Cho trẻ chơi đất, cát, nước ở trường không làm trẻ dễ ốm hơn nếu khu chơi được giữ sạch và trẻ rửa tay đúng lúc, đúng cách. Phần lớn các bệnh hay gặp ở trẻ mầm non như cảm cúm, tay chân miệng, tiêu chảy do virus lây qua tay đưa lên miệng, qua giọt bắn và qua đồ dùng chung trong phòng kín, không phải vì trẻ bị lấm đất. Cái cần lo không phải là bẩn mà là bẩn ở đâu: cát bị mèo đi vệ sinh, nước chơi để qua đêm, tay chưa rửa trước bữa ăn.
Bài viết đi qua lý do vì sao chơi bẩn có ích cho việc học, những gì giả thuyết vệ sinh nói và không nói, bảng các bệnh hay gặp cùng đường lây, cách giữ khu cát nước sạch và cách rửa tay mà trẻ nhỏ làm được, cuối cùng là khi nào nên cho con nghỉ ở nhà.
Vì sao trẻ cần những buổi chơi bẩn
Chơi với vật liệu rời và ướt như cát, đất, nước, bùn, bột là một dạng chơi khám phá mà giáo viên mầm non nhiều nước gọi là messy play. Với trẻ nhỏ, đây là cách học về vật chất: cát khô chảy qua kẽ tay nhưng cát ướt nắn được, đất thêm nước thành bùn rồi khô lại nứt nẻ, nước đổ vào chai rỗng thì đầy, đổ vào cát thì biến mất. Không có bài giảng nào thay được trải nghiệm đó.
Những buổi chơi này còn tập đôi tay: xúc, rót, nặn, bóp, đổ đầy, đổ ra là chuỗi động tác mà sau này trẻ cần để cầm bút, cài cúc, dùng đũa. Trẻ cũng tập làm việc cạnh bạn: chung một khay cát nghĩa là phải chia xẻng, phải thương lượng chỗ, phải chịu đựng khi lâu đài của mình bị bạn làm đổ.
Nhiều giáo viên nhận thấy chơi nước và cát có tác dụng làm dịu: trẻ đang bực, đang buồn ngồi vào khay nước một lúc thường bình tĩnh lại. Đây là quan sát phổ biến trong nghề, chưa phải kết luận khoa học chắc chắn, nhưng cũng là lý do nhiều lớp đặt khay cát nước ở chỗ trẻ tự đến được trong giờ chơi tự do.
Giả thuyết vệ sinh nói gì và không nói gì
Nguồn gốc. Năm 1989, nhà dịch tễ học David Strachan đăng trên tạp chí BMJ một nghiên cứu quan sát thấy trẻ trong gia đình đông anh chị em ít bị viêm mũi dị ứng và chàm hơn. Ông đề xuất rằng tiếp xúc với vi sinh vật sớm trong đời có thể giúp hệ miễn dịch phát triển cân bằng. Ý tưởng này được gọi là giả thuyết vệ sinh.
Đã được chỉnh lại. Về sau, Graham Rook và các nhà khoa học khác đề xuất cách hiểu gọi là giả thuyết "bạn cũ": điều quan trọng không phải là nhiễm bệnh nhiều, mà là được tiếp xúc với những vi sinh vật vô hại mà loài người đã sống chung từ lâu, trong đất, trong thiên nhiên, trên người thân. Nhiễm các virus gây cảm cúm hay tiêu chảy không phải là "luyện miễn dịch".
Không có nghĩa là bỏ rửa tay. Các chuyên gia nhấn mạnh vệ sinh có mục tiêu: rửa tay sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, sau khi chơi ở nơi có nguy cơ, vẫn rất cần. Không cần lau khử trùng mọi thứ trẻ chạm, nhưng cần chặn đúng những đường lây bệnh thật.
Ý nghĩa với phụ huynh. Con về nhà với móng tay lấm đất không phải là dấu hiệu trường thiếu vệ sinh. Dấu hiệu đáng lo là trường không có nếp rửa tay trước bữa ăn, nhà vệ sinh không có xà phòng, khu cát để hở cho chó mèo.
Bệnh hay gặp ở trẻ mầm non và đường lây
Bảng dưới đây giúp ba mẹ thấy bệnh lây qua đâu, từ đó biết chặn ở chỗ nào. Thông tin mang tính phổ thông; chẩn đoán và điều trị là việc của bác sĩ.
| Bệnh | Đường lây chính | Chặn bằng gì |
|---|---|---|
| Cảm lạnh, cúm | Giọt bắn khi ho, hắt hơi; tay chạm bề mặt rồi đưa lên mũi, mắt, miệng | Rửa tay, che miệng khi ho, phòng thoáng, trẻ ốm nghỉ ở nhà |
| Tay chân miệng | Tiếp xúc dịch mũi họng, dịch từ bóng nước, phân của người bệnh; đồ chơi dùng chung | Rửa tay bằng xà phòng, lau rửa đồ chơi, cách ly trẻ bệnh theo hướng dẫn y tế |
| Tiêu chảy do virus | Đường phân miệng: tay chưa sạch sau khi đi vệ sinh, thay tã, thức ăn nước uống nhiễm bẩn | Rửa tay sau vệ sinh và trước ăn, vệ sinh khu thay tã, an toàn thực phẩm |
| Giun sán | Trứng giun trong đất, cát nhiễm phân, qua tay vào miệng | Che đậy khu cát, rửa tay sau khi chơi đất, cắt móng tay ngắn, tẩy giun theo tư vấn y tế |
| Đau mắt đỏ | Tay dụi mắt, khăn dùng chung | Không dùng chung khăn, rửa tay, trẻ bệnh nghỉ theo hướng dẫn |
Có thể thấy đất và cát chỉ liên quan trực tiếp tới một dòng trong bảng, và dòng đó chặn được bằng che đậy khu cát và rửa tay. Phần lớn các bệnh còn lại lây trong phòng, qua tay và đồ dùng chung.
Giữ khu cát và khu nước sạch: những việc trường nên làm
Khu cát nước sạch không phải là khu không có vi khuẩn, mà là khu được quản lý để không thành nơi lây bệnh:
- Che đậy hố cát khi không dùng. Chó mèo coi hố cát như chỗ đi vệ sinh. Tấm che hoặc lưới đậy mỗi chiều là việc đơn giản và quan trọng nhất.
- Cào, kiểm và thay cát định kỳ. Cào lật cát để nắng hong khô, nhặt rác, lá mục, vật sắc. Thay cát mới theo lịch, sớm hơn nếu cát bị nhiễm bẩn.
- Dùng cát dành cho trẻ chơi. Cát sạch, đã sàng, không lẫn đá sắc, không dùng cát xây dựng có thể lẫn tạp chất.
- Nước chơi thay mỗi buổi. Không dùng lại nước đã chơi từ hôm trước; nước để lâu là nơi vi khuẩn phát triển và muỗi đẻ trứng. Đổ bỏ, rửa khay, úp khô.
- Rửa và phơi đồ chơi. Xẻng, xô, cốc được rửa định kỳ, phơi khô trước khi cất, không để đọng nước.
- Trẻ có vết thương hở không chơi cát nước. Vết xước nhỏ được băng kín hoặc cho trẻ chơi việc khác hôm đó.
- Không uống nước chơi. Trẻ nhỏ hay nhấp nước trong khay; người lớn ngồi cạnh nhắc và có cốc nước uống riêng gần đó.
Rửa tay đúng: các bước trẻ mầm non làm được
Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch là biện pháp hiệu quả nhất để chặn phần lớn đường lây trong bảng trên. Các cơ quan y tế khuyến nghị chà tay với xà phòng ít nhất khoảng hai mươi giây. Với trẻ nhỏ, cô thường dạy kèm một bài hát ngắn để đủ thời gian.
- Làm ướt hai tay dưới vòi nước.
- Lấy xà phòng, xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho nổi bọt.
- Chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, rồi đổi bên.
- Đan các ngón tay vào nhau, chà kẽ ngón.
- Nắm từng ngón cái xoay tròn, chà đầu ngón tay vào lòng bàn tay kia để làm sạch dưới móng.
- Rửa sạch xà phòng dưới vòi nước.
- Lau khô bằng khăn sạch dùng riêng hoặc khăn giấy.
Thời điểm cần rửa tay ở trường gồm: sau khi chơi cát, đất, nước; trước khi ăn; sau khi đi vệ sinh; sau khi ho, hắt hơi vào tay; sau khi chạm vật nuôi. Bồn rửa vừa tầm trẻ, có xà phòng sẵn, là điều ba mẹ có thể để ý khi đến trường.
Trẻ ba tuổi thường chưa tự rửa đủ các bước; cô đứng cạnh làm mẫu, nhắc từng bước, khen khi trẻ chà kẽ ngón. Đến năm tuổi, đa số trẻ tự làm được và còn nhắc bạn. Nếp này hình thành qua lặp lại hằng ngày, không qua một buổi dạy.
Một buổi chơi cát nước ở lớp bốn tuổi diễn ra thế nào
Ví dụ giả định một buổi chơi ở lớp bốn tuổi. Trước giờ chơi, cô mở tấm che hố cát, cào lật một lượt, nhặt vài chiếc lá rụng, và đổ nước mới vào hai khay đặt dưới mái hiên. Trẻ mặc yếm chống thấm hoặc áo cũ, xắn tay áo, đi dép. Mỗi khay có chừng bốn, năm bé để không bé nào phải chờ dụng cụ. Bên cạnh khay nước, cô đặt phễu, ống nhựa, cốc nhiều cỡ, vài miếng bọt biển; bên hố cát có xô, khuôn, xẻng, chai rỗng.
Trong giờ chơi, cô không giao bài. Cô quan sát và chen vào bằng những câu hỏi gợi: "Con nghĩ cái cốc nhỏ đổ mấy lần thì đầy cái cốc to?", "Sao lâu đài của con đứng được mà của bạn bị đổ?". Có bé dành cả buổi đổ nước qua phễu, có bé xây rồi phá rồi xây lại. Khi hai bé tranh nhau một cái xô, cô giúp hai bé nói ra điều mình muốn, thay vì phân xử ngay.
Mười phút trước khi hết giờ, cô báo trước. Trẻ cùng úp khuôn, đổ nước khay, xếp đồ chơi vào rổ để rửa. Rồi cả nhóm đến bồn, rửa tay theo bài hát, thay đồ nếu ướt. Khi ngồi vào bàn ăn nhẹ, cô hỏi lại: "Hôm nay ai phát hiện ra điều gì?". Có bé nói cát ướt thì nặng hơn cát khô. Câu đó được ghi vào nhật ký lớp, và tuần sau lớp có thể làm thử bằng một chiếc cân đơn giản. Vệ sinh và học, trong buổi chơi này, nằm trong cùng một nếp.
Khi nào nên cho con nghỉ ở nhà và báo trường
Chơi cát nước không làm trẻ ốm, nhưng một bé đang ốm đến lớp có thể làm cả lớp ốm. Nguyên tắc chung mà nhiều trường áp dụng là trẻ sốt nên nghỉ ở nhà cho đến khi hết sốt một thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc của trường; trẻ tiêu chảy, nôn nên nghỉ cho đến khi ổn định. Với tay chân miệng, trẻ có bóng nước ở tay chân, vết loét trong miệng, việc cho trẻ đi học lại cần theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Báo trường ngay khi con được chẩn đoán bệnh có thể lây, để trường tăng cường vệ sinh lớp, lau rửa đồ chơi, và các gia đình khác để ý con mình. Đây là phép lịch sự chung giữa các phụ huynh, không phải chuyện xấu hổ.
Ba mẹ cũng nên biết những dấu hiệu cần đưa con đi khám sớm thay vì chờ: sốt cao khó hạ, lừ đừ, li bì, giật mình nhiều, nôn nhiều, không uống được, ít đi tiểu. Mùa tay chân miệng và sốt xuất huyết ở TP.HCM, các dấu hiệu này càng không nên chủ quan. Bác sĩ nhi là người quyết định, không phải nhà trường hay bài viết này.
Câu hỏi thường gặp
Con ăn phải cát ở trường thì có sao không?
Trẻ nhỏ nuốt một chút cát khi chơi là chuyện khá thường gặp và đa số không gây hại nếu cát sạch. Nếu con nuốt nhiều, có dấu hiệu đau bụng, nôn, hoặc cát ở khu không được che đậy, hãy hỏi bác sĩ. Báo cô để cô ngồi gần con hơn trong giờ chơi.
Có nên dùng nước rửa tay khô thay xà phòng cho con không?
Nước rửa tay khô có cồn tiện khi không có vòi nước, nhưng không thay được xà phòng khi tay dính đất, cát hay bẩn nhìn thấy được. Với trẻ nhỏ, dung dịch có cồn cần người lớn giám sát để trẻ không đưa lên miệng hoặc dụi vào mắt.
Con bị chàm da, có chơi cát nước được không?
Nhiều trẻ chàm vẫn chơi được nếu được rửa sạch và dưỡng ẩm sau khi chơi, tránh xà phòng mạnh. Đợt da đang viêm, nứt hoặc chảy dịch thì nên tránh và hỏi bác sĩ da liễu. Báo cô tình trạng da của con để lớp chuẩn bị.
Đất ở vườn trường có cần khử trùng không?
Không cần và không nên khử trùng đất bằng hoá chất trong khu trẻ chơi. Việc cần làm là giữ đất không bị nhiễm phân động vật, dùng phân bón hữu cơ đã ủ hoai, và rửa tay sau khi chơi. Đất có hệ vi sinh vật tự nhiên, phần lớn vô hại.
Chơi nước có làm con dễ viêm họng không?
Viêm họng chủ yếu do virus và vi khuẩn lây từ người sang người, không do tay bị ướt. Điều nên tránh là để con mặc đồ ướt lâu, đặc biệt trong phòng máy lạnh. Thay đồ khô ngay sau khi chơi là đủ.
Trường nên làm gì khi trong lớp có bé bị tay chân miệng?
Trường thường báo phụ huynh trong lớp, tăng cường lau rửa đồ chơi và bề mặt, nhắc rửa tay, theo dõi các bé khác, và thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương. Ba mẹ có thể hỏi trường quy trình cụ thể.