngoài trời mỗi ngày? |
| Thay tã, đi vệ sinh | Cô báo trước cho bé, nói chuyện trong lúc thay, không vội vã | Ai thường thay tã cho nhóm này? |
| Giờ ăn | Trẻ được ngồi ổn định, được tự cầm thìa hoặc cầm đồ ăn, không bị ép | Trẻ ăn dặm được chuẩn bị thế nào theo từng giai đoạn? |
| Giờ ngủ | Mỗi bé có chỗ ngủ riêng, bé nhỏ nằm ngửa, chỗ ngủ thoáng, có người trông | Nếu bé không ngủ theo giờ chung thì sao? |
Những dấu hiệu này nhìn có vẻ nhỏ, nhưng cộng lại chiếm phần lớn thời gian của một em bé ở lớp. Một em bé dưới hai tuổi có thể trải qua nhiều lần được thay tã, ăn, ru ngủ mỗi ngày; nếu những lúc ấy được làm vội vàng và im lặng, em bé mất đi phần lớn cơ hội trò chuyện với người lớn.
Giờ chăm sóc là giờ học: lắng nghe những cuộc "trò chuyện" không lời
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard mô tả một kiểu tương tác mà họ gọi là qua lại, kiểu như đánh bóng qua lại: em bé phát tín hiệu bằng ánh mắt, tiếng bập bẹ, cử chỉ, và người lớn đáp lại đúng tín hiệu ấy. Những vòng qua lại lặp đi lặp lại hằng ngày được xem là nền móng của phát triển ngôn ngữ và kiến trúc não bộ ở giai đoạn đầu đời.
Khi tham quan, ba mẹ có thể nhìn đúng điều này. Lúc thay tã, cô có nhìn em bé, nói "cô cởi tã cho con nhé", chờ em bé phản ứng, hay vừa thay vừa nói chuyện với đồng nghiệp. Lúc cho ăn, cô có gọi tên món, có để ý em bé đã no qua việc quay mặt, đẩy thìa ra không. Lúc em bé bập bẹ, cô có đáp lại bằng lời không.
Ở lớp song ngữ, những vòng qua lại này có thể diễn ra bằng hai ngôn ngữ. Điều cần để ý là sự tự nhiên: cô nói tiếng Anh với trẻ trong việc thật như đang thay tã, đang chia quả chuối, chứ không phải đọc thẻ từ cho em bé chín tháng. Tiếng Việt vẫn cần hiện diện đầy đủ, nhất là những lúc em bé buồn hay sợ, vì đó là ngôn ngữ của sự an ủi mà em bé đã quen ở nhà.
Một dấu hiệu đáng mừng khác là các cô kể được về từng bé: bé này thích được ru bằng cách nào, bé kia đang tập đứng. Cô biết rõ từng em bé thường là cô có thời gian và có ổn định với nhóm.
Giấc ngủ, ăn uống và vận động: ba chỗ cần nhìn kỹ
Chỗ ngủ. Với trẻ dưới một tuổi, các khuyến nghị về ngủ an toàn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên đặt bé nằm ngửa khi ngủ, trên mặt nệm chắc, không để gối, chăn dày, thú bông trong chỗ ngủ. Khi tham quan, có thể nhìn xem bé nhỏ nhất trong nhóm được đặt ngủ thế nào và có người trông suốt giờ ngủ không.
Ăn uống. Trẻ đang ăn dặm cần thức ăn hợp kết cấu theo giai đoạn, từ nghiền mịn tới thô dần. Hỏi xem bếp chuẩn bị riêng cho từng giai đoạn ra sao, và nếu gia đình đang cho con ăn theo một cách riêng thì lớp có phối hợp được không. Nhìn cả thái độ ở bữa ăn: trẻ được khuyến khích tự xúc, tự cầm, hay bị đút nhanh cho xong.
Vận động. Trẻ nhỏ học vận động bằng cách được tự do trên sàn: lật, bò, vịn đứng, đi men. Sàn sạch, rộng, có vật chắc để vịn là đủ. Thiết bị giữ trẻ một chỗ như xe tập đi không được các khuyến nghị nhi khoa khuyên dùng vì nguy cơ té ngã và vì nó giữ trẻ lâu trong một tư thế. Nếu thấy nhiều trẻ ngồi lâu trong ghế giữ, nên hỏi lý do.
Ra ngoài trời. Ngay cả em bé chưa biết đi cũng được lợi khi ra ngoài: nhìn lá, nghe tiếng chim, cảm nhận gió. Hỏi xem nhóm nhà trẻ có khu ngoài trời riêng, có bóng mát không, và bao lâu các bé được đưa ra một lần.
Không gian của nhóm nhà trẻ: sàn, ánh sáng và tiếng ồn
Một em bé dành phần lớn thời gian thức ở sát mặt sàn, nên cách tốt nhất để đánh giá phòng nhóm nhà trẻ là thử hạ mắt xuống tầm ấy. Từ chỗ một em bé đang bò, có thấy được cô không, có đồ gì vừa tầm với để khám phá không, có góc cạnh nào nguy hiểm không. Sàn nên sạch, khô, đủ êm, và phòng không chất quá nhiều đồ đến mức em bé không còn chỗ trườn.
Ánh sáng tự nhiên và thông gió là điều dễ nhìn thấy. Phòng tối, bí, chỉ dùng đèn và máy lạnh suốt ngày khác hẳn phòng có cửa sổ, có nắng sớm và có lúc mở cửa cho thoáng. Chỗ ngủ nên tách khỏi chỗ chơi hoặc có cách giảm sáng, để bé ngủ sớm không bị đánh thức bởi các bạn còn chơi.
Tiếng ồn ít được để ý nhưng ảnh hưởng nhiều tới trẻ nhỏ. Một phòng nhà trẻ bật nhạc liên tục, cô phải nói to mới nghe được, khiến em bé khó nghe rõ tiếng người lớn và khó tập trung. Lớp dễ chịu có những khoảng yên tĩnh, nhạc chỉ bật khi có mục đích, và giọng cô nhỏ nhẹ, đủ để em bé ở gần nghe rõ.
Câu hỏi riêng cho nhóm nhà trẻ
Ngoài những câu hỏi chung, gia đình có con dưới ba tuổi nên hỏi thêm những điều chỉ nhóm nhà trẻ mới có:
- Nhóm này có mấy cô, mỗi cô thường phụ trách những bé nào trong giờ ăn, ngủ, thay tã?
- Cô của nhóm có theo nhóm suốt năm không, có theo các bé khi lên nhóm tuổi tiếp theo không?
- Con đang bú mẹ hoặc bú bình thì lớp xử lý thế nào? Mẹ có thể gửi sữa không, sữa được bảo quản ra sao?
- Bé chưa ngủ theo giờ chung thì có được ngủ theo nhịp riêng trong những tuần đầu không?
- Đồ dùng cá nhân như tã, khăn, quần áo thay được ghi tên và cất riêng thế nào?
- Hằng ngày ba mẹ được báo con ăn bao nhiêu, ngủ bao lâu, đi vệ sinh ra sao qua kênh nào?
- Khi con bắt đầu mọc răng, quấy khóc nhiều hơn, cô xử lý thế nào và khi nào báo ba mẹ?
Câu hỏi về sữa mẹ đặc biệt quan trọng với mẹ đi làm lại sau kỳ nghỉ sinh. Nếu lớp có quy trình rõ cho việc nhận, ghi tên, trữ lạnh và hâm sữa, mẹ có thể tiếp tục cho con bú sữa mẹ thêm một thời gian dù con đã đi học.
Ba mẹ nên kỳ vọng gì ở nhóm nhà trẻ, và không nên kỳ vọng gì
Ở nhóm nhà trẻ, điều nên kỳ vọng là con được chăm an toàn, được người quen bế ẵm, được trò chuyện nhiều, được vận động tự do và dần quen với nhịp sinh hoạt cùng các bạn. Ba mẹ có thể thấy con bắt chước nhiều hơn, hiểu thêm nhiều từ, thích chơi cạnh các bạn hơn. Đó là những tiến bộ thật của tuổi này.
Điều không nên kỳ vọng là con học chữ, học số, nói được nhiều từ tiếng Anh sau vài tháng. Trẻ dưới ba tuổi hiểu nhiều hơn nói, và trẻ học hai ngôn ngữ có thể có giai đoạn nói ít hơn trong khi đang tiếp thu cả hai. Một lớp nhà trẻ hứa hẹn những kết quả học thuật sớm là lớp đang đáp ứng nỗi lo của người lớn hơn là nhu cầu của em bé.
Cũng nên chuẩn bị tâm lý rằng năm đầu con đi nhà trẻ thường ốm vặt nhiều hơn ở nhà, vì tiếp xúc với nhiều mầm bệnh mới. Điều cần hỏi là lớp phòng lây nhiễm thế nào, và khi nào trường đề nghị gia đình cho con nghỉ ở nhà. Chọn một cơ sở mà gia đình đón con được nhanh khi cần cũng là một phần của sự chuẩn bị này.
Cuối cùng, ở nhóm Global Nexus 6–18 tháng và 18–24 tháng, sáu trục phát triển vẫn hiện diện nhưng ở dạng phù hợp với em bé: ngôn ngữ qua trò chuyện, cảm xúc qua sự an toàn, tự lập qua việc tự cầm thìa, tự với đồ chơi.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tháng tuổi thì nên bắt đầu đi nhà trẻ?
Không có một mốc đúng cho mọi gia đình; quyết định phụ thuộc vào công việc của ba mẹ, người chăm ở nhà và tính khí của con. Chương trình Global Nexus nhận từ sáu tháng tuổi. Điều quan trọng hơn mốc tuổi là chất lượng người chăm và một lịch làm quen nhẹ nhàng.
Con hay khóc với người lạ, có nên chờ con lớn hơn không?
Lo âu khi xa người thân và sợ người lạ là giai đoạn phát triển bình thường, thường rõ trong khoảng từ cuối năm đầu đời. Chờ thêm có thể giúp nếu gia đình có người chăm tại nhà. Nếu cần gửi con, một người chăm ổn định và lịch làm quen từ từ giúp con vượt qua giai đoạn này dễ hơn.
Nhóm nhà trẻ có học tiếng Anh không?
Ở nhóm nhà trẻ, tiếng Anh xuất hiện qua trò chuyện, bài hát, những câu nói trong việc chăm sóc hằng ngày, không phải qua bài học. Trẻ tiếp nhận âm thanh và nhịp điệu của ngôn ngữ trước khi nói. Tiếng Việt vẫn giữ vai trò ngôn ngữ của sự an ủi và gắn bó.
Có nên gửi kèm đồ ăn từ nhà cho con không?
Nên hỏi chính sách của campus, vì nhiều trường hạn chế đồ ăn từ ngoài để kiểm soát an toàn thực phẩm và dị ứng trong lớp. Với trẻ có chế độ ăn đặc biệt, hãy trao đổi ở buổi tư vấn nhập học để thống nhất cách làm, thay vì tự gửi đồ ăn mỗi ngày.
Làm sao biết con được chăm tốt khi con chưa biết kể?
Nhìn những dấu hiệu ở con: con có vui khi được đưa tới lớp sau vài tuần làm quen không, có tìm tới cô không, ăn ngủ ở nhà có ổn định dần không. Kết hợp với báo cáo hằng ngày của lớp và những lần trò chuyện ngắn với cô lúc đón. Nếu có điều lo lắng, nên hỏi ngay.
Con có cần biết tự ăn, bỏ tã trước khi đi nhà trẻ không?
Không cần. Nhóm nhà trẻ được tổ chức để chăm những em bé còn mặc tã và còn được đút ăn. Tự ăn, tự đi vệ sinh là những kỹ năng con sẽ tập dần ở lớp và ở nhà, theo nhịp riêng. Ba mẹ chỉ nên kể cho cô biết con đang ở giai đoạn nào để hai bên làm giống nhau.